Volgens Brussel-correspondent Jan Diesteldorf beweegt Europa nog altijd vooruit, zoals blijkt uit het pas gesloten Mercosur-akkoord. Maar als je het aan politicoloog en redacteur Sabine Rennefanz vraagt, kan het weleens snel gedaan zijn met de EU.
Ja: ‘De Europese Unie is vermoeid. Niet uiteengevallen, niet handelingsonbekwaam – maar vanbinnen uitgehold’
‘Hoe groter de druk van Trump en Poetin wordt, hoe harder men zich vastklampt aan het idee dat de EU Europa kan redden. Maar ik zie een vermoeide Unie, en dat geeft weinig vertrouwen’, schrijft Sabine Rennefanz in Der Spiegel.
De zevenentwintig lidstaten zijn diep verdeeld. In Hongarije regeert Viktor Orbán, wiens ‘illiberale democratie al lange tijd geldt als blauwdruk voor aanvallen op de rechtsstaat’. In Polen, Italië, Slowakije en Tsjechië regeerden en regeren rechts-populisten die de EU niet als bondgenootschap zien, maar als een stoorfactor. En in Duitsland is een kanselierschap van Alice Weidel (AfD), wier partij openlijk flirt met een vertrek uit de EU, niet langer uitgesloten.
‘Terugkijkend op het begin van de EU is de realiteit ontnuchterend,’ schrijft ze. Wat ooit begon als economisch project na de Tweede Wereldoorlog groeide uit tot een vredesproject dat welvaart, veiligheid en vrijheid beloofde. ‘Als Oost-Duitser sloot ik pas later aan. Maar ook in de jaren negentig was het idee nog altijd glashelder: dit Europa wilde meer zijn dan een markt.’ Maar al ruim twintig jaar spreekt niemand meer van een ‘ever closer union’. In plaats daarvan ontwikkelde de EU zich tot een economische ruimte ‘met starre voorschriften, democratische tekortkomingen en privileges voor de sterken en degenen met de grootste mond’.
‘Europa is er nog, maar het draagt niet meer’
De Brexit in 2016 heeft deze omwenteling niet veroorzaakt, maar wel zichtbaar gemaakt. Het vertrouwensverlies begon volgens Rennefanz veel eerder. ‘Misschien al in 2004 en 2005, toen het project van een Europese grondwet mislukte. Tijdens de eurocrisis tussen 2010 en 2015 werd nog eens duidelijk hoe broos de Europese solidariteit was.’ De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble opperde in 2015 een tijdelijk vertrek van Griekenland uit de eurozone. ‘Europa was bereid een lid op te offeren. Dat ging ten koste van het vertrouwen – en gaf de populisten van links en rechts een impuls.’
Europa moet zich staande houden te midden van de neo-imperialisten. Maar soevereiniteit ontstaat niet alleen uit herbewapeningsprogramma’s. ‘Ze komt voort uit politieke verbondenheid, uit vertrouwen – en uit de bereidheid om conflicten samen uit te vechten, in plaats van ze te moraliseren of eindeloos uit te stellen.’
Het einde van de EU is niet langer een taboeonderwerp, ziet Rennefanz. ‘De Europese Unie is vermoeid. Niet uiteengevallen, niet handelingsonbekwaam – maar vanbinnen uitgehold. Technisch en contractueel functioneert ze nog wel. Maar ze overtuigt nauwelijks nog. Europa is er nog, maar het draagt niet meer.’ Lange tijd werd het einde van de EU als ondenkbaar beschouwd. ‘Vandaag is het vooral een onaangename gedachte waar niemand graag over praat. Het zou me niet verbazen als deze Europese Unie over tien jaar niet meer zou bestaan. Niet door een grote knal, maar door een sluipend verlies aan betekenis.’
Sabine Rennefanz bekijkt in haar column in Der Spiegel ‘Neue Heimatkunde’ de Duitse politiek en samenleving onder andere vanuit het perspectief van haar Oost-Duitse afkomst. Ze is politicoloog en werd in 2012 bekroond met de Duitse Reporterprijs. Ze heeft verschillende boeken gepubliceerd, waaronder de roman Kosakenberg.
Nee: ‘Anderen reageren met dreigementen, agressie en chantage; de Europeanen steken de hand uit’
Het is volgens Brussel-correspondent Jan Diesteldorf in Süddeutsche Zeitung hoog tijd om een pijnlijk feit onder ogen te zien: de op regels gebaseerde internationale orde is in verval. ‘Deze wereldorde is misschien altijd al een kwetsbaar, keer op keer ondermijnd construct geweest, maar met Donald Trump in het Witte Huis stort ze echt in elkaar. Bovendien is er geen goede partij om het stokje van de VS over te nemen.’ De Europese Unie zal deze rol in de nabije toekomst ook niet kunnen vervullen: ze heeft te weinig macht, geen presidentiële beslissingsbevoegdheid en evenmin de nodige militaire slagkracht.
‘Toch is er hoop. De EU doet haar uiterste best om ten minste delen van deze orde te verdedigen. Anderen reageren met dreigementen, agressie en chantage; de Europeanen steken de hand uit en willen partners zijn.’ De handelsovereenkomst met de Zuid-Amerikaanse Mercosur-landen, die eind vorige week door de EU-lidstaten is goedgekeurd, is hier een goed voorbeeld van. Dit toekomstige partnerschap met de belangrijkste economieën van Zuid-Amerika is volgens Diesteldorf een geostrategische zet van groot belang. De vrijhandelszone tussen de 27 EU-lidstaten en Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay omvat ruim 700 miljoen mensen, een handelsvolume van 111 miljard euro en een jaarlijkse economische productie van 21 biljoen dollar.
‘Ondanks alle onenigheid geeft de EU niet op’
Het heeft veel energie en geld gekost om tot een akkoord te komen. Er is namelijk 26 jaar onderhandeld. Uiteindelijk ging Italië overstag, waardoor er een meerderheid kwam. ‘Het ligt voor de hand om de onenigheid binnen de EU eens te meer als een zwakte te interpreteren. Ja, zevenentwintig onafhankelijke staten zijn het zelden eens.’ Maar dit is niet per se negatief, vindt hij. ‘Als je het van de andere kant bekijkt, is dit juist een bewijs van moed: ondanks alle onenigheid geeft de EU niet op, omdat ze deze kan overwinnen.’
Het akkoord van het Mercosur-verdrag is dus ook symbolisch gezien van groot belang. ‘Enerzijds is er het zwakke Europa, dat zich zorgen maakt om Groenland en de NAVO omdat Trump het bij Denemarken behorende eiland “nodig” heeft, en dat ademloos toekijkt hoe dee Amerikaanse president het Venezolaanse staatshoofd ontvoert. Maar anderzijds is Europa het grootste handelsblok ter wereld, en juist daarin ligt zijn macht: betrouwbaarheid als tegenmodel voor agressieve machtspolitiek.’
Jan Diesteldorf schrijft als correspondent in Brussel voor Süddeutsche Zeitung over het economische en financiële beleid van de EU.
