‘Anti-fan art’ zet minachting om in creativiteit

Met parodie en persiflage analyseren zogeheten ‘anti-fans’ werken die volgens hen kwalitatief tekortkomen. Enkel spot is hierbij niet voldoende. Voor anti-fan art moet je het werk door en door begrijpen.

In januari ging er een korte film vol Franse stereotypen viraal. De hoofdpersoon, Johanne Sacreblu, is in de gelijknamige film een transgender erf­gename van een stokbrodenfirma in Parijs. Haar minnaar komt uit een familie die een croissanten­bedrijf runt. Iedereen draagt de hele tijd baretten en gestreepte shirts, en figuranten lopen opgemaakt als mimespelers over straat. Soms komen er plotseling mensen voorbij die verkleed zijn als karakters uit de Franse animatieserie Miraculous. De korte film is ook nog eens een musical.

Maar Johanne Sacreblu werd niet bedacht door een Frans productieteam. Het is de creatie van Camila Aurora, een Mexicaanse trans-regisseur. Ze steekt de draak met de film Emilia Pérez, de Spaanstalige Franse musical over de baas van een drugskartel in Mexico-Stad die de transitie maakt naar een vrouw. Aurora trad dus in de voetsporen van Jacques Audiard, de Franse ­scenarioschrijver die Emilia Pérez regisseerde: ze verzamelde een team om zich heen dat grotendeels niet overeenkwam met de culturele achtergrond van de personages die ze moesten spelen, liet Johanne plaatsvinden op een totaal andere locatie dan Parijs en deed – zoals Audiard had toegegeven over de voorbereiding van zijn film – bijster weinig onderzoek naar de setting van haar verhaal.

Anti-fans lijken op hate-­watchers: mensen die gefixeerd raken op wat hen frustreert

Het resultaat is een erg originele kritiek op Emilia Pérez, de film die dit jaar de meeste Oscarnominaties kreeg. Die film kreeg op internet veel commentaar in de vorm van lange essays en berichten op sociale media, maar voor Johanne is dat niet het geval. Het is een grappige, ingenieuze film met originele muziek en een eigen choreografie. Sinds de korte film eind januari op YouTube verscheen, is hij al meer dan drie miljoen keer bekeken. Zoals Héctor Guillén, een scenarioschrijver uit Mexico-Stad die een campagne tegen Emilia Pérez begon op sociale media, het zegt: Johanne Sacreblu is ‘een soort fan art’.

Maak daar maar anti-fan art van. Anti-fans, zoals popcultuuronderzoekers ze hebben bestempeld, lijken op hate-­watchers: mensen die gefixeerd raken op wat hen frustreert. Beide groepen richten zich op iets in de tijdgeest, maar in tegenstelling tot hate-watchers creëren anti-fans iets nieuws uit hetgeen ze haten en verachten. ‘Anti-fans zijn mensen die zich verdiepen in iets waar ze een hekel aan hebben omdat het ze zodanig bezighoudt en frustreert,’ zegt Melissa Click, hoofddocent aan de Gonzaga-universiteit in Spokane en auteur van Anti-Fandom: Dislike and Hate in the Digital Age. ‘Er is iets mee dat ze niet gewoon kunnen negeren. Op een bepaalde manier trekt het ze aan, net zoals fans worden aangetrokken door de dingen die zij leuk vinden.’ En wat ze produceren, aldus Click, varieert van onschuldige zaken (een meme op Reddit) tot actieve haatreacties (het online of persoonlijk intimideren van de mensen op wie hun woede is gericht).

Minachting

Minachting is een grote inspiratiebron voor de kunst. Kendrick Lamars ­Grammy-winnende nummer Not Like Us, over zijn ruzie met de Canadese rapper Drake, zou zonder minachting niet hebben bestaan. Hetzelfde geldt voor de liveactionfilm Sonic the Hedgehog, waarbij het uiterlijk van Sonic werd aangepast nadat fans zich hadden beklaagd over het aanvankelijke ontwerp. Maar het internet zorgt er ook voor dat antipathie wordt omgezet in creativiteit, en het maakt de verspreiding ervan mogelijk. Op platformen zoals TikTok en YouTube hebben gebruikers hele carrières opgebouwd met het nadoen van bekendheden en het creatief en doorwrocht neerhalen van wat mainstream is. Ze trekken een toegewijd publiek dat graag ziet hoe de popcultuur tot in detail ter discussie wordt gesteld. (Zo ging de vier uur durende uiteenzetting van video-essayist Jenny Nicholson over Disneys Galactic Starcruiser – beter bekend als ‘het Star Wars-hotel’ – vorige zomer nog viraal.)

Het traject van Johanne Sacreblu laat zien dat een onlinesucces ook offline impact kan hebben: in Mexico-Stad was de korte film hier en daar te zien in de bioscoop. Als producent van anti-fan art kun je goede zaken doen, zegt Suzanne Scott, auteur van Fake Geek Girls: Fandom, Gender, and the Convergence Culture Industry. Anti-fan art is, zegt ze, ‘absoluut een zichtbaarder fenomeen dan het vroeger was, en dat komt vooral doordat je digitaal materiaal nu kunt delen. Wat er volgens mij nieuw en onderscheidend aan is, is dat je ziet hoe fans en influencers er steeds professioneler mee bezig zijn.’

Iemand die zeker heeft geprofiteerd van de toename van ‘anti-fandom’, is Michael Pavano, een acteur die tijdens de coronapandemie zijn imitaties van bekendheden online zette. In januari werd hij razend populair met een parodie op Blake Lively’s acteerwerk in het romantische drama It Ends with Us. Hij was niet bekend met de roman van Colleen Hoover waarop de film was gebaseerd; op een avond had hij de film bekeken en hij wilde daarna wat ‘speelse kritiek’ leveren, vertelt hij in een Zoom-gesprek. Dus deed hij de volgende dag een lange kastanjebruine pruik op, zette zijn camera aan en imiteerde Lively’s uitdrukking in de film door zijn lippen nadrukkelijk te tuiten. Het filmpje werd inmiddels meer dan 46 miljoen keer bekeken op TikTok, en is daarmee zijn populairste video tot nu toe. Pavano postte vervolgens meerdere nieuwe imitaties van Lively, die, als hij haar speelt, telkens maar vast blijft zitten in haar chagrijnige gezichtsuitdrukking.

‘Als Blake contact met mij zou opnemen en iets zou zeggen als: ik vind dit niet oké, dit doet mij pijn, dan zou ik uiteraard luisteren’

Het duurde echter niet lang voordat hij reacties op zijn video’s kreeg waarin Lively zelf werd bekritiseerd. Die begonnen binnen te komen toen Lively verwikkeld raakte in een rechtszaak tegen de regisseur van de film, een slepend conflict dat fans van It Ends with Us heeft verdeeld. Pavano vond daarom dat hij voorzichtiger moest zijn met het Lively-gerelateerde materiaal dat hij plaatste. Het baarde hem zorgen dat zijn video’s tegemoet leken te komen aan critici van de actrice, iets wat nooit zijn bedoeling was geweest. ‘Voor mij gaat het helemaal niet over haat,’ zegt hij. Hij stopte met de imitaties en liet zijn volgers eind januari weten dat hij ‘misschien een aantal weken zou wachten voordat hij er weer een zou plaatsen’. Maar zijn publiek bleef om meer Lively vragen, en Pavano vertelt dat hij de andere rollen van de actrice, zoals die in de serie Gossip Girl, nog steeds de moeite waard vond om mee te experimenteren – gewoon ‘voor de lol’. ‘Als Blake contact met mij zou opnemen en iets zou zeggen als: ik vind dit niet oké, dit doet mij pijn, dan zou ik uiteraard luisteren,’ zegt hij. ‘Ik zou nooit willen profiteren van iemand anders’ problemen.’ Afgelopen zondag verwende Pavano zijn volgers met een twaalf uur durende livestream op TikTok, waarbij hij de hele tijd in zijn rol bleef als Lively’s verschillende personages – ook dat in It Ends with Us. 

De relatie tussen fans en dat wat ze liefhebben ligt altijd lastig. Wat begint als support – van een bekende figuur, een popcultureel fenomeen of een merk – kan uitgroeien tot een obsessie. Hetzelfde gaat op voor anti-fans: hun afkeer kan giftig worden, en makers van anti-fan art die hun eigen volgers trekken riskeren die cyclus voort te zetten. Net zoals fans op een gevaarlijke manier hartstochtelijk kunnen worden, geldt dit ook voor anti-fans. ‘Mensen die dingen haten zijn er altijd geweest,’ zegt Click, ‘maar de mogelijkheid om zo makkelijk mensen te vinden die dezelfde dingen haten als jij is nieuw.’

Details

De sleutel tot het maken van anti-fan art die geen vijandigheid opwekt is dan ook zorgvuldigheid: een oprechte appreciatie van het materiaal dat je bekritiseert. Pavano steekt dan wel de draak met Lively’s acteerwerk, maar hij bestudeert het ook tot in detail. Wanneer hij iemand heeft gekozen om na te doen, vertelt hij, oefent hij zijn of haar mimiek zo lang voor de spiegel dat hij het gevoel krijgt dat ze een deel van hemzelf worden. ‘Het is een beetje alsof ik dan door hen bezeten word,’ zegt hij met een lachje. ‘Ik visualiseer mezelf als die persoon, en ik blijf doorgaan tot ik die persoon voel.’

Iemand zoals youtuber Jenny Nicholson verdiept zich duidelijk ook in de dingen die ze bekritiseert. Vaak draagt ze outfits die horen bij het thema dat ze bespreekt – dan draagt ze bijvoorbeeld een hoofdbandje met Na’vi-oren als ze het over Avatar heeft – en geeft ze een uitgebreide context bij de geschiedenis van het onderwerp. Kortom, ze maakt duidelijk dat ze begrijpt waar de aantrekkingskracht van het onderwerp vandaan komt. Het team achter Johanne Sacreblu heeft Emilia Pérez eveneens grondig bestudeerd; de korte film opent met een nummer in de straten van Frankrijk, net zoals Audiards film dat doet in de straten van Mexico. Zo’n analyse betekent niet dat deze filmmakers liefhebben wat ze bespotten; ze laten mogelijk sceptische kijkers zien hoe goed geïnformeerd ze zijn. ‘Ze laten eerst zien dat ze weten waar ze het over hebben,’ zegt Scott, ‘zodat je, wanneer ze dan kritisch zijn, niet het gevoel hebt dat ze het met kwade intenties doen.’

Het is rebels maar respectvol werk dat voorbijgaat aan het aanzwellende geroezemoes op internet

De beste anti-fan art wil dus niet puur de spot drijven, maar voor een verhelderend effect zorgen. Het is rebels maar respectvol werk dat voorbijgaat aan het aanzwellende geroezemoes op internet en dat ons, aldus Click, ‘zou kunnen motiveren om kritischere consumenten te worden’ die op een bedachtzame manier naar popcultuur kijken. In het geval van Emilia Pérez is de kritiek aangezwollen tot enorme proporties. Er zijn essays verschenen van Mexicaanse kijkers die de primitieve weergave van het drugsgerelateerde geweld in Mexico veroordelen, vernietigende verklaringen van lhbti-organisaties die de film bestempelen als ‘een zeer achterhaald portret van een trans-vrouw’ en berichten op sociale media die de beledigende tweets van de hoofdrolspeelster veroordelen.

Maar Johanne Sacreblu levert iets nieuws, naast de duidelijke afkeuring van de makers voor Emilia Pérez. Guillén zegt dat hij Aurora bewondert omdat ze ‘in plaats van simpelweg andermans werk te beledigen’ iets origineel heeft gecreëerd. Met haar film laat ze precies zien wat ze zo belachelijk vond aan Audiards aanpak, en dat doet ze met een gezonde dosis humor, en niet met agressie. ‘Het lijkt me veel beter om iets te creëren, toch?’, zegt Guillén. Zonder kunst zouden er tenslotte ook geen fans zijn – of anti-fans.