Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Zweden, dat al ruim een jaar hoopt lid te worden van de NAVO. In tegenstelling tot buurland Finland is dat nog steeds niet gebeurd. Waarom?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Waarom wil Zweden bij de NAVO?
Om te begrijpen waarom Zweden bij de NAVO wil, moeten we eerst kijken naar de geschiedenis en de missie van dit zogeheten Atlantisch Pact. De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) werd vier jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog opgericht als een militair bondgenootschap tussen de Verenigde Staten, Canada en destijds tien Europese landen. De organisatie werd in het leven geroepen als reactie op de groeiende invloed van de Sovjet-Unie in Oost-Europa en de vrees voor een mogelijke communistische invasie in West-Europa.
Het voornaamste doel van de NAVO was de gezamenlijke verdediging tegen een mogelijke Sovjetaanval en het bevorderen van stabiliteit en veiligheid in het Noord-Atlantische gebied. Het oprichtingsdocument van de organisatie, het Noord-Atlantisch Verdrag, stelde een systeem van collectieve defensie in, waarbij elk lid beloofde elk ander lid te verdedigen in geval van een aanval (het beroemde artikel 5: een aanval op één is een aanval op allen).
De oorlog in Oekraïne heeft de NAVO doen beseffen dat grote oorlogen in Europa niet langer tot het verleden behoren. Hoewel Oekraïne geen lid is van de NAVO, heeft het wel uitgebreide hulp gekregen van het militaire bondgenootschap, onder meer door middel van wapenleveringen. Andere Europese landen beseften na de inval van Rusland in februari 2022 dat ook hun veiligheid op het spel stond. De toenmalige Zweedse premier Magdalena Andersson benadrukte dat in een toespraak enkele maanden na de inval: ‘De situatie in onze regio is veranderd, en we moeten ons aan die veranderingen aanpassen. Toetreden tot de NAVO is de beste manier om onze veiligheid te waarborgen en onze waarden te verdedigen’, zo citeert het Zweedse SVT.
Zweden en Finland, buurlanden van Rusland, waren jarenlang neutraal. In mei 2022, enkele maanden na de Russische inval, deden ze echter een aanvraag om lid te worden van de NAVO. Finland is inmiddels welkom geheten als lid, Zweden zit nog altijd in de wachtkamer.
Waarom was Zweden altijd neutraal?
Het neutraliteitsbeleid van Zweden gaat terug tot het begin van de negentiende eeuw en was ruim tweehonderd jaar kenmerkend voor het buitenlandbeleid van het land. Een van de belangrijkste redenen voor de neutraliteit van Zweden was de geografische ligging. In een regio die historisch werd betwist door grootmachten als Rusland en Duitsland, kon Zweden haast niet anders dan zich neutraal opstellen om zijn onafhankelijkheid en veiligheid te waarborgen. Dit beleid werd verwoord door de voormalige Zweedse premier Tage Erlander in een artikel in TIME Magazine uit 1951 met de beroemde zin: ‘Wij zijn politiek neutraal, maar niet ideologisch.’
Dankzij de neutraliteitspolitiek is Zweden sinds het begin van de negentiende eeuw niet meer betrokken geweest bij een groot conflict en slaagde het land erin niet verwikkeld te raken in de twee wereldoorlogen. Zweden ontwikkelde zo een sterke pacifistische traditie en de overtuiging dat militaire allianties niet de beste manier zijn om vrede en veiligheid te garanderen. TIME Magazine interviewde de voormalig Zweedse premier Olof Palme hierover in 1973. Hij zei: ‘Neutraliteit heeft ons nooit veroordeeld tot stilzwijgen over mondiale kwesties.’
Dat Zweden zo lang neutraal was, betekent niet dat het een passieve speler was op het internationale toneel. Zo speelde het land een actieve rol bij internationale vredesmissies en had het land bijvoorbeeld een sleutelrol bij de bemiddeling in het conflict in Bosnië in de jaren negentig.
Door toenemende dreiging vanuit Rusland, kantelde de publieke opinie over de eeuwenoude neutraliteitspolitiek. Volgens een Zweedse opiniepeiling in januari was 63 procent van de Zweden voorstander van toetreding tot het blok, schrijft The Local Sweden. In mei 2022 vroeg Zweden officieel het lidmaatschap van de NAVO aan. Toch is het land een jaar na dato nog geen lid geworden van het bondgenootschap.
Waarom laat het NAVO-lidmaatschap zo lang op zich wachten?
Om lid te worden van de NAVO is instemming van alle lidstaten nodig. Twee landen liggen tot dusver dwars: Hongarije en Turkije. Turkije is de belangrijkste dwarsligger: het land weigert de lidmaatschapsaanvraag te ratificeren omdat Zweden volgens Turkije ‘leden van terroristische groeperingen’ een veilige thuishaven biedt.
Het gaat om Koerden die volgens de Turkse president Recep Tayyip Erdogan betrokken waren bij de staatsgreep in 2016. Hieronder zijn leden van de Koerdische Arbeiderspartij (PKK) en de Partij voor een Democratische Unie (PYD) uit Syrië, die volgens Ankara banden heeft met de PKK. Als Zweden lid wil worden van de NAVO, moet het van Turkije eerst meerdere mensen uitleveren, iets waar Zweden in vrijwel alle gevallen niet aan toegeeft.
Maar recentere ontwikkelingen hebben de betrekkingen tussen Zweden en Turkije nog verder op scherp gezet. Begin dit jaar verbrandde een islamofobe Zweedse-Deense politicus een koran voor de Turkse ambassade, enkele dagen nadat een beeltenis van Erdogan was opgehangen voor het stadhuis van Stockholm.
Vanwege de uitgebreide bescherming van de vrijheid van meningsuiting in Zweden kon hier weinig tegen gedaan worden, maar vanuit Turkije werd er woedend gereageerd. “Met dit tempo zal de aanvraag van het Zweedse NAVO-lidmaatschap nooit door Turkije worden goedgekeurd’, zei Numan Kurtulmus, vicevoorzitter van Erdogans Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling, tegen Turkse verslaggevers, zo citeert Daily Sabah.
Volgens Zweden speelt Rusland een rol in het aanwakkeren van anti-Erdogan-protesten in Zweden, om zo de toetreding van het land tot de NAVO te bemoeilijken. ‘Rusland probeert waar het maar kan de toetreding van Zweden probeert te verhinderen’, zei Gunilla Herolf, een onderzoeker aan het Zweedse Instituut voor Internationale Zaken, tegen Yahoo News.
Omdat de relatie tussen Turkije (lees: Erdogan) en Zweden er niet beter op is geworden, en een NAVO-lidmaatschap daardoor ook niet dichterbij komt, kijkt Zweden nu verwachtingsvol naar de verkiezingen in Turkije. Die worden op 14 mei gehouden, en Erdogan staat er niet goed voor. Mocht de oppositie winnen, dan kan dat goed nieuws betekenen voor Zweden, zegt Paul Levin, directeur van het Instituut voor Turkse Studies van de Universiteit van Stockholm. ‘De oppositie heeft aangegeven het Zweedse NAVO-lidmaatschap vrij snel te zullen ratificeren.’
En dan is er Hongarije. De argumenten waarom het land nog steeds niet heeft ingestemd met een NAVO-lidmaatschap voor Zweden lopen uiteen. Van andere prioriteiten in het parlement tot een vijandige houding van Zweden jegens Hongarije: het door premier Viktor Orbán geleide land is nog niet akkoord. Volgens Politico ligt het anders: Hongarije kijkt juist naar Turkije bij het nemen van beslissingen aangaande het buitenlandbeleid. Dit kwam naar voren bij de lidmaatschapsaanvraag van Finland. Ook daar lag Hongarije dwars, maar toen Turkije aangaf het lidmaatschap te steunen, ging Hongarije dezelfde dag nog akkoord.Wat Zweden betreft, ‘wordt het standpunt van Hongarije fundamenteel gevormd door de voorkeuren van Turkije’, zo zegt een anonieme Hongaarse ambtenaar tegen Politico. Als het standpunt van Ankara verandert, ‘verandert dit het Hongaarse standpunt’. Voor Zweden betekent het dat de verkiezingen in Turkije, die over iets meer dan een maand plaatsvinden, zijn toekomst bepalen.
Lees ook:
