Wat als AI op een dag wél goede literatuur genereert?

Steeds vaker worden auteurs ervan beschuldigd AI te hebben gebruikt bij het schrijven van hun werk. Dat werpt een ongemakkelijke vraag op: wat zijn de grenzen van literatuur? Journalisten Javier Sampedro en Javier Rodríguez Marcos van El País gaan met elkaar in debat.

‘Menselijke creativiteit is geen magie’

‘Ik geef het maar meteen toe’, schrijft wetenschapper en journalist Javier Sampedro in El País. ‘AI kan wel een rapport opstellen over het welzijn van gezinnen, maar nog geen zinnen bedenken als: “Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, maar elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze”, zoals Tolstoj schreef aan het begin van Anna Karenina.’ 

Maar wat als AI op een dag wél goede literatuur genereert? ‘Schrijvers zijn soms geneigd te denken dat dat nooit zal gebeuren. Terwijl het volgens mij heel goed mogelijk is dat een machine ooit een goede roman voortbrengt.’

Het boek Shy Girl van Mia Ballard werd eerder dit jaar uit de schappen gehaald nadat het programma Pangram delen van de tekst als door AI gegenereerd had aangemerkt. ‘Het was niet per se een misstap van haar om AI te gebruiken, maar wel om een roman te presenteren als volledig eigen werk terwijl dat maar voor 30 procent bleek te kloppen.’

In de wetenschap neemt de bijdrage van AI al jaren toe. Als voorbeeld noemt Sampedro AlphaFold, een AI-systeem dat de driedimensionale structuur van eiwitten voorspelt. ‘Dit systeem is eigenlijk coauteur van de helft van de artikelen over moleculaire biologie die momenteel worden gepubliceerd,’ stelt hij. Wetenschappelijke tijdschriften accepteren AI vooralsnog niet als coauteur, maar volgens Sampedro zou dat uiteindelijk, ook in de literatuur, een goede oplossing kunnen zijn. Als Ballard ChatGPT als coauteur van haar roman had vermeld, was de schade aan haar carrière misschien beperkt geweest.

‘Dat creativiteit exclusief zou zijn voor de mensheid is niets meer dan een vooroordeel’

Na een paar jaar van onzekerheid, waarin het gebruik van AI bijna als een misdaad tegen de menselijkheid gold, heeft volgens Sampedro inmiddels niemand meer bezwaar tegen het gebruik van AI als hulpmiddel om informatie te verzamelen. ‘De grens van wat we onaanvaardbaar vinden, is verschoven naar het creatieve deel van schrijven, dat nog altijd als iets menselijks wordt gezien.’

Maar hoe terecht is dat? Al ruim voor ChatGPT versloegen computers schaakgrootmeesters met hoogstaande, abstracte strategieën. Die konden ze nergens van hebben geleerd, want geen mens had ze ooit bedacht. ‘De gedachte dat creativiteit exclusief is voor de mensheid, is niets meer dan een vooroordeel.’

Zo ver zijn we nog niet helemaal, maar Sampedro verwacht dat machines in de toekomst wel degelijk creatief kunnen schrijven. ‘Menselijke creativiteit is geen magie. En als het zo lijkt, is dat alleen omdat we de neurologische grondslagen ervan nog niet helemaal begrijpen.’ Het brein, aldus Sampedro, is een fysiek object dat verandert wanneer het iets leert of een metafoor ontdekt. Volgens hem is er in principe geen reden waarom een machine dat niet ook zou kunnen. ‘Magie bestaat niet,’ zo luidt zijn conclusie. 

Schrijft een machine dus een goede roman, dan mag je dat volgens Sampedro gerust literatuur noemen. ‘Mits die er natuurlijk zelf zijn naam onder zet.’

Javier Sampedro is wetenschapper en journalist.

‘Niemand zit te wachten op nog meer romans’

‘Gaat AI ons werk afpakken? Die vraag houdt veel mensen op dit moment bezig’, schrijft journalist en auteur Javier Rodríguez Marcos in El País. ‘Een betere vraag is eigenlijk: staat de consument daar wel voor open?’

In de roman Última escala (Laatste bestemming) over componist Enrique Granados beschrijft Marta San Miguel het moment waarop een violist, gekleed in een spijkerbroek, T-shirt en pet, 43 minuten lang in de metro van Washington speelde. Meer dan duizend mensen liepen hem voorbij, zeven bleven staan en hij haalde 52 dollar op. Het instrument was een Stradivarius en de violist was Joshua Bell, die drie dagen eerder nog in een uitverkocht Boston Symphony Hall had gespeeld. Voor de goedkoopste plaatsen betaalden bezoekers al 100 dollar.

Het concert in de metro was een experiment van The Washington Post: de krant wilde onderzoeken in hoeverre de omgeving onze perceptie van kunst beïnvloedt. Het antwoord was duidelijk: dezelfde muziek, gespeeld door dezelfde musicus, wordt afhankelijk van de context volstrekt anders ervaren.

Volgens Marcos geldt dat ook voor de literatuur: hoe we een tekst beoordelen, hangt af van de omstandigheden. Pseudoniemen zijn daar een eenvoudig voorbeeld van. Een ander recent voorbeeld is de Franse schrijver Thélyson Orélien, die van de kandidatenlijst voor de Prix Goncourt werd geschrapt omdat werd vermoed dat hij voor zijn roman C’était ça ou mourir (Het was dat of sterven) AI had gebruikt.

‘Er is zo’n overvloed aan romans dat het zonde zou zijn om er ook nog eens AI op los te laten’

Dat AI zich baseert op het werk van anderen, is volgens Marcos vooral een ethische kwestie. Interessanter vindt hij de esthetische vraag: wat gebeurt er als AI op een dag beter schrijft dan mensen? ‘Die dag zal komen, als die niet al is aangebroken.’

Maar ook dan is er volgens Marcos geen reden om er daadwerkelijk gebruik van te maken. ‘Niemand zit te wachten op nóg meer romans,’ meent hij. ‘Er is zo’n overvloed dat het zonde zou zijn om er ook nog eens AI op los te laten.’

Misschien, denkt Marcos, gaan boekhandels uiteindelijk onderscheid maken tussen ‘menselijke’ en ‘mechanische’ auteurs. ‘Omdat wij, de lezers van vandaag, nog altijd willen weten of iets is geschreven door een levend wezen, heeft de Mexicaanse schrijver Jorge Volpi de informatie op de achterflap van zijn nieuwe roman La república (De Republiek) teruggebracht tot: “Hij schrijft fictie. Hij is een mens.”’ 

Javier Rodríguez Marcos is journalist en schrijver.

Lees ook: