Midden in de coronacrisis dwingen Midden-Amerikaanse bendes en Mexicaanse kartels indien nodig dwangmaatregelen af. De straatbendes in El Salvador hebben nu hun aandacht van afpersing en moord verschoven naar de naleving van social distancing, vaak door middel van bedreigingen en honkbalknuppels.
El Salvador, een land dat jarenlang het wereldrecord moorden per hoofd van de bevolking op zijn naam had staan, vierde onlangs een historisch feit: twee achtereenvolgende dagen werd er vorige maand in het land geen enkele moord geregistreerd. Deze 48 uur deden zich voor binnen een periode waarin het aantal geweldsmisdrijven plotseling sterk was afgenomen. Het aantal moorden daalde van 114 in februari tot 65 in maart. De oorzaak van die daling was geen wapenstilstand tussen bendes of een nieuwe strategie van de politie maar een wekenlange nationale quarantaine om de verspreiding van het coronavirus af te remmen.
De straatbendes die El Salvador al lange tijd terroriseren, hebben nu hun aandacht van afpersing en moord verschoven naar een urgentere aangelegenheid: toezien op de naleving van de beperkingen van social distancing, vaak door middel van bedreigingen en honkbalknuppels.
De bendes begonnen aan hun rol als volksgezondheidsschurken toen president Nayib Bukele vanaf 22 maart een lockdown afkondigde voor een periode van dertig dagen. In veel delen van het land zijn de bendes effectiever dan de overheid. Hun tactiek bestaat onder meer uit het verspreiden van berichten op apps waarin ze mensen dreigend waarschuwen de regels niet te overtreden. ‘We willen niemand meer op straat zien’, luidt een bericht. ‘Als u naar buiten gaat, moet dat voor een boodschap zijn en u moet een mondkapje dragen.’ De bendes hebben ook filmpjes gemaakt waarin gemaskerde bendeleden mensen aftuigen die zich niet aan de quarantaine houden.
Andere landen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied laten sinds de blijfthuisverordening werd uitgevaardigd een vergelijkbare afname in het aantal moorden zien. In Colombia, waar guerrillaleiders parallel aan de landelijke quarantaine een staakt-het-vuren van een maand hebben afgekondigd, daalde het aantal moorden met de helft. In Guatemala en Honduras is het aantal moorden met een derde gedaald, grotendeels omdat er minder mensen op straat zijn om te vermoorden.
Adempauze
Juist in dit deel van de wereld, waar vanwege de wijdverspreide armoede en de geringe investeringen in de volksgezondheid het coronavirus hard zou kunnen toeslaan, is de daling van het aantal moorden een welkom positief bericht. Het is een welkome adempauze voor een regio waar slechts 8 procent van de wereldbevolking woont maar waar bijna een derde van alle moorden ter wereld worden gepleegd.
El Salvador is al sinds de jaren negentig in de greep van de georganiseerde misdaad, toen ballingen uit de VS twee bendes met zich mee terugnamen: Barrio 18 en Mara Salvatrucha. Volgens de regering hebben op een bevolking van ruim zes miljoen bijna een half miljoen mensen banden met de bendes, die niet alleen geld verdienen met het afpersen van kleine bedrijven, maar ook met de smokkel en de verkoop van drugs.
De afgelopen jaren heeft de overheid gekozen voor de zogenaamde ‘ijzerenvuistaanpak’ van de criminele bendes, door soldaten met automatische wapens en zwarte bivakmutsen op de door bendes gecontroleerde gebieden af te sturen. Volgens de overheid werkt die strategie en ze wijst op de daling van het aantal moorden na de piek in 2015. Mensenrechtenorganisaties beschuldigen de bendes echter van een stijging in het aantal verdwijningen en suggereren dat de bendes gewoon veranderd zijn van tactiek. Veel mensen denken dat de bendes met de overheid hebben afgesproken de lijken uit het straatbeeld te houden. ‘De bendes hebben nog steeds hun territoria, en in veel gebieden zijn ze machtiger dan de staat,’ vertelt Celia Medrano, programmadirecteur bij de mensenrechtengroepering Cristosal. Het feit dat de bendes de handhaving van de quarantaine op zich nemen ‘bevestigt dat ze de baas zijn’.
‘Bendes zijn overgestapt op het afpersen van mensen in hun woning’
In San Salvador, de hoofdstad van het land, is het griezelig stil op straat. Op de dag dat de nationale lockdown inging, waarschuwden bendeleden in een door de Mara Salvatrucha gecontroleerde wijk de inwoners dat ze zich moesten houden aan de regels. ‘Ze zeiden: “We willen niet dat het virus hier komt,”’ vertelt een 25-jarige bezorger uit die wijk, die alleen met zijn voornaam, Miguel, vermeld wil worden. ‘De mensen zijn niet bang voor de politie, maar voor de bende,’ vertelt hij.
Volgens hem zijn de bendes bang dat hoge besmettingscijfers hun bedrijfsmodel langdurig zullen benadelen en zullen zorgen voor ongewenste aandacht van de politie. Voorlopig lijken de bendes bereid enig verlies te nemen.
In een buurt in San Salvador die wordt gecontroleerd door een afsplitsing van de bende Barrio 18 hebben huurmoordenaars tegen eigenaars van kleine bedrijfjes en taxichauffeurs gezegd dat ze, zolang de quarantaine duurt, zijn vrijgesteld van het betalen van afpersingsgeld, de zogenaamde renta. Maar het is onduidelijk hoelang de prille vrede zal duren.
Informele economie
‘Zodra de quarantaine is afgelopen, zullen ze dat geld alsnog moeten betalen,’ zegt een kapper uit de wijk, die alleen met zijn voornaam, Rafael, genoemd wil worden. ‘Volgens mij zullen er na de quarantaine weer meer moorden komen, want de bende zal die schuld niet kwijtschelden, en iedereen die niet wil betalen, wordt vermoord.’
Verscheidene Latijns-Amerikaanse landen werden vorig jaar overspoeld door protestbewegingen over de inkomensongelijkheid en men vreest in de regio voor meer sociale onrust als de lockdowns voortduren.
‘El Salvadors broze economie zou kunnen instorten,’ legt Jeannette Aguilar uit, veiligheidsanaliste in San Salvador. ‘In El Salvador werkt de helft van de bevolking in de informele economie en niet veel mensen hebben een buffer. Stortingen vanuit het buitenland – goed voor ongeveer 20 procent van het bbp, nemen al af. Een quarantaine is heel iets anders als je koelkast leeg is. Berovingen en andere vormen van misdaad kunnen toenemen, want de mensen hebben honger en zijn wanhopig.’
Ze behoort tot een groter wordende groep deskundigen die denkt dat een mondiale recessie – en het waarschijnlijk daarmee gepaard gaande geweld – nieuwe immigratiegolven naar de VS zal veroorzaken.
Mexicaanse bendes delen voedsel uit aan de inwoners
‘De benarde economische situatie na de crisis zal de structurele omstandigheden die duizenden mensen er nu al toe brengen om hun land te ontvluchten, alleen nog maar nijpender maken,’ legt Tiziano Breda uit, een in Guatemala gevestigde analist van de International Crisis Group. Hij vertelt dat bendes in Guatemala onder invloed van coronagerelateerde beperkingen die voor inkomensverlies zorgen – zoals de opheffing van buslijnen – hun strategie al hebben aangepast. ‘Sommige bendes zijn overgestapt op het afpersen van mensen in hun woning in plaats van in hun bedrijf.’ Hij vreest dat bendes ook het vizier gaan richten op de 130 dollar die de overheid ieder gezin heeft beloofd als ondersteuning voor de enorme economische ravage die het coronavirus in een van ’s werelds armste landen zal aanrichten. ‘Ze zijn afwachtend en proberen uit te zoeken welke nieuwe bron van inkomen ze kunnen aanboren,’ vertelt Breda.
Een land in de regio waar zich geen daling van de misdaadcijfers voordoet, is Mexico. Daar werden volgens gegevens van de overheid in maart 2585 moorden gepleegd. Dat is meer dan in welke andere maand van de afgelopen twee jaar ook. April lijkt dezelfde bloedige kant op te gaan. Begin april vielen er in de noordelijke staat Chihuahua bij een vuurgevecht tussen concurrerende drugkartels al negentien doden.
Een belangrijke reden waarom het geweld in Mexico niet is afgenomen is dat president Andrés Manuel López Obrador veel trager reageerde op de coronadreiging dan andere landen in de regio. Pas eind maart vroeg Mexico mensen uit de niet-vitale beroepen om thuis te blijven en er werden in het land geen reisbeperkingen afgekondigd en ook werd er geen avondklok ingesteld.
In sommige delen van Mexico bereiden gewapende groeperingen zich voor op een mogelijke lockdown. Bendes in de staten Tamaulipas en Michoacán delen deze week [de week van 6 tot 12 april] voedsel en andere benodigdheden uit aan de inwoners. In de staat Guerrero, die wordt gecontroleerd door een lappendeken aan gewapende bendes en zelfbenoemde zelfverdedigingsgroepen, hebben sommige groeperingen rondom hun dorp checkpoints ingericht om het virus buiten de deur te houden, aldus Falko Ernst, analist voor Mexico bij de International Crisis Group. Hij vreest dat in die delen van het land waar orde en gezag grotendeels ontbreken, het coronavirus gewapende groeperingen alleen maar in de kaart speelt, vooral nu Mexicaanse soldaten en andere federale troepen niet langer de openbare orde handhaven maar worden ingezet bij het tegengaan van de verspreiding van het virus. ‘We lopen het risico dat deze conflicten nu escaleren,’ zegt Ernst.
Kate Linthicum, Molly O’Toole & Alexander Renderos
Los Angeles Times
Verenigde Staten | dagblad | oplage 723.000
Meest links georiënteerde van de grote Amerikaanse kranten. Belangrijke nieuwsbron voor de entertainmentindustrie en winnaar van vele Pulitzerprijzen. Eigendom van de Tribune Company in Chicago.
