Streaming tv is een compleet nieuw genre

Toen ik op Netflix naar Sense8 keek – een prachtige, belachelijke serie over acht mensen van overal ter wereld die elkaar niet kennen maar wel een soort telepathische band hebben, waardoor ze elkaar kunnen bijstaan in de strijd en 
op een gegeven moment zelfs een virtuele orgie houden – drong zich op een gegeven moment heel sterk de vraag op waar ik nou eigenlijk naar zat te kijken. Ik bedoel daarmee niet dat ik het een serie van niks vond. Ik vroeg me alleen af welk genre het nou is: 
hoe moet je dit maximalistische superlange mozaïek-
verhaal definiëren? Als een miniserie? Een megafilm? Anders gesteld: kun je Netflix nog tv noemen?

Enerzijds natuurlijk wel. Nu kranten ook videoproducties maken en je The Walking Dead op je telefoon kunt bekijken, is tv een veel breder begrip geworden. Anderzijds: een serie waarvan het hele seizoen in één keer online wordt gezet, zoals 
Netflix en Amazon doen, is toch een ander beestje dan de tv-serie zoals we die altijd kenden. Het begint een heel eigen genre te worden, waarvan we de regels en conventies nog moeten ontdekken.

De verhaalopbouw van tv-series vloeide altijd voort uit de eisen van het uitzendschema. Waarom eindigt elke aflevering met een cliffhanger? Zodat je de volgende week weer kijkt. Waarom duren programma’s precies een uur of een half uur? Om een regelmatig en voorspelbaar uitzendschema te krijgen. Waarom bevat elke aflevering een paar miniclimaxen? Zodat je daar een reclameblok kunt inlassen.

HBO-series zoals Deadwood, niet geplaagd door reclameblokken of de inhoudelijke censuur van het openbare net, zijn al vergeleken met de feuilletonromans van Dickens. Het kijken naar een gestreamde tv-serie lijkt nog veel meer op het lezen van een boek: je hebt in één keer het hele verhaal tot je beschikking en kunt zelf bepalen wanneer en hoeveel je kijkt. Maar het heeft ook iets van gaming: als je besluit om te gaan comakijken ga je er helemaal in op. En dat bepaal je zelf. Tijdens zo’n ‘binge’ ontstaat een dynamiek die ik ‘The Suck’ noem: dat bedwelmende gevoel dat je in een serie wordt meegezogen en het verhaal urenlang over je heen laat spoelen. ‘Volgende aflevering afspelen’ staat er steeds, en daar bezwijk je maar al te makkelijk voor. Het kan zelfs een wedstrijdje worden. Je vrienden laten op sociale media weten hoe ver zij al zijn. (‘OMG #JessicaJones afl 10!! Midden in de nacht opgestaan om te kijken!’) Zo wordt elke aflevering een nieuw level dat je wil bereiken.

Deze nieuwe dynamiek leidt ook tot een andere verhouding met het publiek. Bij traditionele tv, ‘lineaire tv’ in het jargon, gaat men ervan uit dat je weinig tijd hebt, dat ze je alleen aan de buis kunnen kluisteren in de laatste paar uurtjes voordat je naar bed gaat. Streamingdiensten gaan ervan uit dat ze kunnen beschikken over al je vrije tijd – weekends, feestdagen en vakantie – en dat jij die gaat vullen met hun vijf tot tien uur durende producties. Dus lanceren ze hun nieuwe series juist op momenten die tv-zenders mijden. Ze brengen een nieuwe serie uit op vrijdagavond (voor zendercoördinatoren een dood moment) en op feestdagen.

The Suck

Ook comakijken veronderstelt een andere band met de kijker. Een serie in wekelijkse afleveringen bouwt steeds de spanning op om je te verleiden volgende week wéér te kijken. Streaming leunt op ‘The Suck’: je wordt langzaam de serie in gezogen. Er is natuurlijk niemand die je verbiedt om zo’n serie druppelsgewijs te consumeren, maar dat levert wel een andere ervaring op. En de vraag of het beter is om een serie in wekelijkse afleveringen te zien of in één keer te verstouwen is net zoiets als de vraag of het leuker is om de Grand Canyon te voet te verkennen of vanuit een helikopter. Het is allebei prachtig, maar anders. In het eerste geval zie je allerlei mooie details van dichtbij, in het tweede hou je meer zicht op het grote geheel.

De meeste kijkers beslissen pas na drie of vier afleveringen of ze een seizoen uit kijken

Als iets op tv wordt uitgezonden, hoort ook de tijd waarin je niet kijkt bij het programma: een week lang denk je terug aan het verhaal, kijk je uit naar 
de volgende aflevering en word je gewoon ouder. Neem Breaking Bad, over de opkomst en ondergang van een gewone man in de zware misdaad. Het verhaal zelf beslaat ongeveer twee jaar. Toen het voor het eerst werd uitgezonden op AMC, duurde dat vijf jaar. Wie de serie later comakijkend heeft gezien, zoals een groot deel van de fans, deed er misschien een week of drie over. De kijker van het eerste uur zag Walter White dus beetje bij beetje veranderen, bijna in slow motion. Heel langzaam werd hij steeds een stukje slechter: zo benadrukte het verhaal vooral hoe je geleidelijk je ethische grenzen oprekt als je eenmaal op zo’n hellend vlak zit. Voor de comakijker voltrok de verandering zich als het ware in time-lapse, wat de suggestie versterkte dat Walter altijd al een slechte, arrogante kant had. Geen van beide conclusies is fout: beide ideeën zitten heel duidelijk in het scenario. Maar hoe je de serie tot je neemt, bepaalt in sommige opzichten dus ook welk verhaal je eigenlijk ziet.

De programmeurs van streamingdiensten weten heel goed hoe The Suck werkt. Volgens de gegevens van Netflix beslissen de meeste van hun kijkers, zowel van aangekochte tv-series als van hun eigen series, pas na drie of vier afleveringen of ze het hele seizoen uit kijken. Makers van een serie voor zo’n streamingdienst kunnen dus rekenen op meer geduld bij de kijker (‘vooruit, ik probeer nog één 
aflevering’) dan tv-makers voor wie de pilot meteen erop of eronder is. De ‘chief content officier’ van 
Netflix, Ted Sarandos, zegt zelfs dat hij niet de eerste aflevering maar het hele eerste seizoen van een 
serie als pilot beschouwt. Daarom grijpt de eerste aflevering van een Netflix-serie je dus niet meteen bij de kladden, maar proberen ze je kalm in de serie te laten wegzinken. De eerste aflevering van Narcos, over Colombiaanse drugskartels, is enorm uitleggerig, met zoveel voice-overteksten dat het wel een luisterboek lijkt: eerder een voorwoord dan een overdonderende pilot.

Zo’n aanpak heeft zijn voordelen. Als je een paar 
uur de tijd hebt om de kijker te overtuigen, hoef je 
de eerste aflevering niet meteen vol te proppen 
met gimmicks en kun je vermijden wat traditionele tv-series maar al te vaak doen: in de eerste afleveringen steeds hetzelfde verhaal vertellen om later 
inhakende kijkers ook mee te krijgen. Je kunt je serie volstouwen met verhaallijnen en spectaculaire gebeurtenissen zonder bang te hoeven zijn dat 
je kijkers de draad kwijtraken. In Orange is the New Black zijn in slechts drie seizoenen al verhaallijnen ontwikkeld over tientallen personages. Maar dit 
kenmerk kan ook leiden tot slome, richtingloze verhalen waar je hooguit naar blijft kijken omdat ‘het zonde is om nu nog te stoppen’.

Zoals Bloodline, dat evenveel vaart had als wrakhout dat in een moeras dobbert. Ik hield het gewoon niet meer uit. (O, wacht: vanaf aflevering zes of zeven wordt die serie zeker echt goed? Er is altijd wel íémand die zegt dat een Netflix-serie vanaf aflevering zes of zeven echt goed wordt. Maar er is een grens aan het aantal series waar ik zes of zeven uur van mijn leven in kan investeren.)

Traditionele tv-series, die nog worden opgenomen als de eerste afleveringen al worden uitgezonden, kunnen halverwege worden bijgestuurd als de kijkcijfers dalen of de kijkers een nieuw personage niet pruimen. De opkomst van internetfora en sociale media heeft die wisselwerking tussen makers en 
kijkers nog versterkt. (Kijk naar de uitgebreide analyses van elke nieuwe aflevering van Lost die wekelijks verschenen.) Soms wordt een serie daar beter van, soms alleen behaagziek, maar het is in ieder geval een keuze die de makers hebben. Bij streaming, waarbij de hele serie in één keer wordt uitgebracht, bestaat die mogelijkheid niet.

Wat Netflix wel heeft, is een enorme hoeveelheid data over waar mensen graag naar kijken. Houden 
ze van avonturenseries? Dan maak je Marco Polo. 
Van verhalen over drugsdealers, zoals Breaking Bad? Geef ze Narcos. Succes verzekerd, maar geen stimulans tot het nemen van artistieke risico’s. Dat kan deels verklaren waarom streamingdiensten nog 
geen werkelijk groot drama hebben voortgebracht. (Orange is the New Black en het magnifieke Transparent zijn op zijn minst half comedy.) Het zijn vooral hun komische series, zoals Master of None, Unbreakable Kimmy Schmidt, BoJack Horseman en Catastrophe, die tot het beste behoren wat er dit jaar voor tv is gemaakt. Dat comedy zich eerder aanpast, is overigens een terugkerend patroon bij nieuwe vormen van tv: I_ Love Lucy_ was er veel eerder dan Hill Street Blues en The Larry Sanders show was er lang voor The Sopranos.

Comedy is een flexibel genre dat ook zonder moeite de overstap van radio naar tv maakte. Veel van de betere comedy’s van de streamingdiensten verschillen bovendien niet enorm van de comedy’s op gewone tv-zenders. (Kimmy Schmidt was oorspronkelijk ook bedacht voor NBC en Catastrophe is eerst in Engeland uitgezonden door Channel 4.) Als ze al van de conventies afwijken, is dat merendeels op simpele en voor de hand liggende manieren (afgezien van het half geslaagde, non-lineaire nieuwe seizoen van Arrested Development). Master of None heeft bijvoorbeeld duidelijk afgeronde afleveringen maar is ook verslavend: zowel geschikt om af en toe een aflevering van mee te pikken als om in één ruk helemaal te kijken.

Maar het verschijnsel van comakijken betekent vooral voor serieus drama een grote verandering. De makers moeten nog leren hoe ze zo’n serie moeten maken en kijkers moeten leren hoe ze ernaar moeten kijken. Streaming werkt tot nu toe het best bij een bepaald type drama: degelijk maar niet grensverleggend, 
en zwaar leunend op een plot. Als je eenmaal hebt 
geaccepteerd dat House of Cards _niet het nieuwe 
_The Wire is, maar eerder een soort duistere satirische liveactionversie van de Foghorn Leghorn-tekenfilms, is het alleszins vermakelijk: een lekker potje schmieren om van te smullen terwijl je de was staat op te vouwen.

De criticus Alan Sepinwall legde onlangs de vinger op de zere plek toen hij schreef dat de makers van gestreamde series weer moeten leren om binnen 
de overkoepelende verhaallijn van een seizoen ook sterkere losse afleveringen te maken. ‘Je serie hoeft niet per se een roman te zijn’, schreef hij. Dat zijn 
de series van streamingdiensten ook niet echt. Maar het zijn ook geen traditionele series die toevallig op een andere manier worden aangeboden. En ze zullen nooit hun volle potentieel verwezenlijken als ze alleen maar blijven imiteren wat er al is. In de begindagen van televisie had je geweldige programma’s als Playhouse 90: in feite gewoon verfilmd theater. Maar het medium tv werd pas volwassen toen het leerde te doen waar het in uitblinkt: het vertellen van lopende verhalen met een open einde.

Zo moeten ook streamingdiensten leren om de specifieke kwaliteiten van hun medium beter te benutten. En misschien is streaming ook niet voor elk verhaal het beste medium. Matthew Weiner, de maker van zo’n complexe serie vol verwijzingen en dwarsverbanden, namelijk Mad Men, zei dat als hij ooit een serie voor Netflix zou maken, hij zou willen dat ze maar één aflevering per week online zetten. En ik zou een 
petitie tekenen om hem daarin te steunen. (Al betekent het misschien gewoon dat hij die serie dan toch beter voor een traditionele zender kan maken.)

Meer dan enige andere recente innovatie op tv-gebied kan streaming leiden tot de geboorte van een totaal nieuw genre: een genre dat elementen van film, 
tv en de roman combineert maar toch helemaal op zichzelf staat. Het zal alleen nog een tijd duren 
voordat wij dat genre allemaal meester zijn.

Auteur: James Poniewozik
Vertaler: Frank Lekens

James Poniewozik is de tv-criticus van The New York Times. Voorheen schreef hij tv-kritieken voor Time.

The New York Times
Verenigde Staten | dagblad | oplage 1.120.402

De krant der kranten, met als motto ‘All the news that’s fit to print’. Won meer journalistieke prijzen dan enig ander medium.