Waarom zijn gebruikers van de app zo gericht op het ontmaskeren van zogenaamde ‘schurken’ – vaak op agressieve wijze – en is er een manier om dat te laten stoppen? ‘Deze klootzak is een aalgladde meester-manipulator, en ik ben heel dankbaar dat dit viraal gaat zodat iedereen ervan op de hoogte is.’
Als je je aanmeldt bij een onlinedatingapp, waar je mensen leert kennen met wie je in sommige gevallen wilt afspreken in de hoop op seks bijvoorbeeld, dan verwacht je redelijkerwijs enige privacy.
En bijna niemand verwacht dan dat er zal gebeuren wat de mythologische ‘West Elm Caleb’ overkwam, de klunzige schurk van de New Yorkse datingscene – en internetslachtoffer. In januari ontdekte een aantal New Yorkse vrouwen met een aanzienlijke hoeveelheid TikTok-volgers dat Caleb met hen allemaal tegelijkertijd aan het daten was. Al snel kwam aan het licht dat hij nog meer misdaden had begaan, zoals dezelfde Spotify-afspeellijst naar meerdere mensen sturen en berichten onbeantwoord laten. Een vrouw herinnerde zich dat hij had gezegd dat hij niet graag in de winter datete, vanwege de kou. (Wat ze beledigend vond.) Al snel mengden ook merken zich in het gesprek over Caleb, aangezien elke aanleiding om deze toch vrij gemiddelde dater in New York City te noemen, de nodige aandacht opleverde.
Op TikTok, inmiddels het populairste webdomein ter wereld, blijkt dit fenomeen opmerkelijk vaak voor te komen. Een paar maanden voor West Elm Caleb opdook, was Couch Guy plotseling de schurk van het platform. Couch Guy is de jongeman die werd gefilmd terwijl hij thuis op de bank zat en weliswaar enthousiast, maar kennelijk niet enthousiast genoeg, reageerde toen hij werd overrompeld door een verrassingsbezoek van zijn vriendin, waarmee hij een langeafstandsrelatie had. ‘Gedurende mijn bestaan als Couch Guy’, schreef Couch Guy later in een artikel voor Slate, ‘was ik het onderwerp van beeld-voor-beeldanalyses van mijn lichaamstaal; er werden huiskamerdiagnoses gesteld van mijn mogelijke psychopathische aandoeningen, vergelijkingen gemaakt met veroordeelde moordenaars en er werd gediscussieerd over mijn “belabberde uitstraling”.’
‘Onderzoeken’
Daarop volgde Sabrina Prater, een transvrouw uit de buurt van Flint, Michigan. Een groep TikTok-gebruikers was ervan overtuigd dat ze een Buffalo Bill-achtige seriemoordenaar was, puur vanwege haar ‘uitstraling‘. En zo gaat het maar door. Het platform dat bekend is vanwege danstrends en audiomemes, is ook verworden tot een site waar ‘onderzoeken‘ plaatsvinden door gebruikers die het kleinste detail weten op te blazen tot een bron van verontwaardiging en obsessie.
Het is zo’n breed fenomeen dat het lastig is er een naam aan te geven. Het afgelopen half jaar hebben TikTok-hordes zich gestort op onderzoeken naar recente moorden, op online ‘pedofielenbendes’ en vermeende neurologische of psychiatrische aandoeningen bij populaire makers. Emma Spiro, universitair hoofddocent aan de Information School van de Universiteit van Washington, noemt deze voorvallen (waarvan de een schadelijker is dan de ander) ‘grootschalige convergenties van aandacht’. Abbie Richards, een TikTok-maker die ook desinformatie op het platform onderzoekt en erover schrijft, beschrijft het verschijnsel als ‘de memeïficatie van een persoon’. Ryan Broderick, verslaggever internetcultuur, roept TikTok uit tot ‘heksenjachtmachine’.
Een woordvoerder van TikTok erkent de tendens ondanks al het aanwezige bewijs niet; hij zegt dat de site pesterij, intimidatie en ‘haatdragend gedrag’ verbiedt, en dat gebruikers opmerkingen kunnen filteren, accounts grootschalig kunnen blokkeren en hun inhoud privé kunnen maken. Dat zijn nuttige functies, maar ze doen niet echt iets aan de cultuur van het ‘pesten van willekeurige mensen’ (zoals ik geneigd ben het te noemen). De vraag blijft: hoe kon het eigenlijk zover komen, en is er een manier om dit fenomeen te stoppen?
Gebruikers hebben eerder interactie met hun eigen content, dan met elkaar
TikTok is niet ontworpen als sociaal netwerk. ‘Het is ontworpen als een app die vermakelijke inhoud biedt‘, zegt Daniel Klug, onderzoeker systeemwetenschap aan de Carnegie Mellon University. Dat is probleem nummer 1.
De video’s op het platform worden aangeboden met secties voor commentaar, die chaotisch en moeilijk te navigeren zijn. Gebruikers kunnen ook privéberichten uitwisselen. Maar deze functies hebben weinig te maken met de belangrijkste functies van de app, namelijk video’s bekijken en ervoor zorgen dat jouw video bekeken wordt. Op grond van deze structuur beweren deskundigen zoals Klug dat TikTok niet in de eerste plaats een sociale omgeving is, zoals Facebook, Instagram of Twitter. Daar profileren gebruikers zichzelf door conversaties en zichtbare interactie met vrienden, kennissen, collega’s en beroemdheden. In plaats daarvan is TikTok ontworpen voor herhaling. Gebruikers hebben eerder interactie met hun eigen content en met het algoritme van de site, dan met elkaar.
Die opzet is bepalend voor de uitkomst. Zodra content over een specifiek onderwerp, of een specifieke persoon, trending wordt, wordt er meer content van dat type geproduceerd. TikTok wil namelijk niet dat je commentaar levert op de video’s van anderen, maar dat je je eigen versie ervan maakt. Vervolgens komt jouw versie in de algoritmisch gegenereerde ‘Voor jou’-feeds van andere gebruikers terecht, met de kans om aan te slaan. Het feit dat TikTok elke video naar die feeds stuurt, al is het maar om te zien of ze iets uithalen, betekent dat elke gebruiker, hoe onbekend ook, potentieel een hit kan worden.
Geen controle
Dat leidt tot probleem nummer 2. Zodra een TikTok-video aandacht begint te krijgen, is er geen controle meer op de verspreiding ervan. Hoewel dit lijkt op te gaan voor alle virale content op elk sociaal platform, zijn er subtiele verschillen. Een tweet of Facebook-post gaat zelden viraal zonder enige hulp. Tweets ontploffen pas na retweets door accounts met veel volgers, of door hechte clusters van accounts (zoals die van MAGA Twitter of K-popfans); Facebook-posts moeten eerst zijn gedeeld op populaire pagina’s of in zeer actieve groepen. Voor TikTok is geen tussenpersoon nodig. Je hoeft alleen maar goed te presteren voor het testpubliek dat jou standaard wordt toegewezen. Dus wanneer een potentiële schurk komt bovendrijven, kan daar nog sneller bovenop worden gedoken dan op andere platforms.
Iedereen kan dus op elk moment een virale hit scoren. Maar het omgekeerde geldt evengoed: een TikTok-ster met veel volgers kan een totale flop maken. En die legendarische wispelturigheid van het platform – plus de zweem van mysterie die rond het ‘Voor jou’-filter hangt – zorgt voor een derde probleem.
Volgens Spiro, van de Universiteit van Washington, leidt het mysterie rond het algoritme ertoe dat gebruikers er ‘folkloristische theorieën’ over bedenken. Ze gissen naar de kleuren die het algoritme leuk zou vinden, op welke momenten van de dag de interesse in nieuwe video’s het grootst is, en hoeveel seconden een clip zou moeten duren. Gebruikers hebben het gevoel dat ze ‘de strijd aangaan met het algoritme, waaraan ze antropomorfe eigenschappen toekennen’, aldus Spiro. En die strijd lijken ze alleen te kunnen winnen als er een trend ontstaat.
Andrew Downing, een zevenentwintigjarige socialemediastrateeg uit New York, vertelde me dat hij bij West Elm Caleb precies dat gevoel had. ‘Ik wist dat ik er op het juiste moment op in sprong’, vertelde hij me. ‘Ik heb al zoveel trends gezien. Dus ik weet wanneer het te laat is. Ik weet wanneer het te vroeg is.’ Zijn Caleb-video kreeg zo’n 129.000 views, normaal krijgt hij er minder dan 1000.
Op TikTok bestaat de traditie om oproepen te doen, om amateurspeurwerk te verrichten, en om anderen te beschimpen
Deze drie problemen, die voortkomen uit fundamentele aspecten van het TikTok-ontwerp, dragen bij aan een zeer vluchtige onlinecultuur waarin schijnbaar iedereen doelwit kan worden van een of ander bizar onderzoek. Paradoxaal genoeg maakt diezelfde platformstructuur het juist moeilijk om in te zien hoe schadelijk een post kan zijn. ‘Als je iemand bent met een kleine aanhang en je video’s krijgen meestal een paar honderd views, hoezo zou je er dan van uit moeten gaan dat je video ineens door miljoenen mensen bekeken wordt?’ vroeg Abbie Richards me. ‘Dit is een vreemd en nieuw probleem dat we moeten onderzoeken.’
TikTok is natuurlijk niet de eerste plek op internet waar ongecontroleerde acties van een menigte leiden tot vingerwijzen, vijandigheid en pesterijen.
Michael Trice, docent aan het MIT en geïnteresseerd in de manier waarop platforms ‘amoraliteit’ genereren, vertelde me dat het zwartmaken op TikTok een goed voorbeeld is van wat hij de ‘bait and switch’ van sociale media noemt: gebruikers hebben een bepaalde ervaring bij het gebruik van de app, maar creëren in feite een compleet andere ervaring voor iemand anders. Een TikTokker kan gefocust zijn op die ene video die hij heeft gemaakt, en zich afvragen of die goed zal worden ontvangen. Maar het onderwerp van die video kan onbedoeld worden opgepikt in een onontkoombare stroom van viraliteit en onderdeel worden van honderden of zelfs duizenden andere die allemaal kort na elkaar verschijnen, zodat de video een zogenaamde microbekendheid wordt (wat wil zeggen dat online aanhang rond een bepaalde kwestie wordt opgebouwd).
Misschien is dit verschijnsel gewoon een kenmerk (of een tekortkoming) van het leven online. Volgens Trice kan niet elke negatieve uitkomst worden toegeschreven aan de functies van een specifieke app. Als iets veel aandacht krijgt op TikTok, zijn mensen geneigd daarover te posten in de hoop dat het algoritme jouw content gaat promoten. Maar daarbij speelt nog een neiging mee. ‘Als er in participatieve culturen iets gebeurt waar mensen deel van willen uitmaken, dan gaan ze nabootsen hoe anderen in het verleden zorgden dat ze ergens deel van werden’, zegt Trice. Op TikTok bestaat de traditie om oproepen te doen, om amateurspeurwerk te verrichten, en om anderen te beschimpen. ‘Mensen gaan dergelijke vormen van communicatie imiteren.’
Collectief druk maken
Carrie Orozco, een serveerster in Las Vegas die zich in de eerste maanden van de pandemie bij TikTok aanmeldde om de tijd te doden, leerde deze codes al snel. Toen ze afgelopen herfst op het Couch Guy-drama stuitte, was haar nog niet helemaal duidelijk wat ze ermee aan moest. Maar toen ze de eerste TikTok-golf over West Elm Caleb meekreeg, begreep ze wat haar te doen stond: ‘Deze klootzak probeert zijn pielemuis in alles te steken wat maar beweegt in New York City’, zegt ze in haar video. ‘Hij is een aalgladde meester-manipulator, en ik ben heel dankbaar dat dit viraal gaat zodat iedereen in het land ervan op de hoogte is.’ Haar doel was om het ‘luchtig te houden’, zegt ze, en de video werd in twee dagen zo’n 700.000 keer bekeken.
Maar op het moment dat de West Elm Caleb-video’s de meeste aandacht kregen, begon TikTok er onverwacht een paar te verwijderen. Voor gebruikers als Orozco was het alsof de site opeens de normen afwees die eerder nog werden omarmd. ‘TikTok beloonde eerst de West Elm Caleb-hashtag door die video’s te promoten’, zegt ze. ‘En toen ineens sloeg het om.’ Ze is niet verbitterd over het feit dat haar video is verwijderd. Ze gelooft dat het de juiste beslissing was, en dat TikTok merkte dat gebruikers zich ongemakkelijk begonnen te voelen. ‘Kunnen we beter ons best doen om het leven van mensen niet overhoop te gooien? Ja, dat kan’, zegt ze. Toch weet ze niet zeker of het platform dit soort gebeurtenissen in de toekomst kan of moet modereren. ‘Dit soort zaken waar we ons collectief druk over maken – die horen wel bij de cultuur van TikTok.‘
‘Gebruikers van Twitter en Reddit en zelfs van Facebook zijn er in de loop van de tijd eigenlijk vrij goed in geworden zichzelf op te voeden’
Misschien kan TikTok inderdaad beter zijn best doen om het leven van mensen niet te verstoren. Trice zegt dat gebruikers op Twitter mondiger zijn geworden als het op intimidatie aankomt sinds Gamergate, de controverse rond berichtgeving over computergames en de bijbehorende trollencampagne die in 2014 begon. Onlinegemeenschappen zijn gaan inzien hoe ellendig het is om het ‘onderwerp van de dag’ te zijn. ‘Gebruikers van Twitter en Reddit en zelfs van Facebook zijn er in de loop van de tijd eigenlijk vrij goed in geworden zichzelf op te voeden’, zegt Trice. ‘Het lijkt me aannemelijk dat deze vorm van zelfeducatie ook meer en meer bij TikTok te zien zal zijn.’
Dat de app zich richt op herhaling zou zelfs kunnen helpen bij de verspreiding van een nieuwe gedragsethiek. TikTok-gebruikers zijn gewend om samen te werken en op innovatieve wijze met elkaars werk aan de slag te gaan. Mogelijk zorgt die samenwerkingsgeest over een tijdje ook voor een betere variant van de omgangsvormen op het platform.
Lees ook:
