‘Waar Trump I nog een vergissing was, is Trump II een verschrikking’

‘De stumperige, bijna kluchtige regering van zijn eerste termijn is na tussenpaus Biden nu opgevolgd door het meest gewiekste en nietsontziende stelletje politici sinds Franklin Roosevelts eerste termijn’, schrijft de conservatieve schrijver Christopher Caldwell na het lezen van het boek Regime Change.

‘Ik heb in feite nog elke fucking keer gewonnen,’ zei Donald Trump tegen Maggie Haberman en Jonathan Swan in een gesprek dat bol stond van de schuttingtaal, toen zij hem in maart interviewden voor hun nieuwe boek Regime Change. ‘En ik ben het strontzat dat ik steeds winst op winst stapel en toch alleen maar gezeik in de pers krijg.’

Nuancering is tegenwoordig dun gezaaid. Trump heeft een smadelijke nederlaag geleden in een oorlog in het Midden-Oosten die hij tegen de goede raad van veel adviseurs in was begonnen. De middenklasse mort en de roep om economische herverdeling heeft sinds de jaren dertig van de vorige eeuw niet meer zo luid geklonken. Veel van Trumps critici zeggen nu: zie je wel? Kies een barbaar tot president en een barbaar is wat je krijgt. Simpel zat. Wat had je dan gedacht?

Maar zo zit het niet. Hoe beter je naar Trumps eerste termijn kijkt, hoe meer zijn tweede je moet verrassen. Trump I was een schertsvertoning, perfect gesymboliseerd door die persconferentie die zijn team in 2020 had belegd bij de ‘Four Seasons’ in Philadelphia: ze dachten dat ze een vijfsterrenhotel hadden geboekt, maar belandden bij een hoveniersbedrijf pal naast een pornoshop. Regeren boeide Trump toen niet. Op de laatste dag van zijn ambtstermijn had hij nog even weinig sjoege van hoe Washington werkt als op de dag dat hij aantrad. Niemand om hem heen slaagde erin om ook maar een handjevol mensen aan te nemen die zelfs maar de beginselen van het regeren machtig waren. Veel van wat hij deed werkte wel: drieste diplomatie in het Midden-Oosten, uitstekende economische omstandigheden voor lagere inkomens tot corona toesloeg, en daarna een indrukwekkend noodprogramma voor de ontwikkeling van een vaccin. Maar zelfs van de successen maakten ze een puinhoop. Uiteindelijk is Trump als een soort Gatsby of Père Goriot afgedropen, gemeden door iedereen. Er was, zoals Haberman en Swan schrijven, ‘geen enkele gekozen Republikeinse politicus van enige statuur’ aanwezig bij zijn afscheidsrede op de luchtmachtbasis Joint Base Andrews.

Haberman en Swan hebben een indrukwekkende hoeveelheid vertrouwelijke informatie verzameld

Maar waar Trump I nog een vergissing was, is Trump II een verschrikking. De stumperige, bijna kluchtige regering van zijn eerste termijn, die eerder gênant dan gevaarlijk overkwam, is na tussenpaus Biden nu opgevolgd door het meest gewiekste en nietsontziende stelletje politici sinds Franklin Roosevelts eerste termijn.

Een partijapparaat, dat op een fundament van beloften en langlopende verplichtingen rust, is heel moeilijk om te bouwen tot iets anders. Om te weten hoe dat hier toch is gelukt, moet je een kijkje kunnen nemen achter de schermen van Trumps entourage. Haberman en Swan hebben daar een indrukwekkende hoeveelheid vertrouwelijke informatie verzameld. Dat Elon Musk in de begindagen van Trumps tweede termijn in een slaapzak op de vloer van het ministerie overnachtte bijvoorbeeld.

Maar de kern van hun boek betreft toch het bestuurlijke hand- en spanwerk, de tactieken waarmee nieuwe politieke wapens zijn gesmeed. Trumps entourage heeft de verborgen bestuurlijke knoppen ontdekt waaraan onder Republikeinse presidenten meestal niet gedraaid wordt. Tijdens de coronacrisis ontdekte zijn adviseur Stephen Miller bijvoorbeeld dat een bestaande wet, Title 42, kon worden ingezet om de grens met Mexico dicht te gooien. En de ongekende toegang die Musks Department of Government Efficiency tot zoveel overheidsdatabases had, was mede te danken aan de U.S. Digital Service, die al in 2014 was opgetuigd voor het beheer van de Obamacare-website. Je kunt veel bereiken als je maar weet waar je moet zoeken.

Vergelding

In de regering hebben ze inmiddels door dat ze dit ook kunnen gebruiken voor vergeldingsacties. Toen Trump het hoofd van de Federal Reserve Jay Powell met zijn dreigementen niet tot het verlagen van de rente kon dwingen, maakte zijn topambtenaar Russell Vought hem attent op de zogenaamde National Capital Planning Commission. Nadat Trump die snel met zijn eigen planologen had gevuld, klaagde de commissie Powell aan wegens nalatig toezicht bij de verbouwing van een Fed-gebouw. En Bill Pulte van het Federal Housing Finance Agency ontwikkelde zijn eigen standaardmethode voor politieke intimidatie: alle dossiers van zijn agentschap uitkammen op zoek naar politieke tegenstanders die meer dan één huis als primaire woning hebben opgevoerd om betere hypotheekvoorwaarden te krijgen, wat verboden is. De Californische senator Adam Schiff, de New Yorkse procureur-generaal Letitia James en Fed-bestuurder Lisa Cook werden daar door hem van beticht. Alle drie ontkennen ze de aantijging.

Afgerekend worden op kleine juridische details is Trump zelf natuurlijk ook overkomen. In zijn eerste termijn publiceerde zijn assistent Miles Taylor een anoniem verschenen boek over het ‘stille verzet’ van ambtenaren tegen zijn beleid: opzettelijke misleiding, vertragingstactieken. Dat gebeurt nu niet meer.

Als Trump in zijn tweede termijn alleen maar wat bedrevener was geworden in het politieke handwerk, zou het overtrokken zijn om dit als een ‘regime change’ te betitelen. Voor het uitvoeren van beleid waar de kiezer voor gestemd heeft, is het soms nodig om ambitieuze ambtenaren tot de orde te roepen, en soms ook hun partners in de privésector. Trumps dreigement om advocatenkantoren als Paul Weiss en Perkins Coie te boycotten vanwege hun pro-bonowerk voor liberale doelen was uitzonderlijk lomp, maar niet zonder precedent. Toen de regering-Obama in 2011 vol inzette op het homohuwelijk, werd het advocatenkantoor King & Spalding ook zodanig onder druk gezet door LHBT-groeperingen (zoals de Human Rights Campaign) en bedrijven (zoals Coca-Cola) dat het de Republikeinen uiteindelijk niet meer wilde vertegenwoordigen in de juridische strijd voor de Defense of Marriage Act (die het staten weer mogelijk had gemaakt om het homohuwelijk te verbieden).

Het overheidsapparaat was al ‘tot wapen gemaakt’ voordat Trump met dat wapen andere doelwitten op de korrel begon te nemen

Ook werd in de eerste maanden van Trumps tweede termijn het Smithsonian door de regering onder druk gezet vanwege het schilderij Trans Forming Liberty van portretschilder Amy Sherald, waarop het Vrijheidsbeeld als transgender staat uitgebeeld. Over het algemeen vinden regeringsfunctionarissen onder Trump dat burgerrechtenwetgeving net zo goed als drukmiddel kan worden ingezet om bedrijven en universiteiten in het gareel te houden als om de betrekkingen tussen bevolkingsgroepen te verbeteren. En dat is ook zo. Het overheidsapparaat was al ‘tot wapen gemaakt’, om een geliefd trumpiaans begrip te gebruiken, voordat Trump met dat wapen andere doelwitten op de korrel begon te nemen.

Maar Trump gaat wel verder dan zijn voorgangers.

Zo is er uitgelekt wat zijn regering nog meer zou willen doen, zoals opschorting van het recht om je arrestatie bij de rechter aan te vechten in de strijd tegen illegale immigratie. En doordat de regering veel meer greep heeft op het bestuurlijk apparaat, krijgen nu ook kanten van Trumps karakter de vrije loop die de vorige keer nog waren beteugeld. Zoals de vermeende, ongekend schaamteloze corruptie. Al vrij snel kreeg Trump van de regering van Qatar een luxueus uitgeruste Boeing 747-8 aangeboden, zogenaamd voor de presidentiële bibliotheek die na zijn ambtstermijn moet worden opgericht, maar duidelijk bedoeld als persoonlijk geschenk. In september 2024 lanceerden de zonen van Trump en Steve Witkoff het cryptovalutabedrijf World Liberty Financial (WLF), waarin een sjeik uit de Verenigde Arabische Emiraten in stilte een aandeel van 49 procent kocht (zoals aan het licht werd gebracht door The Wall Street Journal). Een nieuw geval dat in het boek wordt genoemd, is de driehoekshandel tussen staatsinvesteringsmaatschappij MGX uit de Emiraten, het in China opgerichte cryptobedrijf Binance en WLF. Oprichter Changpeng Zhao van Binance, naar verluidt de rijkste man in de cryptowereld, werd in 2023 veroordeeld wegens witwassen, maar kreeg afgelopen oktober gratie van Trump. In mei had Zach Witkoff bekendgemaakt dat MGX twee miljard dollar in Binance had geïnvesteerd met een cryptomunt van World Liberty. (WLF zegt niets te hebben misdaan en ontkent iedere betrokkenheid bij de gratie voor Zhao.) Het is bekend dat de Golfstaten een belangrijke regio voor China zijn om aan geavanceerde westerse AI-chips te komen. Na de publicatie van Regime Change is uit financiële stukken gebleken dat Trump in het eerste jaar van zijn ambtstermijn 2,2 miljard dollar heeft verdiend, meer dan drie keer zoveel als het jaar ervoor, en dat 1,4 miljard daarvan afkomstig was uit crypto.

Kleptocratie

De manier waarop onder deze president met geld wordt omgegaan, is sowieso onrustbarend. Deels lijkt het op het vertrouwde plutocratische verhaal dat we kennen van de roofkapitalisten uit de negentiende eeuw, al speelt het nu in andere bedrijfstakken. Maar soms zien we ook minder bekende constructies, die meer rieken naar kleptocratie dan plutocratie, met een vleugje Arabisch. Jared Kushner en Steve Witkoff hebben hun belangrijkste zakenpartners nu in de Golfstaten. Haberman en Swan duiken diep in de manier waarop Kushner en Witkoff nu het lot bepalen van landen in het Midden-Oosten waarin zij grote investeringen hebben. De auteurs klinken daar soms verrassend positief over. Kushner is in feite ‘ook een kroonprins’, zeggen ze, iemand wiens band met de grote baas niet berust op een arbeidscontract maar op zijn huwelijk, zodat Buitenlandse Zaken geen betrouwbaarder man naar de regio kan sturen dan hij. Precies de kwaliteiten die van Kushner een bedenkelijke vertegenwoordiger maken in een Amerikaanse context, maken hem tot een ideale gesprekspartner voor de Golfstaten.

Heel deze trumpiaanse bedoening kan ons veel leren over veranderprocessen in organisaties, maar bijster duurzaam of stabiel komt het allemaal niet over. Tegen het einde van vorig jaar lijkt er bij Trump een knop te zijn omgezet. Misschien had het te maken met de moord op de influencer Charlie Kirk in september. Naar internetverkeer gemeten was dat het grootste nieuws van het jaar, en terecht. ‘Buiten Trump zelf,’ schrijven Haberman en Swan, ‘was Kirk misschien wel de belangrijkste bindende factor voor modern rechts.’ Dat gold vooral voor de jongerenbeweging, en dit voorjaar bleek uit peilingen dat Trumps achterban onder jongeren begint af te brokkelen.

En ze schrijven er niet over, maar sinds vorig najaar is Trumps grofheid af en toe omgeslagen in harteloosheid. De moord op regisseur Rob Reiner en zijn vrouw Michele Singer in december 2025, allebei verklaard tegenstanders van Trump, was een keerpunt. In een bericht op X stak Trump de draak met hen, hij zei dat Reiner leed aan ‘de hersenverwekende ziekte die TRUMP DERANGEMENT SYNDROME heet’. Toen een onthutste verslaggever hem daar op een persconferentie naar vroeg, legde Trump uit: ‘Hij was gestoord wat Trump betreft.’ Drie maanden later schreef hij na het overlijden van voormalig FBI-directeur Robert Mueller: ‘Mooi, blij dat die dood is.’ Dat Trump een flapuit is, weten we onderhand wel. Leedvermaak bij iemands overlijden is toch van een andere orde.

Als dit zo doorgaat, blijft er van zijn presidentschap niks meer over

Maar Trump gokt graag. De afgelopen tijd heeft hij minstens tweemaal, schijnbaar zonder het zelf door te hebben, zijn politieke lot in handen van tegenstanders gelegd. De eerste keer was bij de bezopen handelsoorlog met China in het voorjaar van 2025, toen hij de invoerheffingen op Chinese goederen verhoogde naar 145 procent, omdat hij dacht dat de Chinese tarieven veel hoger waren dan ze in werkelijkheid waren. (Toen minister van Handel Howard Lutnick hem liet zien welke heffingen China en India daadwerkelijk oplegden, noemde Trump dat ‘onzincijfers’.) China verhoogde zijn heffingen ook en voegde er een embargo aan toe op de uitvoer van zeldzame aardmetalen, onmisbaar voor de Amerikaanse maakindustrie en wapenproductie. Dit is misschien wel het beste hoofdstuk in Regime Change, vooral vanwege het verslag van hoe Lutnick en minister van Financiën Scott Bessent, die elkaars bloed wel kunnen drinken, moesten samenwerken om Trump maatregelen uit het hoofd te praten die naar zij vreesden de hele wereldeconomie naar de knoppen zouden helpen. Aan het eind van de zomer zegde China toe de handelsoorlog te beëindigen. Het had ook anders kunnen beslissen.

En in juni 2025 sleepte Trump de Verenigde Staten mee in een oorlog om samen met Israël de Iraanse faciliteiten voor uraniumverrijking te vernietigen. Binnen een paar dagen was al duidelijk dat de luchtverdediging van Israël uitgeput raakte door de combinatie van drones en raketten die Iran erop afvuurde. Door zijn eigen bombardementen op te voeren zorgde Trump ervoor dat Iran inbond. Net als China had Iran ook anders kunnen beslissen. Maar afgelopen winter besloten Trump en Netanyahu de oorlog te heropenen, en de gevolgen zijn desastreus.

Als dit zo doorgaat, blijft er van zijn presidentschap niks meer over. De belofte om geen oorlog meer te voeren in het Midden-Oosten was een absolute voorwaarde voor zijn opkomst. Hij werd gekozen met beloftes van dringende binnenlandse hervormingen. Zelfs de meest verstokte Republikeinen weten nog maar al te goed dat er in de laatste zes jaar onder Bush door de Irakoorlog niets meer van binnenlands beleid is gekomen. De titel van Haberman en Swans boek impliceert dat de ‘regime change’ die de president in Iran wilde uitlokken, zich eerder in Amerika zelf aan het voltrekken is. En zoals gezegd zijn dat misschien wel erg grote woorden voor wat in feite neerkomt op de aanscherping van een paar bestaande trucs uit het machiavellistische draaiboek van Newt Gingrich en de hackersethiek van Musk. ‘Trump was de eerste moderne president,’ schrijven ze, ‘die regeerde alsof de internationale wereldorde gewoonweg niet bestond.’

Er is hier meer aan de hand dan dat Trump domweg ‘losgeslagen’ is of zich als een slechte wereldburger gedraagt

Maar er is hier meer aan de hand dan dat Trump domweg ‘losgeslagen’ is of zich als een slechte wereldburger gedraagt. De verbreiding van computernetwerken heeft nieuwe controlesystemen opgeleverd. Er zijn bedrijven die nu de macht hebben om het leven te bepalen van iedereen, niet alleen van hun eigen werknemers en klanten. SpaceX bouwt meer raketten dan welke regering ook. De veiligheid van spaargeld ligt nu misschien wel net zozeer in handen van Claude Mythos als van de financiële toezichthouders van je land. De machtsverhoudingen in de publieke en private sector raken met elkaar verstrengeld. Via cryptovaluta kunnen ze met elkaar verweven zijn.

Voor de ouderen onder ons betekende corruptie de ondermijning van het bestuur. Het nieuwe regime waar Haberman en Swan over schrijven, is er een waarin corruptie het bestuur ís. Laten we hopen dat ze het bij het verkeerde eind hebben, want de Trumps zullen waarschijnlijk niet eens de behendigste of de meest harteloze spelers zijn die dit nieuwe regime voortbrengt.

Lees ook: