Na 21 jaar verandert Guantánamo Bay in een rusthuis

Guantánamo Bay, Cuba. De diagnose dementie is hier nog niet gesteld, maar de eerste kunstheupen en nieuwe knieën zitten er al aan te komen. Net als rolstoelhellingen, ademmaskers tegen slaapapneu, wandbeugels in de cel en misschien ook nierdialyse. Stervensbegeleiding staat op de agenda. Zeventien jaar geleden werd de Amerikaanse militaire basis op Cuba gekozen als de ‘minst slechte plek’ om in Afghanistan gemaakte krijgsgevangenen op te sluiten. En na jarenlange felle debatten over de rechten van de gedetineerden en oproepen om de gevangenis te sluiten maakt het Pentagon zich nu op voor het scenario dat gevangenen straks in Guantánamo Bay hun oude dag slijten.

Toen de regering-Obama de gevangenis wilde sluiten, lag het Congres dwars. De regering-Trump wil Guantánamo juist openhouden. De militaire berechting van de verdachten verloopt intussen tergend traag. Vandaar dat de militaire top vorig jaar opdracht kreeg om plannen op te stellen voor de komende 25 jaar, tot 2043. De oudste van de veertig gevangenen is dan – als hij zo lang leeft – 96. De Palestijn die bekendstaat als Abu Zubaydah – de man die op een geheime CIA-locatie werd opgesloten in een kist zo groot als een doodskist en die 83 keer is gewaterboard – is dan 72. Volgens hun advocaten kampen hij en een aantal andere gevangenen nu al met de psychische en fysieke gevolgen van marteling. Dat zal hun gezondheid met het ouder worden alleen maar brozer maken.

‘Als het Amerikaanse beleid niet verandert, zullen we hier op enig moment terminale zorg verlenen,’ zei John C. Ring, de commandant van het detentiecentrum, tijdens een gesprek met journalisten over de vragen die de gevangenis aan de beleidsmakers in het Pentagon stelt. ‘Veel van mijn gedetineerden hebben prediabetes,’ zei Ring. ‘Moet ik hier straks dialyses uitvoeren? Ik weet het niet. Dat moet iemand me vertellen. Gaan we hier complexe kankerzorg geven? Ik weet het niet. Dat moet iemand me vertellen.’

Lees ook:

Wat Guantánamo met hen deed. De gevangene en zijn beul

Ouderdomskwalen

De gevangenis voorziet een ontwikkeling naar een soort detentie gecombineerd met bejaardenzorg en stervensbegeleiding. Volgens de militaire leiding kampen gedetineerden nu al met typische ouderdomskwalen: hoge bloeddruk en hoog cholesterol, gewrichtspijn, diabetes en de laatste tijd ook slaapapneu. Maar het leger zit nog met een hele reeks vragen over hoeveel zorg de gevangenen moeten krijgen, hoe die moet worden geleverd en hoeveel het Congres ervoor wil betalen.

Het dichtstbijzijnde grote militaire ziekenhuis bevindt zich in Jacksonville, meer dan 1300 kilometer ten noorden van Guantánamo. De manschappen van commandant Ring worden daarheen gevlogen voor medische handelingen die het kleine kampziekenhuis zelf niet kan bieden, zoals een MRI. Maar het is de krijgsmacht bij wet verboden om krijgsgevangenen van Guantánamo de landsgrenzen binnen te brengen. Alle uitgebreidere medische zorg moet dus worden ingevlogen. Al meer dan tien jaar wordt voor enkele gedetineerden af en toe een cardioloog ingevlogen. Verder komen er regelmatig specialisten langs voor een coloscopie of orthopedische blessures.

Gedetineerden bij wie een arm of been is afgezet krijgen geregeld bezoek van een prothesespecialist. Op dit moment zijn er volgens het leger nog geen gedetineerden met kanker en kan elke gedetineerde die in een rolstoel zit zichzelf daar in en uit helpen. Maar de kampleiding zit al te tellen hoeveel cellen straks voorzien moeten worden van wandbeugels en rolstoelhellingen, en hoeveel meer ruimte er nodig is voor brancards, rolstoelen en douches.

‘Veel van die lui hebben een hard leven gehad voor ze hier belandden, weet je,’ zegt het hoofd van de medische dienst, van wie we de naam niet mogen vermelden. ‘We beginnen nu gedetineerden te zien met een stok, een rollator of een brace.’ Volgens commandant Ring heeft het leger geen faciliteiten voor geriatrische of palliatieve zorg. Daarom stuurt hij een team op werkbezoek naar de federale dienst voor het gevangeniswezen, om te kijken hoe ze daar omgaan met zieke en terminale gedetineerden.

De medische dienst van Guantánamo Bay omvat 140 artsen, verpleegkundigen en therapeuten. Die leveren niet alleen zorg aan de gedetineerden, maar ook aan de 1500 manschappen die er gelegerd zijn. Die kunnen voor eenvoudige klachten terecht in het kampziekenhuis. Voor complexere zorg gaan ze naar een militair ziekenhuis in de VS.

Het Pentagon probeert nu 88,5 miljoen dollar bij elkaar te krijgen voor de bouw van een kleine gevangenis met hospicefaciliteiten voor de vijftien gedetineerden die afkomstig zijn uit ‘blacksites’ van de CIA. Tegen zes van hen is de doodstraf geëist wegens vermeende betrokkenheid bij de aanslagen van 11 september en de aanslag op het marineschip USS Cole, die in totaal zo’n drieduizend slachtoffers hebben gemaakt. De kosten waren in 2013 aanvankelijk op 49 miljoen geraamd. Vorig jaar kwam de commandant al met een schatting van 69 miljoen. Het Congres gaf meer prioriteit aan andere delen van de militaire infrastructuur en wilde hier geen geld voor uittrekken.

De van blacksites afkomstige gedetineerden worden gezien als kopstukken, onderaanvoerders of voetsoldaten van Al-Qaida. Volgens hun advocaten en hun behandelende artsen behoren ze tot de ziekste gedetineerden in Guantánamo. Sommige klachten die het leger toeschrijft aan ouderdomskwalen zijn volgens hen het gevolg van marteling door de CIA. Eén gevangene, de 55-jarige Indonesiër Hambali, die een leider zou zijn geweest van het Aziatische Jemaah Islamiyah, is toe aan een nieuwe knie. Volgens zijn advocaat is het letsel aan zijn knie een direct gevolg van zijn eerste jaar in detentie bij de CIA, toen hij continu enkelboeien om had.

Lees ook:

De advocaat die hem vrij kreeg uit Guantánamo

Rectum

Mustafa al-Hawsawi, een vijftigjarige Saoediër die ervan wordt beschuldigd de aanslagplegers van 11 september te hebben geholpen met geld en het boeken van tickets, kampt al jarenlang met chronische pijn aan zijn rectum door de anale penetratie waaraan hij in de CIA-gevangenis werd onderworpen. In de rechtbank zit hij ongemakkelijk op een dik kussen, hij gaat altijd zo snel mogelijk terug naar zijn cel om te kunnen liggen, en hij vast regelmatig om maar niet naar de wc te hoeven, aldus zijn advocaat. Hij kan inmiddels niet meer zonder de pijnstiller tramadol.

Sommigen zullen het misschien vreemd vinden dat het leger overweegt de gedetineerden zulke dure en complexe zorg te geven, vooral degenen tegen wie de doodstraf is geëist. ‘Het is paradoxaal,’ zegt psychiater en brigadegeneraal b.d. Stephen N. Xenakis, die sinds 2008 gedetineerden in Guantánamo behandelt. ‘Maar in ons land laten we mensen niet zomaar doodgaan. Dat druist in tegen onze moraal, onze medisch ethiek.’

Ook toen ouderdom nog geen rol speelde, was het vanwege de aan deze gevangenis opgelegde beperkingen al een hele toer om de gedetineerden geavanceerde medische zorg te bieden. In de zomer van 2017 werd de van oorlogsmisdaden beschuldigde Abdul Hadi al-Iraqi incontinent in zijn cel aangetroffen. Hij klaagde al jarenlang over zware rugpijn als gevolg van ruggenwervelslijtage. Er stevende net een orkaan op het Caribisch gebied af. Inderhaast werd een team neurochirurgen overgevlogen voor een spoedoperatie aan zijn rug.

Onlangs vrijgegeven documenten uit de rechtszaak tegen Hadi weerleggen de bewering van de legertop dat de gedetineerden net zulke goede medische zorg krijgen als Amerikaanse militairen. In september 2017 onderging hij drie ruggenwerveloperaties. De eerste aan zijn onderrug, de tweede aan zijn nek en een derde om een postoperatieve zwelling te verlichten. In oktober noteerde een officier in het kampziekenhuis dat ‘de ruggenwervelfixatie is mislukt’. Hij gaf drie mogelijke opties voor verdere behandeling: de patiënt een nekbrace geven en er verder maar het beste van hopen. Een speciale schroevendraaier laten overkomen uit het marinehospitaal in Portsmouth, om de bij een eerdere operatie in de nek van de patiënt aangebrachte fixatie weer te verwijderen. Of de patiënt naar het ziekenhuis in Portsmouth overvliegen voor een complexe operatie. Het idee om de patiënt naar het vasteland over te brengen ‘werd, gezien de juridische beperkingen, natuurlijk niet verder overwogen’. Hadi heeft uiteindelijk nog twee operaties ondergaan in Guantánamo.

Lees ook:

Niet verbitterd na 14 jaar Guantánamo

Alle uitgebreidere medische zorg moet worden ingevlogen

De rechtszaak tegen de inmiddels 58-jarige Hadi staat gepland voor februari 2020. Om te zorgen dat hij die kan bijwonen, heeft het Pentagon versneld een rolstoelvriendelijke cel laten installeren in het gebouw waar de zittingen plaatsvinden. Met het oog op de veroudering van de gevangenispopulatie stond de komst van die cel al op de agenda. Hij is driemaal zo groot als de andere vijf cellen, biedt plaats aan een ziekenhuisbed en wordt volgens de aanklager ook uitgerust met een videomonitor, zodat Hadi het proces daar vanuit zijn bed kan volgen. Verder wordt er een telefoon geïnstalleerd waarmee hij en zijn advocaat kunnen communiceren met de rechtszaal.

Ook over wat er bij het overlijden van een gedetineerde moet gebeuren heeft het leger nagedacht, want dat is sinds 2006 al negen keer gebeurd. Islamitische militairen namen daarbij de traditionele uitvaartrituelen voor hun rekening, tot er een legerimam kwam die het van hen overnam. Daarna regelde Buitenlandse Zaken de repatriëring van de stoffelijke resten. Voor wie niet gerepatrieerd kan worden is er, in een voor journalisten inmiddels niet meer toegankelijk deel van het kamp, een omheind stukje grond met het opschrift ‘Ingang Islamitische Begraafplaats’. De laatste keer dat een journalist daar kon kijken, in 2016, was die leeg.

Lees ook:

Guantánamo Diary: hoe isolatie leidde tot een wereldwijde bestseller