Vier redenen waarom Angela Merkel zich weer kandidaat moet stellen

Het is zo klaar als een klontje. Angela Merkel heeft zich maandag door een slim gebaar van deemoed speelruimte verschaft, dus ze zal zich weer kandidaat stellen. Machtsbehoud, dat is de kern van de politiek en helemaal van haar, de machtspolitica bij uitstek. Dat wordt tenminste algemeen aangenomen. Maar zo eenvoudig is het raadsel 
Merkel niet op te lossen.

Vrijwel op de kop af drie jaar geleden sprak ze in een televisiedebat de beroemde zin ‘Sie kennen mich’. Dat klopte niet. Terugblikkend is aannemelijk dat zelfs de kanselier drie jaar geleden niet eens precies wist wie ze die drie jaar zou zijn. Laat staan het grote publiek, dat altijd al problemen had met dat vreemde wezen uit het mentaal zo verre Oosten. Grif nam men genoegen met clichés. Enkele onderstromen uit haar levensverhaal bleven daar mogelijk achter verborgen.

En zo ontstond in de loop der jaren het verwrongen beeld van de kille, onevenwichtige, maar wel vanuit het einddoel terugredenerende, superverstandige machtspolitica Merkel. Nog altijd wordt er zo tegen haar aangekeken, en dus wordt er simpelweg verondersteld dat ze zich weer kandidaat zal stellen, voor de vierde keer, verliefd op macht, berekenend, in hogere sferen. Maar of dat zo is…

Leven

In tegenstelling tot bijvoorbeeld Helmut Kohl, die zich graag in de mantel der geschiedenis hulde, behoort Angela Merkel tot het type postheroïsche politici. Ze verheerlijkt zichzelf niet zozeer, maar is ook niet bereid om zich helemaal op te offeren. Leven speelt ook een rol bij haar. Niet zoals bij de vicekanselier, die zich afmat met maandag de SPD, dinsdag het ministerie en woensdag zijn dochtertje Marie. Bij Merkel zijn het meer de lange golven. Eigenlijk heeft ze tot nog toe twee halve levens geleid: ingetogen in de DDR, en in de hoogste versnelling als toppolitica in het herenigde Duitsland. Met normaal en onvrij is Angela Merkel bekend, met vrij en abnormaal ook. Alleen een tamelijk goed, normaal leven in vrijheid heeft ze tot op heden niet kunnen leiden. Kunnen we er echt van uitgaan dat ze dat niet graag zou willen?

En wel dringend. Tenslotte is ze ook nog de inmiddels langst regerende bondskanselier. Als je er tenminste rekening mee houdt dat het tempo van de politiek sinds Adenauer verviervoudigd en sinds Kohl nog eens verdubbeld is. Aannemelijk is dat dat de krachten soms enigszins te boven gaat.

Angela Merkel zou dus alle reden 
hebben om te zeggen: ik wil hier weg.

(Zoals overigens in deze tijden van openlijke haat en escalerende crises algemeen moet worden aangenomen dat bij vooraanstaande Duitse politici het streven naar macht minder sterk is dan de neiging om die te ontvluchten.)

Een miljoen overwegend islamitische Arabieren het land binnenlaten, 
betekent je verantwoordelijk voelen voor die mensen en voor de landen waar ze vandaan komen

Nu heeft Angela Merkel de pech dat 
ze als postheroïsche politica in een heroïsche tijd is beland. Duitsland, Europa, het hele Westen bevindt zich in de zwaarste crisis sinds 1945. Kan 
ze dan vertrekken? Eigenlijk niet. 
Maar als eerst de grootste crises bezworen moeten zijn voordat ze mag terugtreden, dan zou ze als bondskanselier honderd jaar moeten worden. Niemand gelooft tenslotte nog dat deze crises überhaupt crises zijn. Het gaat eerder om de nieuwe normaliteit.

Evengoed zijn er vier goede redenen waarom Angela Merkel zich weer 
kandidaat moet stellen: democratische hygiëne, de eenheid in die Union 
[CDU/CSU], de internationale situatie 
in de komende twaalf maanden, en toch ook weer zijzelf.

1. Voor de democratie
In de merkeleske politiek heeft altijd een fundamentele contradictie gezeten: die tussen haar eigen behoedzaamheid, die ze zich in een goed betaalde bliksemopleiding tot toppolitica eigen 
heeft gemaakt, en, daartegenover, haar fundamentele overtuiging dat de (West-)Duitsers een beetje verwend zijn en zo nu en dan behoorlijk aangespoord en opgejut moeten worden. Eén keer heeft ze die tegenstrijdigheid deels weggenomen door alle voorzichtigheid te laten varen. Dat was in 2005, toen 
ze de neoliberale politiek van bondskanselier Schröder nog eens wilde 
overtroeven – en daarvoor bij de verkiezingen zwaar werd afgestraft.

Tijdens haar kanselierschap heeft 
Merkel die fundamentele contradictie op een andere manier weggenomen. Haar programmatische politiek bleef vaag omlijnd en voorzichtig, maar ze maakte telkens weer kordaat gebruik van buitenlandse crises om haar beleid radicaal te wijzigen. Zo ging het bij 
de dienstplicht, bij de energieomslag en bij het Ruslandbeleid. Merkel, die verondersteld werd vanuit het einddoel terug te redeneren, werd een meester in de wording. Keer op keer nam ze risico’s, voor zichzelf en voor 
de Duitsers, zonder te weten waar ze zou uitkomen. Lichtelijk overdrijvend zou je over Merkels kanselierschap kunnen zeggen: crises beheerst ze, geen crises niet.

Deze gang van zaken heeft een nadeel: de kiezers kunnen alleen maar stemmen over de waterige programmasoep, het onbelangrijke, en niet over het fundamentele. In de vluchtelingenkwestie is er uiteindelijk een draai gemaakt. Voor de laatste Bondsdagverkiezingen, en zelfs nog in het regeerakkoord, werd er gedaan alsof vluchtelingen geen groot probleem waren, alsof Duitsland tot op zekere hoogte door Dublin voor de wereldgeschiedenis werd beschermd. Op 4 september 2015 nam de kanselier echter een besluit van heel andere aard, met een draagwijdte die niet onderdoet voor de Westbindung, 
de Ostpolitik en de Duitse eenwording.

Een miljoen overwegend islamitische Arabieren het land binnenlaten, 
betekent je verantwoordelijk voelen voor die mensen en voor de landen waar ze vandaan komen. De verantwoording op je nemen, niet voor een paar maanden, maar voor tientallen jaren. Bovendien betekent het een 
nog altijd positieve houding tegenover de globalisering, nu die niet meer eenzijdig in het voordeel van het Westen uitpakt en als het ware huiswaarts keert met vluchtelingen, economische concurrentie en terreur. Juist wie dit besluit ten diepste steunt, moet toch toegeven dat het dringend een democratische legitimatie behoeft, ook al 
is dat dan een legitimatie achteraf.

Willy Brandt maakte na zijn Ostverträge de weg vrij voor nieuwe verkiezingen, Helmut Kohl deed dat na de Duitse eenwording en Gerhard Schröder na zijn ‘Agenda 2010’ – en nu is het de beurt van Angela Merkel. Anders zal het democratische deficit van haar vluchtelingenbeleid lange tijd voeding geven aan agressie – tegen haar, maar met name tegen de vluchtelingen, die dat toch echt niet hebben verdiend.

2. Voor de partij
Horst Seehofer [leider van de CSU en premier van de deelstaat Beieren] en Angela Merkel zorgen voor verdeeldheid in die Union, zo wordt gezegd. 
Dat getuigt van een beperkte kijk op 
de zaken. Het tegendeel is namelijk waar. In alle belangrijke westerse 
landen zijn de conservatieve partijen ten diepste verdeeld (de linkse en 
sociaal-democratische ook, maar om andere redenen en met andere consequenties). In de VS is de Republikeinse Partij van Donald Trump gewoonweg verscheurd, in Groot-Brittannië draaien de Tories nog altijd besluiteloos en richtingloos om de Brexit heen, in Frankrijk staat Nicolas Sarkozy inmiddels dichter bij de rechts-populistische Marine Le Pen dan zijn partijgenoot Alain Juppé. Daarmee vergeleken zijn CDU en CSU, Merkel en Seehofer, haast twee handen op één buik.

Het zeer explosieve conflict binnen 
alle conservatief-liberale partijen 
over afsluiten of openstellen, over 
vernieuwing van de globalisering of het opgeven ervan, wordt in Duitsland van zijn scherpe kanten ontdaan doordat die tussen de nog altijd machtigste vrouw van Europa en een, vooruit, belangrijke regionale politicus wordt gevoerd. Merkel is de deksel op de 
hete pan. Zonder haar hernieuwde kandidaatstelling zou het conflict 
volledig tot uitbarsting komen en 
zou een scheuring in die Union waarschijnlijk zijn.

De droom van enkele CSU’ers dat 
Wolfgang Schäuble de plaats van 
Merkel zou kunnen innemen, heeft haast iets aandoenlijks. De minister van Financiën heeft immers nog 
duidelijker dan de kanselier zelf de kant van de globalisering, de liberalen en het humanitaire realisme gekozen. Onlangs nog riep Schäuble de televisiekijkers toe: ‘De wereld is aan het 
veranderen. Er zullen nog veel meer immigranten komen!’

Merkel is misschien niet de komende vijf jaar nodig, maar zeker wel de komende twaalf maanden

3. Voor het Westen
Volgens de huidige publieke opinie in Duitsland zou de kanselier niet zo veel op het internationale toneel moeten acteren, maar zich meer moeten bezighouden met binnenlandse aangelegenheden. Alsof de situatie in Turkije, de Griekse vluchtelingenkampen, Syrië en Libië geen rechtstreekse weerslag op Duitsland heeft, alsof de verkiezingen in de VS, de afwikkeling van de Brexit, het Italiaanse referendum over de grondwet en de verkiezingsstrijd in Frankrijk niet als een vos in een 
kippenhok de zogenaamd binnenlandse politiek van Duitsland zouden binnensluipen.

De vraag is niet of ze minder internationale politiek zou moeten bedrijven, maar wat er van het Westen terechtkomt als Angela Merkel zichzelf over een paar weken vleugellam maakt door af te zien van haar vierde kandidatuur voor het kanselierschap. Iedereen is natuurlijk vervangbaar, maar niet op elk moment.

Als begin december in Oostenrijk een rechts-populist tot president wordt gekozen, dan zal dat land politiek gezien in verwarring zijn. In elk geval is het dan vooralsnog handelings-onbekwaam. Ach nou ja, Oostenrijk, zou je kunnen zeggen, maar ook in Frankrijk zal de beginnende verkiezingsstrijd regeren onmogelijk maken. En mocht Marine Le Pen in mei 
daadwerkelijk worden gekozen, dan klapt misschien de EU wel. En dan ten slotte nog de VS: als Donald Trump op 
8 november wint, dan leven wij allemaal in een andere, slechtere wereld.

Maar ook in het betere geval dat de alom impopulaire Hillary Clinton 
president wordt, zal zij heel lang nodig hebben om vaste voet te krijgen. En 
het is de vraag of Donald Trump zich koest houdt als hij heeft verloren. Nu lijkt het waarschijnlijker dat hij een op zijn minst verbale burgeroorlog begint.

Kortom, het Westen beweegt zich een tijdlang langs de zelfkant van zijn 
volledige, collectieve handelings-
onbekwaamheid. Laten we het zo 
zeggen: een mooier moment voor de kanselier om zichzelf van de macht te beroven zouden zelfs Vladimir Poetin en Viktor Orbán niet kunnen bedenken. Merkel is misschien niet de komende vijf jaar nodig, maar zeker wel de komende twaalf maanden.

4. Voor zichzelf
Doorgaan, plicht, historie, verantwoording, last, discipline. Dergelijke begrippen op elkaar stapelen is voor postheroïsche politici uiteindelijk geen solide motivatie. Blijft dus de vraag of Angela Merkel nog iets ziet in een hernieuwde kandidatuur. In de taal van moderne voetbaltrainers: is ze nog nieuwsgierig naar zichzelf? Afgelopen maandag heeft de kanselier iets heel interessants gezegd: ‘We moeten onszelf nu dus als het ware overtreffen. Ook ik.’

Inderdaad. Persoonlijk geldt voor Angela Merkel de regel van drie: normaal in onvrijheid, abnormaal in vrijheid en nog iets wat ontbreekt. Op politiek 
gebied geldt: ordentelijk regeren 
zonder grote ambities, geschiedenis maken zonder mandaat en motivering, en ook nog iets wat ontbreekt.

De ontbrekende toon in haar muziek 
is de gelijkluidendheid van duiding 
en betekenis, van woord en daad, de omkering van haar informele verkiezingsmotto van 2009 en 2013: als 
Angela Merkel zich opnieuw kandidaat stelt, maakt ze met ‘asymmetrische demobilisatie’ geen kans meer; dit keer zou het asymmetrische mobilisatie moeten zijn. Jarenlang bedreef ze de metafysica slechts in de marge en 
filosofeerde ze hooguit op de achtergrond over haar politiek. Dit keer zou ze strijdbaar haar overtuiging, haar waarden en een programma moeten uitdragen. Zoals in 2005, maar nu 
beter – en voor een betere zaak.

Sie schafft das.

Auteur: Bernd Ulrich
Vertaler: Pieter Streutker

Beeld bovenaan: © Getty

Die Zeit
Duitsland | dagblad | oplage 540.000

De krant van de Duitse intelligentsia is tolerant en liberaal en biedt iedere donderdag grote politieke analyses. Bij controversiële thema’s worden verschillende meningen en auteurs tegenover elkaar gezet. Voormalig bondskanselier Helmut Schmidt levert regelmatig bijdragen.