Elke week pluist de redactie van 360 een nieuwsgebeurtenis uit de internationale pers voor je uit. Deze week gaan we dieper in op de bestorming van overheidsgebouwen in Brazilië door aanhangers van oud-president Jair Bolsonaro.
Dit artikel verscheen woensdag al in de spiksplinternieuwe nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Wat is er precies gebeurd?
‘Bijna precies twee jaar na de bestorming van het Amerikaanse Capitool op 6 januari 2020 heeft Brazilië zijn eigen extreemrechtse couppoging meegemaakt’, schrijft The Guardian. ‘De grootste aanval op de Braziliaanse democratie sinds het einde van de militaire dictatuur’ in 1985, typeert de krant Estado de São Paulo de bestorming in haar hoofdredactioneel commentaar.
Zondag bestormden duizenden aanhangers van voormalig president Jair Bolsonaro, gekleed in het groen en geel van de nationale vlag, drie van de belangrijkste overheidsgebouwen in de hoofdstad Brasília. Ze bezetten enkele uren het parlementsgebouw, het Hooggerechtshof en het presidentieel paleis en moesten worden ontzet door de oproerpolitie. Voor zover bekend zijn er geen doden gevallen.
Volgens Lula deden regionale veiligheidsdiensten te weinig om het geweld te stoppen. Hij is onmiddellijk naar het regeringsdistrict gevlogen en spreekt van een aanval door fascisten. Bolsonaro heeft ook gereageerd, hij zegt het geweld te veroordelen, maar geen rol te hebben gespeeld in de protestbeweging.
Waar komt de couppoging vandaan?
‘De aanval was het gewelddadige hoogtepunt van onophoudelijke retorische aanvallen op het kiesstelsel van het land door Bolsonaro, die in oktober nipt verloor van Luiz Inácio Lula da Silva, beter bekend als Lula’, aldus The New York Times. Sinds Bolsonaro’s verlies hebben zijn aanhangers zich tegen de verkiezingsuitslag gekeerd. Ze sloegen hun kamp op bij militaire bases in het hele land en riepen de strijdkrachten op de leiding over te nemen en de inauguratie van Lula op 1 januari tegen te houden.
Jarenlang heeft Bolsonaro zonder enig bewijs beweerd dat de Braziliaanse verkiezingssystemen frauduleus waren en dat de elites van het land samenspanden om hem uit de macht te zetten, aldus NYT in een multimediale productie.
Deze langdurige campagne heeft ertoe geleid dat het vertrouwen van miljoenen Brazilianen in de democratische verkiezingen van het land aangetast is. In een peiling voorafgaand aan de verkiezingen gaf driekwart van de aanhangers van Bolsonaro aan weinig tot geen vertrouwen te hebben in de Braziliaanse stemmachines.
Wie zijn de aanhangers van Bolsonaro?
Een belangrijk deel van Bolsonaro-aanhangers is te vinden onder welvarende, witte ondernemers, vooral werkzaam in de grote landbouwindustrie in het zuiden. Zo stemde 80 procent van de inwoners van Quatro Pontes, het dorpje nabij de grens met Argentinië en Paraguay dat een correspondent van El País bezocht, in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen op de extreemrechtse voorman. Hardwerkende types, volgens het El País-profiel, en bovenal erg gelovig, zowel katholiek als protestant, met een groot respect voor traditionele waarden.
De bestormers komen hoogstwaarschijnlijk uit de groep radicale complotdenkers die in Bolsonaro hun verlosser zien. Enkele dagen voor hun aanval gebruikten de meest radicale aanhangers van Jair Bolsonaro sociale netwerken om zich te mobiliseren en te organiseren.
Honderd bussen zijn gratis beschikbaar gesteld, gefinancierd door Braziliaanse ondernemers
Volgens O Estado de São Paulo werd de bestorming van de Braziliaanse politieke instellingen ‘voorbereid door de extremistische volgelingen’ van de extreemrechtse ex-president op onlineberichtendiensten als Telegram, Signal en WhatsApp. Hun doel was om ‘demonstranten uit het hele land’ naar de hoofdstad te brengen, ‘geheel kosteloos’.
Honderd bussen zijn gratis beschikbaar gesteld, gefinancierd door Braziliaanse ondernemers, zei de nieuwe minister van Justitie, Flávio Dino, maandag. De meesten zijn vertrokken uit de kampen van aanhangers van Jair Bolsonaro die zich voor verschillende militaire kazernes in het land hebben opgesteld sinds zijn nederlaag bij de presidentsverkiezingen in oktober vorig jaar.
Hoe heeft het zover kunnen komen?
Dat aanhangers van Bolsonaro de verkiezingsuitslag niet zouden accepteren en een couppoging zouden doen was geen verrassing. Maar waarom werden ze niet tegengehouden door de autoriteiten?
‘Om de houding van de politie en het leger en de politici van wie zij hun orders krijgen te begrijpen, is het goed om verschillende feiten in ogenschouw te nemen’, schrijft El País. ‘1, de gouverneur van Brasília, Ibaneis Rocha, was een bondgenoot van het eerste uur van voormalig president Jair Bolsonaro; 2, zijn staatssecretaris voor Openbare Veiligheid, Anderson Torres, was een politiecommissaris die in de vorige regering minister van Justitie was; 3, de militaire politie is al jaren een grote electorale voedingsbodem voor de extreemrechtse leider.’
Wordt Bolsonaro verantwoordelijk gehouden?
Alle takken van de Braziliaanse staat hebben de gelederen gesloten rondom Lula en de democratie tegenover de staatsgreep die zondag plaatsvond. De voorzitters van het Congres, de Senaat en het Hooggerechtshof hebben de bestorming veroordeeld.
De Braziliaanse president had ook een ontmoeting met het hoofd van de strijdkrachten, de minister van Defensie en de gouverneurs. Die van Brasília is voor drie maanden geschorst.
Maandag waren er volgens O Globotwaalfhonderd mensen gearresteerd wegens ‘misdaden tegen de democratie’ en terrorisme. Inmiddels zijn dat er al minstens vijftienhonderd. Ook is er een arrestatiebevel uitgevaardigd tegen staatssecretaris Torres van Brasília.
Alexandria Ocasio-Cortez riep op om ‘te stoppen met het bieden van een schuilplaats aan Bolsonaro in Florida’
Verschillende Braziliaanse parlementariërs, maar ook Amerikaanse volksvertegenwoordigers, eisen Bolsonaro’s uitlevering, aldus Le Monde. Onder hen de Democratische afgevaardigde Alexandria Ocasio-Cortez, die zondag de Verenigde Staten opriep om ‘te stoppen met het bieden van een schuilplaats aan Bolsonaro in Florida’.
Volgens de Braziliaanse pers heeft de voormalige president – evenals zijn vrouw en zonen – een procedure gestart om zo snel mogelijk het Italiaanse staatsburgerschap te verkrijgen, bericht het Franse dagblad.
Of Bolsonaro echt uitgeleverd gaat worden is nog maar de vraag. Brazilië kan alleen een verzoek indienen als er een strafrechtelijke procedure wordt gestart tegen de voormalige president en dat is nog niet het geval, aldus minister van Justitie Flávio Dino. In het parlement gaan inmiddels stemmen op om een parlementaire onderzoekscommissie te openen om de misdaden van zondag op te helderen, bericht Le Monde.
‘Als de aanslag op het Capitool twee jaar geleden in Washington model stond voor de Braziliaanse coupplegers, zou de voortvarendheid van de Amerikaanse autoriteiten bij het onderzoek en de vervolging van de verantwoordelijken een voorbeeld moeten zijn voor de Braziliaanse autoriteiten. In de strijd om de democratie te verdedigen tegen degenen die haar bedreigen, moet het volle gewicht van de wet worden ingezet’, aldus O Estado de São Pauloin een hoofdredactioneel commentaar.
Hoe nu verder?
De coup is misschien mislukt, maar extreemrechts is nog springlevend, schrijft Richard Lapper, auteur van Beef, Bible and Bullets: Brazil in the Age of Bolsonaro, in The Guardian. ‘De meer vooruitziende leiders van extreemrechts in Brazilië, zoals Hamilton Mourão, voormalig vicepresident, en Tarcisio de Freitas, Bolsonaro’s voormalige minister van Infrastructuur en onlangs verkozen gouverneur van São Paulo, zijn al bezig met de lange termijn.’
Bij de verkiezingen van oktober vorig jaar heeft rechts winst geboekt in het Congres en zijn vertegenwoordiging vergroot ten opzichte van 2018, een jaar dat als een hoogtepunt van conservatieve vooruitgang werd beschouwd. ‘Rechts zal nu proberen voort te bouwen op dit politieke kapitaal en zal geen twee keer nadenken om, indien nodig, de man die zijn wonden verzorgt in Florida [Bolsonaro] aan de kant te schuiven’, concludeert Lapper.
Met medewerking van Boris van der Spek
Lees ook:
