Het bolwerk van Braziliaans bolsonarisme

‘Santa Catarina is niet voor watjes.’ Uit sociale uitsluiting ontstond een gevoel van superioriteit.

Eind vorig jaar besloot Topázio Neto, burgemeester van Florianópolis namens de centrumrechtse PSD, aan Brazilië – en wellicht aan de hele wereld – te demonstreren hoe doeltreffend de door hem ingevoerde ‘grenscontrole’ op het busstation van de stad was.

‘Meer dan vijfhonderd mensen zijn dankzij dit team al teruggestuurd, en in de zomer gaan we deze aanpak verder opvoeren’, jubelde hij in een video op sociale media. ‘We kunnen niemand verbieden om in Florianópolis een beter leven te zoeken, maar we moeten wel de orde en de regels bewaken. Wie hier aankomt, moet onze regels en onze cultuur respecteren. Zo simpel is het.’

Het plan om potentiële migranten te weren die volgens de burgemeester niet binnen de ‘regels en cultuur’ van de hoofdstad van Santa Catarina passen, was het meest opvallende voorbeeld van een bredere reeks maatregelen tegen armen en daklozen in door bolsonaristen [aanhangers van oud-president Jair Bolsonaro] bestuurde gemeenten, vooral in Zuid-Brazilië.

Het project, dat door Neto werd geprezen maar op kritiek van de federale ombudsman stuitte, hield in dat ongewenste personen al werden onderschept voordat zij de deelstaat konden binnenkomen, waarna zij met de eerstvolgende bus werden teruggestuurd.

Daarna werden de zogenoemde ‘gemeenschapsagenten’ opgericht: een groep vrijwilligers die vanwege hun harde optreden op stranden en toeristische locaties de bijnaam ICE kreeg, een verwijzing naar de Amerikaanse immigratiedienst.

Ongrondwettelijk

Gouverneur Jorginho Mello van de rechtspopulistische Liberale Partij (PL) wilde niet achterblijven en kondigde aan de quota voor ondervertegenwoordigde groepen aan universiteiten af te schaffen, ondanks federale wetgeving die deze maatregel beschermt. Het voorstel werd als ongrondwettelijk beschouwd en vervolgens door het Braziliaanse Hooggerechtshof opgeschort.

Diezelfde mentaliteit lijkt ook in de samenleving door te werken. Zo schokte de marteling en dood van de hond Orelha door een groep tieners het hele land, terwijl meldingen van arbeidsomstandigheden die aan moderne slavernij doen denken een schaduw wierpen over de appeloogst.

Tegelijkertijd leggen zelfverklaarde ‘fatsoenlijke burgers’ op YouTube uit aan welke ongeschreven regels nieuwkomers zich moeten houden om geaccepteerd te worden door de lokale bevolking.

Nooit eerder stond Santa Catarina zo in de schijnwerpers. De deelstaat geldt inmiddels als het bolwerk van het Braziliaanse bolsonarisme [de radicaal-rechtse politieke stroming rond oud-president Jair Bolsonaro]. Door het steeds zelfbewustere en radicalere optreden van zowel politici als kiezers heeft Santa Catarina zelfs de bijnaam Santa Catareich gekregen – een verwijzing naar het nazistische Derde Rijk.

‘Santa Catarina is niet voor watjes’, vat Ideli Salvatti samen, voormalig minister onder Dilma Rousseff en oud-senator voor de Arbeiderspartij (PT). Volgens haar is de deelstaat altijd conservatief geweest, maar heeft het extremisme er inmiddels ongekende proporties aangenomen.

Santa Catarina is altijd conservatief geweest, maar het extremisme heeft er inmiddels ongekende proporties aangenomen

‘Toen vrouwen in Brazilië in de jaren dertig stemrecht kregen, werd Antonieta de Barros in 1934 verkozen tot afgevaardigde van de deelstaat. Ze was lerares, journalist en bovendien een zwarte vrouw. En toen Luiz Inácio Lula da Silva (Lula) zich in 2002 voor het eerst kandidaat stelde voor het presidentschap, behaalde hij in Santa Catarina 56 procent van de geldige stemmen in de eerste ronde – de grootste overwinning van de Arbeiderspartij (PT) in het hele land’, herinnert zij zich.

Wat is er sindsdien veranderd? Bij de presidentsverkiezingen van 2022 behaalde Jair Bolsonaro 70 procent van de stemmen in Santa Catarina.

Die uitslag was zo overtuigend dat de Bolsonaro-familie, die haar politieke carrière in Rio de Janeiro opbouwde, de deelstaat als haar nieuwe politieke thuisbasis ging zien.

Jair Renan Bolsonaro, de jongste zoon van de voormalige president, werd bij zijn eerste verkiezingsdeelname verkozen tot gemeenteraadslid in Balneário Camboriú. Carlos Bolsonaro, die zeven termijnen in de gemeenteraad van Rio de Janeiro zetelde, verruilde zijn politieke thuisbasis voor Santa Catarina en hoopt er een zetel in de Senaat te veroveren. Zijn mogelijke kandidatuur zorgt echter voor onrust binnen de lokale bolsonaristische beweging.

‘Ja, Santa Catarina is conservatief. Er heerst hier een sterk gevoel van verbondenheid dat tijdens Lula’s eerste ambtstermijn alleen maar is toegenomen’, zegt federaal parlementslid Júlia Zanatta van Bolsonaro’s Liberale Partij (PL).

Duitse tradities

Zanatta staat bekend om de bloemenkrans die zij draagt. Volgens haarzelf is die een eerbetoon aan de Duitse tradities van Santa Catarina. Critici wijzen er echter op dat de krans ook doet denken aan de hoofdtooien die werden gedragen door vrouwelijke aanhangers van Adolf Hitler.

Volgens Zanatta heeft juist de linkse politiek de deelstaat verder richting reactionair conservatisme geduwd. ‘De federale regering in Brasília is de vijand van de inwoners van Santa Catarina. We dragen veel belastinggeld af aan de federale overheid, maar krijgen daar weinig voor terug. Daardoor leeft hier het gevoel dat de deelstaat onrecht wordt aangedaan.’
Naast haar bloemenkrans draagt ze regelmatig een T-shirt met de tekst: ‘Ik ben niet perfect, maar ik kom uit Santa Catarina – en dat komt bijna op hetzelfde neer.’

Is dat ook werkelijk zo? ‘De inwoner van Santa Catarina wordt gedreven door ressentiment,’ zegt Lia Vainer Shucman, hoogleraar aan de Federale Universiteit van Santa Catarina en doctor in de sociale psychologie aan de Universiteit van São Paulo. ‘Dat geldt vooral voor boeren op het platteland. Zij zijn lang niet zo welvarend als de grote sojaondernemers in Centraal-West-Brazilië. Toch voelen ze zich, ondanks hun bescheidener inkomen, superieur: “witter” dan anderen. Ze hebben een hekel aan links omdat ze vinden dat linkse politici zich tegen het platteland keren en geen oog hebben voor hardwerkende mensen.’

Volgens Shucman heeft het geloof in een ‘superieure Duitse arbeidsethos’, meegebracht door Europese immigranten, diepe sporen nagelaten in de mentaliteit van de bevolking.

In de negentiende eeuw probeerde het Braziliaanse keizerrijk van Zuid-Brazilië een overwegend ‘witte’ samenleving te maken, als tegenwicht voor de meer gemengde bevolkingssamenstelling in andere delen van het land.

Tegelijkertijd voltrok zich in Europa de industrialisering. Veel boeren werden van hun land verdreven en trokken noodgedwongen naar de grote steden om in fabrieken te werken. Voor wie dat lot wilde ontlopen, bleven vaak slechts twee mogelijkheden over: emigreren naar de Verenigde Staten of naar Brazilië.

Die migratiestroom sloot naadloos aan bij de raciale opvattingen van keizer Dom Pedro II. Tussen 1829 en 1930 arriveerden duizenden Duitse immigranten in Brazilië. Zij kregen kleine landbouwpercelen toegewezen die uiteindelijk hun eigendom konden worden, mits zij het land ontgonnen, de inheemse bevolking verdrongen en de grond geleidelijk afbetaalden met een deel van hun oogst.

De meeste immigranten waren bovendien luthers en maakten deel uit van een cultuur waarin discipline, hard werken en morele rechtschapenheid hoog in het vaandel stonden.

Maar destijds genoot arbeid weinig aanzien. ‘Niemand uit de hogere kringen werkte. Arbeid werd geassocieerd met slavernij en gold als iets minderwaardigs,’ zegt geograaf Felipe Ricardo Borges Lopes.

Volgens Lopes, auteur van een studie naar immigranten in Pomerode, ontstond juist uit die kwetsbaarheid en sociale afwijzing een gevoel van superioriteit. ‘Uit historische documenten blijkt dat Duitse immigranten het advies kregen zich altijd netjes te kleden, schoon voor de dag te komen en schoenen te dragen, zodat zij een welgestelde indruk maakten en maatschappelijk beter werden geaccepteerd.’

Oorsprong

Volgens verschillende onderzoekers ligt daar de oorsprong van de overtuiging dat Duitsers over een superieure arbeidsethos beschikken. Veel immigranten waren ervan overtuigd dat hun arbeid meer waard was dan die van tot slaaf gemaakte mensen, hoewel velen zelf gebruikmaakten van slavenarbeid of van arbeiders uit andere delen van Brazilië. Hun werk gold in hun ogen bovendien als waardevoller dan dat van andere immigrantengroepen, zoals Italianen en Portugezen, die meestal katholiek waren.

‘Dat zie je nog altijd terug bij veel inwoners van Duitse afkomst in Santa Catarina: mensen die dialect spreken, hun eigen chimia [een traditionele vruchtenspread] en cuca [een Duits-Braziliaanse kruimelcake] maken en met zorg hun voortuin onderhouden’, voegt Shucman eraan toe.

Omdat zij sociaal werden buitengesloten, vormden de immigranten hun eigen gemeenschappen, die later uitgroeiden tot steden als Pomerode, Blumenau, Joinville, Treze Tílias en São Pedro de Alcântara. Santa Catarina bestaat daardoor in wezen uit wat sociologen ‘etnische eilanden’ noemen.

Blootgesteld aan andere culturen, worden de oorspronkelijke waarden van de eigen groep steeds sterker

Volgens Luciana Veiga, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Federale Universiteit van de Staat Rio de Janeiro, heeft het leven binnen hechte gemeenschappen van mensen die dezelfde waarden delen het reactionarisme in Santa Catarina sterker aangewakkerd dan in deelstaten als Paraná en Rio Grande do Sul.

Ook daar ontstonden gemeenschappen van Europese immigranten, maar die waren etnisch diverser samengesteld, met onder meer Italianen, Oekraïners, Polen, Fransen en Nederlanders.

‘Wanneer mensen weinig worden blootgesteld aan andere culturen en andere manieren van leven, worden de oorspronkelijke waarden van hun eigen groep alleen maar sterker,’ aldus Veiga.

In Pomerode, in de Itajaí-vallei, waar inwoners er trots op zijn dat hun stad bekendstaat als de meest Duitse van Brazilië, is 80 procent van de bevolking wit. Scholen bieden er tweetalig onderwijs aan in het Portugees en Duits.
Zoals gouverneur Mello het verwoordde: ‘Pomerode onderscheidt zich door zijn toeristische aantrekkingskracht (…) én door de huidskleur van zijn inwoners.’

Ophef

Uit Pomerode komt ook het echtpaar Jenifer Milbratz en Cleiton Stainzack, dat op Instagram voor ophef zorgde met een video onder de titel ‘Hoe maak je een Duitse baby?’ Nadat zij hun ‘recept’ hadden gedeeld, voegde Milbratz eraan toe dat het resultaat natuurlijk gecontroleerd moest worden: ‘Een heerlijk zacht, hagelwit huidje, waar zelfs een hagedis jaloers op zou worden.’

De video leidde tot een storm van kritiek op sociale media, waarop de influencer zich genoodzaakt zag een nieuwe post te publiceren waarin zij reageerde op de aantijgingen.

Haar respons luidde als volgt: ‘Dan rijst de vraag: geldt culturele en etnische diversiteit in Brazilië alleen wanneer die van Afrikaanse oorsprong is? Mensen uit het noordoosten mogen – en moeten! – trots zijn op hun regio en cultuur. Maar zodra wij in het zuiden hetzelfde gevoel uiten, worden we als racistisch bestempeld?’

Milbratz ging niet in op verzoeken om een interview.

‘Ik heb een hekel aan de plek waar ik vandaan kom,’ verzucht schrijver Marcelo Labes uit Blumenau. Volgens hem is die trots op de Duitse afkomst niet vanzelf ontstaan, maar vooral in de jaren tachtig bewust gecultiveerd, toen de stad sterk afhankelijk was van de textielindustrie.

‘Mijn vader leerde pas Portugees toen hij naar school ging. Thuis werd uitsluitend een Duits dialect gesproken’

‘Mijn vader werkte bij textielbedrijf Artex en mijn moeder was huishoudster. Toen goedkope Chinese stoffen de markt overspoelden, raakte de sector in verval. Een staking waaraan 40.000 werknemers deelnamen, legde de stad zelfs volledig plat.’

Toen de economie instortte, besloot het stadsbestuur van Blumenau in te zetten op toerisme als nieuwe inkomstenbron. De gemeente moedigde de bouw van huizen en gebouwen in vakwerkstijl aan door vrijstelling van onroerendgoedbelasting te verlenen.

Daarvoor verschilde Blumenau nauwelijks van andere Braziliaanse steden. ‘Door die regeling werden zelfs banken en autogarages in Duitse stijl opgetrokken.’

De cultuur van de immigranten bestond al, maar bleef grotendeels beperkt tot de privésfeer. ‘Mijn vader leerde pas Portugees toen hij naar school ging. Thuis werd uitsluitend een Duits dialect gesproken’, herinnert de schrijver zich.
Volgens Labes liep voor de jaren tachtig niemand rond met bloemenkransen, dirndls [traditionele Duitse jurken] en schorten, of met een lederhose, de traditionele Duitse leren broek.

De oprichting van het Oktoberfest in 1984 gaf dat proces een extra impuls. ‘Aanvankelijk was het een bescheiden feest. Maar het werd steeds exclusiever en groeide uit tot een groot en winstgevend evenement. Zo heeft het toerisme uiteindelijk een Duitse identiteit helpen smeden. Wat begon als een economische strategie groeide uit tot een belangrijk onderdeel van de identiteit van de Duits-Braziliaanse bevolking van Santa Catarina.’

Een recente migratiegolf, die sterk verschilt van die aan het begin van de twintigste eeuw, heeft xenofobe gevoelens verder aangewakkerd

Een recente migratiegolf, die sterk verschilt van die aan het begin van de twintigste eeuw, heeft xenofobe gevoelens verder aangewakkerd. Inmiddels hebben meer dan 80.000 inwoners van de noordelijke deelstaat Pará zich in Santa Catarina gevestigd, aangetrokken door de ruime werkgelegenheid.

Met een werkloosheid van slechts 2,2 procent doet Santa Catarina het aanzienlijk beter dan het nationale gemiddelde. Bovendien heeft de deelstaat een van de hoogste percentages formele werkgelegenheid van Brazilië: ongeveer 65 procent van de werknemers beschikt over een officieel arbeidscontract.

‘We leven vooral binnen onze eigen gemeenschap, met andere mensen uit het noorden van Brazilië, omdat het moeilijk is om echt contact te leggen met de lokale bevolking. Zelf heb ik hier maar één of twee vrienden die uit Santa Catarina komen’, vertelt cultureel producent Nickson Galúcio, beter bekend als dj Nia, die sinds 2016 in Florianópolis woont. Hij kwam naar de stad om te studeren, maar besloot uiteindelijk te blijven.

‘De inwoners van Santa Catarina zien het niet graag dat we onze muziek en gastronomie meebrengen. Ze storen zich eraan dat we onze cultuur uit Pará hier in stand houden. En omdat we uit het noorden van Brazilië komen, gaan veel mensen ervan uit dat we allemaal aanhangers zijn van de Arbeiderspartij (PT).’

Op 21 maart verzorgde de dj het voorprogramma van zangeres Joelma, een van de grote publiekstrekkers van de Culturele Marathon van Florianópolis. ‘Ik was ontzettend trots en blij, maar kreeg op sociale media ook heel wat kritiek over me heen.’ Een van de reacties luidde: ‘Het is toch de verjaardag van Florianópolis? Waarom halen ze niet iemand uit onze eigen deelstaat?’

Elites

Sinds Vera Fischer, voormalig Miss Brazilië en een van de bekendste actrices van het land, in de jaren zeventig landelijke bekendheid verwierf, hebben maar weinig inwoners van Santa Catarina dezelfde status bereikt. Uitzonderingen zijn funkzangeres MC Pipokinha en acteur Rodrigo Hilbert.

‘De elites van Santa Catarina zijn nooit echt intellectueel georiënteerd geweest,’ stelt Labes. ‘Daarom sloten ze zich zo naadloos aan bij het bolsonarisme.’

Gabriel Maschio, socioloog en politicoloog aan de Federale Universiteit van Santa Catarina (UFSC) en tevens schrijver, is het daarmee eens: ‘Die elite heeft in Bolsonaro een spreekbuis gevonden. Tijdens verkiezingsperiodes wordt dat alleen maar sterker, zoals nu het geval is. Het is dan ook geen toeval dat Santa Catarina de laatste tijd voortdurend onderwerp van discussie is op sociale media.’

De korpschef van de burgerlijke politie van Santa Catarina, Ulisses Gabriel, zag in alle ophef een kans om zelf zijn moment van roem te pakken. Gabriel, die bekend werd door zijn onderzoek naar de dood van de hond Orelha, kondigde zijn kandidatuur voor het deelstaatparlement aan.

Wie kan raden voor welke partij hij zich kandidaat stelt, verdient een bloemenkrans in de stijl van parlementslid Júlia Zanatta. Inderdaad: de Liberale Partij (PL) van Bolsonaro.

In de periode waarin de dood van Orelha veel media-aandacht kreeg, steeg het gemiddelde aantal likes op Gabriels Instagramberichten van 2000 naar 12.000. Om zijn achterban niet teleur te stellen, maakte de politiechef zich vervolgens schuldig aan onverholen politieke propaganda.

‘Treurig! We worden aangevallen omdat we een rechtse deelstaat zijn: de veiligste van het land, de snelst groeiende economie hebben, de laagste werkloosheid ter wereld kennen en het kleinste aantal ontvangers van Bolsa Família [het Braziliaanse sociale bijstandsprogramma], schreef hij.

Ook Gabriel reageerde niet op verzoeken om een interview.

Naarmate de verkiezingen dichterbij komen, zullen dergelijke uitingen vermoedelijk alleen maar frequenter en radicaler worden. Voor docent Andrei Pereira was dat reden genoeg om te verhuizen. ‘Ik ben blij dat ik daar weg ben, zeker nu’, zegt Pereira, afkomstig uit de zuidelijke deelstaat Rio Grande do Sul.

Hij woonde dertien jaar in Florianópolis, waar hij trouwde met een dierenarts en lesgaf in het openbaar onderwijs. Zijn leven verliep er rustig, totdat hij vorig jaar tijdens een schoolevenement een T-shirt van de MST droeg, de Braziliaanse Landlozenbeweging. Vanaf dat moment werd hij het doelwit van bedreigingen, vooral via het socialemedia-account Pais Conservadores Floripa (‘Conservatieve Ouders van Florianópolis’).

Op 25 juli werd hij tijdens een rookpauze voor de school aangevallen door een van de leden van die groep. ‘Ik zei dat we beter naar binnen konden gaan om daar verder te praten. Maar hij begon me te slaan, met vuistslagen in mijn gezicht en tegen mijn oor. Het was verschrikkelijk.’

‘Alles is er buiten proportie. Het is een speeltuin voor rijke mensen’

De gebeurtenis liet diepe sporen na. Pereira en zijn partner, die enkele maanden eerder een kind uit Santa Catarina hadden geadopteerd, besloten terug te keren naar Porto Alegre. ‘Ik kreeg paniekaanvallen en besloot dichter bij mijn familie te gaan wonen, weg van dat alles. Mijn leven is getekend door dit conservatisme, en ik wil niet dat mijn dochter daarmee opgroeit.’

De beheerders van het socialemedia-account reageerden niet op verzoeken om commentaar.

‘Dit is de minst Braziliaanse stad die ik tot nu toe heb bezocht,’ zegt de Britse reisinfluencer Keanu Campbell in een recente video over Balneário Camboriú. ‘Alles is er buiten proportie. Het is een speeltuin voor rijke mensen.’

Balneário Camboriú, dat vanwege zijn wolkenkrabbers en luxueuze levensstijl bekendstaat als het ‘Dubai van Brazilië’, heeft volgens de vastgoedindex FipeZap de hoogste vastgoedprijzen van het land. Een vierkante meter kost er gemiddeld 14.906 Braziliaanse real [omgerekend ongeveer € 2350].

‘Het is een economisch eiland’, zegt Marcus Polette, oceanograaf, hoogleraar aan de Universiteit van de Itajaí-vallei (Univali) en inwoner van Balneário Camboriú. Hij deed postdoctoraal onderzoek in de politieke wetenschappen aan de Federale Universiteit van Santa Catarina.

Polette wijst erop dat Camboriú, de naburige stad, zich op 5 april 1884 afscheidde van Itajaí en een zelfstandige gemeente werd. Balneário Camboriú, dat toen nog deel uitmaakte van Camboriú, kreeg pas in 1964 een eigen gemeentebestuur, op het moment dat strandtoerisme in Brazilië sterk begon op te komen. ‘Sindsdien hadden alle burgemeesters van de stad banden met de vastgoedsector.’

Kleinste gemeente

Balneário Camboriú beslaat slechts 54 vierkante kilometer en is daarmee de op een na kleinste gemeente van Santa Catarina. De stad ligt ingeklemd tussen de oceaan, de snelweg BR-101 en de bergen. Het gebied is ongeveer even groot als Manhattan in New York of de luchthaven van Frankfurt.

Sinds de jaren negentig zet het stadsbestuur sterk in op hoogbouw, mede om de inkomsten uit de gemeentelijke onroerendgoedbelasting (IPTU) op te voeren.

In 2012 werd de weg vrijgemaakt voor nog hogere gebouwen dankzij wijzigingen in het bestemmingsplan en andere regelgeving. Tal van oudere appartementsgebouwen van maximaal twaalf verdiepingen werden vervolgens gesloopt om plaats te maken voor torens als de Yachthouse by Pininfarina, met 82 verdiepingen en 264 appartementen het op een na hoogste woongebouw van Brazilië.

De appartementen hebben een vanafprijs van 8 miljoen Braziliaanse real [ongeveer € 1,25 miljoen]. Alleen de eveneens in Balneário Camboriú gelegen One Tower is nog hoger: de toren is 290 meter hoog en telt 84 verdiepingen.
De dominante rol van de vastgoedsector lijkt nauw verweven met de populariteit van het bolsonarisme. Bij de presidentsverkiezingen van 2022 stemde 74,57 procent van de inwoners van Balneário Camboriú op Bolsonaro. Twee jaar later werd zijn zoon, Jair Renan Bolsonaro, verkozen tot het gemeenteraadslid met de meeste stemmen.

‘Arme mensen wonen hier nauwelijks. Het leven is er simpelweg te duur. Vrijwel iedereen die hier woont, is afhankelijk van de vastgoedsector,’ legt Polette uit. ‘Makelaars, interieurontwerpers, winkeliers, verkopers van huishoudelijke artikelen, bouwmaterialen en afwerkingsproducten: bijna iedereen verdient er op de een of andere manier zijn brood mee.’

‘Arme mensen wonen hier nauwelijks. Het leven is er simpelweg te duur’

En waar wonen de armen dan? Wie zich de hoge woonkosten van Balneário Camboriú niet kan veroorloven, wijkt uit naar naburige steden zoals Camboriú, waar de rioleringsinfrastructuur gebrekkig is.

Zonder arme inwoners in hun directe omgeving is Balneário Camboriú voor velen een soort reactionair Disneyland, waar de ongemakkelijke confrontatie met sociale ongelijkheid grotendeels ontbreekt.

Problemen als vervuiling, gebrekkige sanitaire voorzieningen en geweld bevinden zich vooral in de omliggende gemeenten.
Het is dan ook geen toeval dat de stad zich al jaren verzet tegen de oprichting van een universiteit. ‘Dat voorstel is al meerdere keren gedaan, maar telkens afgewezen. Volgens mij komt dat doordat degenen die hier de macht hebben er geen belang bij hebben dat er ruimte ontstaat voor kritisch denken’, zegt Polette.

Maar zelfs de lucht – of beter gezegd: het strand – kent zijn grenzen. In 2021 liet de gemeente het strand verbreden door zand op te spuiten, omdat de schaduw van de wolkenkrabbers aan de kust een steeds minder aantrekkelijk beeld opleverde voor toeristen.

Inmiddels bespreekt het stadsbestuur maatregelen om de hoogte van nieuwe gebouwen te beperken.

Vertaald door Tina Papa