Vandaag de dag worden er wereldwijd ongeveer 3 miljard kopjes koffie per dag gedronken. Maar de koffieteelt staat onder zware druk door de opwarming van de aarde.
Door de opwarming van de aarde kunnen planten uit tropische en subtropische gebieden plotseling gedijen in gematigde zones ver ten noorden of zuiden van de evenaar. Dit betekent echter ook dat de veranderende omstandigheden in de oorspronkelijke teeltgebieden van de planten niet langer gunstig zijn voor hun groei.
Een voorbeeld hiervan is de koffieplant, die veel te lijden heeft onder de klimaatverandering. De vier belangrijkste producenten, Brazilië, Vietnam, Colombia en Indonesië, zullen op middellange of lange termijn te maken krijgen met een aanzienlijke afname van het aantal gebieden dat geschikt is voor productieve teelt. Aan de andere kant zouden Argentinië, Uruguay, China en de Verenigde Staten (langs de kust tot aan de Golf van Mexico) meer koffie moeten kunnen verbouwen. Deze regio’s zullen de tekorten in de primaire productielanden echter niet snel kunnen compenseren.
3 miljard kopjes per dag
Koffie is niet meer weg te denken uit onze wereld. De vrucht, die oorspronkelijk uit tropisch Afrika komt, werd in de zeventiende eeuw door Arabieren en Turken naar Europa gebracht. Vandaag de dag worden er wereldwijd ongeveer 3 miljard kopjes koffie per dag gedronken. Als de trend van de afgelopen drie decennia doorzet, voorspellen experts dat dit aantal tegen 2050 waarschijnlijk zal zijn verdubbeld. Tussen 1990 en 2022 steeg de jaarlijkse wereldwijde consumptie van koffie van 90 naar 179 miljoen zakken van 60 kilogram. Zelfs de jaren van de pandemie hebben niet geleid tot een aanhoudende daling.
Een studie van de Zürich University of Applied Sciences (ZHAW) heeft de verandering in de wereldwijde teeltomstandigheden voor Arabica-koffie tot 2050 onderzocht met behulp van veertien modellen in drie verschillende klimaatscenario’s (opwarming van de aarde met 1,6, 2,4 en 4 graden Celsius). De Arabica-plant is momenteel goed voor 56 procent van de wereldwijde productie. Deze plant wordt voornamelijk geteeld in Zuid-Amerika en levert koffie van de hoogste kwaliteit. Vrijwel de gehele resterende productie (43 procent) is afkomstig van de robustaplant, die vooral in Azië wordt verbouwd. Deze wordt onder andere gebruikt om oploskoffie van te maken.
De onderzoekers bouwden voort op eerdere studies, maar hielden voor het eerst ook rekening met land- en bodemeigenschappen naast temperatuur- en neerslagtrends. Ze concluderen dat de meest geschikte teeltgebieden in alle drie de scenario’s in productie met meer dan 50 procent zullen afnemen tegen 2050. Voor de matig geschikte gebieden voorspellen ze een afname tussen 31 procent en 41 procent, afhankelijk van het scenario. Het grootste probleem is de stijgende temperatuur, die de groei van de planten beïnvloedt.
Als boeren de koffieproductie moeten opgeven, gaat kennis die al generaties lang wordt doorgegeven, verloren
Het is moeilijk om de koffieproductie te verplaatsen naar nieuwe teeltgebieden, zelfs op plaatsen waar dit theoretisch mogelijk is. De teelt van koffieplanten veroorzaakt hoge economische, maatschappelijke en ecologische kosten. Het telen van koffiestruiken is een investering die alleen op middellange tot lange termijn rendabel is. Een koffiestruik draagt zijn eerste vruchten pas drie tot vier jaar na het planten. Daarna kan hij nog meer dan twintig jaar vruchten geven. Als er nieuwe planten moeten worden geplant om beschadigde planten te vervangen, worden de kosten voor de vorige aanplant niet afgeschreven en krijgt de boer te maken met extra jaren zonder oogst.
Dat maakt een snelle aanpassing aan klimaatverandering moeilijk. Ook omdat ongeveer 70 procent van de koffieproducenten kleine boeren zijn die vaak al op de rand van de armoede leven. Het zal voor hen bijna onmogelijk zijn om de nodige investeringen te doen om zich aan te passen, zoals het planten van meer resistente variëteiten of het installeren van een irrigatiesysteem. Bovendien is succes geenszins gegarandeerd. Boeren kunnen ook niet gemakkelijk worden ‘overgeplant’ naar een nieuw teeltgebied. Als ze de koffieproductie moeten opgeven, gaat kennis die al generaties lang wordt doorgegeven, verloren.
In regio’s waar de koffieteelt domineert, zullen deze ontwikkelingen dus waarschijnlijk grote gevolgen hebben voor de maatschappij. Boeren dreigen een aanzienlijk deel van hun inkomen of zelfs van hun plantages te verliezen, terwijl die bepalend zijn voor hun persoonlijke bestaanszekerheid. Voor de getroffen regio’s zal de afname van de koffieteelt waarschijnlijk een vergelijkbaar verwoestend effect hebben als de de-industrialisatie elders.
Ten slotte zal een verschuiving naar nieuwe teeltgebieden ook grote ecologische kosten met zich meebrengen. Gebieden waar de teelt voet aan de grond zou kunnen krijgen, moeten vaak eerst ontgonnen worden. Dit betekent bijvoorbeeld het kappen van oerwoud, wat verdere klimaatverandering in de hand werkt.
Kruisen
Op middellange termijn is het kweken van nieuwe, klimaatbestendige koffieplanten daarom de belangrijkste methode om een daling van de wereldwijde productie tegen te gaan. Deze moeten niet alleen beter bestand zijn tegen hittegolven, maar ook minder kwetsbaar zijn voor de steeds vaker voorkomende perioden van droogte en voor plagen die vanwege klimaatverandering naar andere gebieden opschuiven. Het ontwikkelen van nieuwe variëteiten kost echter veel tijd. Het is daarom niet zeker of de veredeling gelijke tred kan houden met de klimaatverandering.
Onderzoekers vestigen hun hoop op het kruisen van Arabica en Robusta met andere koffieplanten. Hieronder valt bijvoorbeeld Liberica-koffie, een koffiesoort die populair was in de negentiende eeuw. Tegenwoordig wordt de smaak als onaangenaam beschouwd en daarom werd hij lange tijd nauwelijks verbouwd. In Afrika wordt geëxperimenteerd met de koffieplant Excelsa, die uit de mode was geraakt omdat hij relatief kleine koffiebonen produceert. Deze plant werd gekruist met robusta en wordt sinds kort weer rechtstreeks geteeld. Er zijn meer dan honderdtwintig wilde koffievariëteiten die ook met andere soorten gekruist zouden kunnen worden.
In ieder geval zal de koffiesector de komende jaren grote extra bedragen in onderzoek en ontwikkeling moeten investeren. World Coffee Research – de non-profit onderzoeksorganisatie van de wereldwijde koffie-industrie – heeft opgeroepen om jaarlijks zo’n 450 miljoen dollar extra te investeren in onderzoek om in de toekomst wereldwijd een toereikend koffieaanbod te garanderen.
