Het is een tactiek die al vaker is toegepast: chaos misbruiken om geweld te laten escaleren, en dan met krachtige hand de orde herstellen. De Russische president Poetin bedient zich al jaren van dit ‘performatief autoritarisme’ om aan de macht te kunnen blijven. Een analyse van Anne Applebaum.
Op het eerste gezicht leek het volkomen waanzin. In Portland patrouilleerden federale veiligheidsagenten in volledige gevechtsuitrusting. Ze droegen camouflagepakken met onduidelijke insignes, waren zwaar gewapend, gebruiken wapenstokken en traangas, pikten willekeurig mensen van straat en werkten die in busjes zonder kenteken. De agenten behoorden niet tot eenheden die zijn gespecialiseerd in crowdcontrol; nee, ze waren afkomstig van diensten als de Customs and Border Protection, Immigration and Customs Enforcement, Transportation Security Administration en de Coast Guard. Ze hadden ervaring met grenspatrouilles, het fouilleren van vliegtuigpassagiers en het uitzetten van vreemdelingen zonder papieren – het soort ervaring dat contraproductief werkt wanneer je groepen boze demonstranten in het gareel moet houden, want dan moet je behoedzaam opereren.
Het viel dan ook te verwachten dat deze troepen wezenlijke fouten zouden maken. In plaats van de samenwerking te zoeken met de plaatselijke leiders, streken ze die tegen de haren in. In plaats van met zachte hand mensen te overreden naar huis te gaan, leidde hun opstelling ertoe dat er alleen nog maar meer mensen de straat op gingen. In plaats van de lont uit het kruitvat te halen, gooiden ze olie op het vuur. Ze lieten het geweld
escaleren. Ze verergerden de situatie alleen maar.
Hoe kon dit gebeuren? De eerste de beste amateur had kunnen voorspellen dat onvoorbereide en zwaarbewapende troepen de spanning zouden doen toenemen, waardoor de crisis alleen maar langer zou duren. De mensen in het Witte Huis en bij Homeland Security die agenten van de Immigration and Customs Enforcement en de Coast Guard naar Portland stuurden, moeten hebben geweten dat hun ingrijpen de woede alleen nog maar zou aanwakkeren. Het besluit van de regering valt dan ook niet goed te begrijpen in termen van ordehandhaving, maar is volkomen logisch wanneer je het ziet als een nieuwe campagnetactiek.
Welkom in de wereld van het performatief autoritarisme, een vorm van politiek die de afgelopen decennia tot grote hoogten is gestegen in Rusland, en die nu ook zijn intrede heeft gedaan in de Verenigde Staten. In tegenstelling tot het autoritarisme van de twintigste eeuw vereist deze eenentwintigste-eeuwse, postmoderne beïnvloedingscampagne geen volledig opgetuigde politiestaat. Ook hoeft er geen sprake te zijn van een volledige controle op informatie, noch van massale arrestaties. Enkele mediakanalen en een paar zorgvuldig geplande arrestaties volstaan.
Burgerrechten
Dat deze tactieken niet ‘totalitair’ zijn, wil nog niet zeggen dat ze legaal, acceptabel of normaal zijn. In Portland worden burgerrechten geschonden.
Er zijn mensen van straat gesleurd en afgevoerd in onherkenbare voertuigen. Al decennia geldende afspraken over de relatie tussen de staten en de federale overheid zijn met voeten getreden. Inmiddels zijn er ook al officiële aanklachten ingediend.
De chaos is Portland is geen bijkomstigheid. De chaos is de opzet
Maar zelfs als de rechter uiteindelijk beslist dat de troepen in camouflagepak Portland weer moeten verlaten, zal de president die de troepen erheen heeft gestuurd – en die heeft gedreigd ook troepen naar andere steden te sturen – daar misschien niet eens echt rouwig om zijn. Want de aanwezigheid van die troepen was niet bedoeld om de vrede in Portland te herstellen. Het doel was om een boodschap uit te dragen.
De beelden zullen Amerikanen niet onbekend voorkomen, want we hebben ze eerder gezien. Toen de regering-Trump aan de zuidelijke grens op wrede wijze kinderen van hun ouders scheidde, was dat onder andere bedoeld om de bevolking duidelijk te maken dat de president een hartgrondige hekel heeft aan immigranten uit Mexico en Honduras. De aanpak van de demonstranten in Portland is vergelijkbaar: het is een manier om duidelijk te maken dat Trump een hartgrondige hekel heeft aan ‘liberale’ Amerikanen, Amerikanen uit ‘de grote steden’, ‘Democraten’.
Om het anders te formuleren: de chaos is Portland is geen bijkomstigheid. De chaos is de opzet.
De chaos is ook een tactiek, en die wordt nu ingezet. Nu men het geweld met opzet heeft laten escaleren, zal de chaos materiaal opleveren – zoals foto’s, filmpjes en videoclips – voor de Trump-aanhangers en uiteindelijk ook voor zijn campagne. Op Fox News bestempelde Sean Hannity Portland al tot ‘oorlogsgebied’. Tucker Carlson maakte de demonstranten uit voor ‘tuig’ dat de linkse Democraten in het zadel houdt. De volgende stap is om Joe Biden in het geheel te betrekken: medewerkers van de president hebben tegen de pers gezegd dat als Biden wint, hij ‘zal toelaten dat linkse fascisten Amerika te gronde richten’.
Demonstranten, tuig, chaos, fascisten, links, de Democraten, Biden: het past allemaal in hetzelfde verhaal. De regering-Trump zal beelden laten zien van geüniformeerde militairen die relschoppers in bedwang houden, die met krachtige hand de orde herstellen. En het daarbij gehanteerde taalgebruik zal zijn gericht op dat deel van de bevolking voor wie veiligheid boven alles gaat.
Moderne dictatuur
Wie zich heeft verdiept in moderne dictaturen, zal niet echt opkijken van deze maar al te bekende tactiek. De Russische president Poetin, die door Trump zeer wordt bewonderd, bedient zich ook al vele jaren van performatief autoritarisme – naast diverse andere middelen – om aan de macht te kunnen blijven. In 2014, tijdens de politieke crisis in Oekraïne, riep hij een uitgebreid medianarratief in het leven waarin hij de mensen die in Oekraïne voor democratie demonstreerden vergeleek met de fascisten van 1940.
De Russische staatstelevisie vertoonde onophoudelijk beelden van geweld – beelden waaraan Poetin zelf actief had bijgedragen, eerst door de voormalige Oekraïense president ertoe aan te zetten op de demonstranten te schieten, en vervolgens door het land binnen te vallen. Hij stuurde troepen in uniformen zonder ook maar enig insigne – de beruchte ‘groene mannetjes’ – naar de Krim en later naar het oosten van Oekraïne, om ‘de situatie onder controle te krijgen’, als we even de woorden gebruiken die Trump hanteerde in het geval van Portland. Dat was in ieder geval de indruk die op tv moest worden gewekt.
De Russische media gingen nog een stap verder en voegden fictieve elementen toe aan de ware tragedie, zoals een krankzinnig verhaal over een Oekraïense soldaat die een kind zouden hebben gekruisigd. Wordt dat ook de volgende stap van de regering-Trump? Onlangs was op Trumps Facebookpagina een advertentie te zien waarin een zoveelste geweldsincident in een Amerikaanse grote stad aan de kaak werd gesteld.
Het onderschrift luidde: openbare veiligheid versus chaos en geweld. In de advertentie zelf werd een foto van een ernstig en somber kijkende Trump afgezet tegen een foto van demonstranten die een politieagent in elkaar slaan. Die tweede foto bleek echter niet genomen in Portland. Een speurtocht op internet leerde dat hij was genomen in… Oekraïne. In 2014. In de advertentie, die wordt toegeschreven aan Evangelicals for Trump, is op de schouder van de agent een insigne te zien met een Oekraïens-orthodox kruis.
Het is duidelijk dat deze methode aanslaat. Als de aanklachten een echt probleem dreigen te worden, als de rechters een stokje voor Trumps plannen steken, of als de plaatselijke burgemeesters een manier weten te vinden om te voorkomen dat de grenspolitie in nog meer steden gaat patrouilleren, dan kon dit weleens Trumps campagneoplossing worden: niet eens meer moeite doen om aan beeldmateriaal te komen uit de VS.
Gewoon meteen beelden opvragen uit het archief van het Kremlin. En dan meteen ook maar de rest van het draaiboek.
Anne Applebaum
The Atlantic
Verenigde Staten | maandblad | oplage 430.000
Halverwege de negentiende eeuw opgericht door schrijvers Harriet Beecher Stowe en Ralph Waldo Emerson. Boekte in 2010 voor het eerst winst dankzij een krachtige onlinestrategie. Naast uitstekende journalistiek ook ruimte voor poëzie en beeld.
