Klokkenluiders hebben een belangrijke rol in het bestrijden van corruptie en zelfverrijking. Nieuwe EU-wetgeving moet klokkenluiders beschermen; zonder angst voor represailles misstanden aan de kaak kunnen stellen is essentieel in een rechtstaat.
Als iemand bij Deutsche Bank of een andere Europese financiële instelling, accountantsfirma of belastingdienst belastende informatie heeft over Donald Trump, dan is dit een goed moment om die te delen.
Medewerkers van Deutsche Bank, die Trump leningen bleef verschaffen toen alle andere banken daar al lang mee waren gestopt, zouden misschien licht kunnen werpen op de bronnen van inkomsten van de president en de mate waarin hij door zijn schulden genoodzaakt is de Russen ter wille zijn. Gelukkig is er een nieuwe EU-richtlijn ter bescherming van klokkenluiders – bij de overheid en in de privésector – die een boekje opendoen over zelfverrijking door de elite waardoor het algemeen belang wordt ondermijnd. Vaak zijn er getuigen van corruptie, en zowel de democratie als de rechtsstaat is ermee gediend als die hun mond opendoen.
Net op tijd
Deze EU-wet, die afgelopen oktober officieel is aangenomen, komt net op tijd. Klokkenluiders zijn de levensader van een vrije samenleving. Wereldwijde invoering van wetten ter bescherming van klokkenluiders, een idee dat rond 1770 in Amerika ontstond, is onontkoombaar wanneer corruptienetwerken landsgrenzen overschrijden. Bij de zakendeals van Trump, die schimmig blijven, waren een Duitse bank en Russische investeerders betrokken en betrof het onroerend goed in tal van landen. De elf miljoen documenten die het Panama Papers-lek opleverde, brachten een wereldwijde industrie van belastingontduiking aan het licht. Het jaar daarvoor onthulde het zogeheten LuxLeaks-schandaal dat de regering van Luxemburg multinationals had geholpen bij belastingontduiking.
LuxLeaks had grote invloed op de Europese publieke opinie. De klokkenluider was Antoine Deltour, een Fransman die als junior accountant werkte bij PricewaterhouseCoopers in Luxemburg. ‘Toen ik daar twee jaar werkte,’ vertelde hij afgelopen september tijdens de oprichtingsvergadering van het Internationale Klokkenluidersnetwerk in het Schotse Glasgow, ‘controleerde ik de boeken van een klein bedrijf en zag ik dat dat geen salarissen betaalde, geen werknemers had en geen economische activiteit ontplooide, terwijl het wel miljoenen euro’s winst maakte door alleen maar geld te lenen aan een andere instelling in een land met hoge belastingen.’
Toen Deltour de geldstromen volgde, stuitte hij op winsten die noch in Luxemburg noch elders werden belast. Hij ontdekte uiteindelijk dat grote multinationals als Pepsi, IKEA en Deutsche Bank samenspanden met de regering van het kleine hertogdom om belastingverplichtingen te ontlopen.
Deltour, destijds pas 28, wist wat hem te doen stond. Hij deelde de belastinggegevens van meer dan driehonderd in Luxemburg gevestigde multinationals met een journalist. ‘Het ergste wat een klokkenluider kan overkomen,’ aldus Deltour, ‘is om niet gehoord te worden. Dan is alles voor niets.’
Samen met het Panama Papers-lek in 2015, en de daarop volgende moorden op een Maltese en een Slowaakse journalist die over corruptie schreven, maakte LuxLeak duidelijk hoe hoognodig het was om mensen in bescherming te nemen die corruptie door de elite met gevaar voor eigen beroep en leven aan de kaak te stellen.
Ik was aanwezig bij de eerste conferentie van het Internationale Klokkenluidersnetwerk, waar 74 afgevaardigden uit 28 landen bijeenkwamen, van Nigeria en Servië tot Mauritius. Hoewel in de VS de klokkenluiderswetgeving ouder is dan de grondwet, kwam Groot-Brittannië pas in 1998 met een klokkenluiderswet en bleef die elders grotendeels achterwege.
Jarenlang werd, zelfs in andere Europese democratieën, bescherming van klokkenluiders als een Anglo-Amerikaans project beschouwd. Nog steeds beschikken slechts 15 van de 28 EU-landen over wetgeving ter bescherming van klokkenluiders.
Ongehoorzaamheid
In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten bestaat al eeuwenlang een liberaal-democratische traditie waarin individuele autonomie voorop staat en ongehoorzaamheid ten dienste van een groter belang wordt getolereerd. In een rapport van Transparency International uit 2013 over klokkenluiders in Europa stond het woord voor klokkenluider in diverse Europese talen vermeld. Het Tsjechische woord was een synoniem van ‘informant’, het Spaanse een synoniem van ‘aangever’, twee woorden, kortom, met een connotatie van verraad.
Duitsland en Frankrijk, twee van de machtigste lidstaten van de EU, waren aanvankelijk tegen de nieuwe EU-wet gekant. In Duitsland kwam dat ten dele doordat zowel de nazi’s als de Stasi gebruik hadden gemaakt van betaalde informanten. De Franse zorgen waren van andere aard. Dat land beschikte al over strenge nationale wetgeving en vreesde dat een mandaat uit Brussel tot een nieuwe klokkenluidersbenadering zou verplichten die zou ondermijnen wat het al had bereikt.
Toch was maar vier jaar later zowel Frankrijk als Duitsland aan boord en werd de EU-richtlijn met algemene stemmen aangenomen. Wat er tussen 2015 en 2019 veranderde, was dat de omvang van de wereldwijde elitecorruptie onmogelijk nog te negeren viel. De moord op onderzoeksjournalisten op Malta en in Slowakije bracht een beweging op de been waarin voorvechters van transparantie en vakbonden de handen ineensloegen, met de nieuwe EU-wet als gevolg.
In de liberaal-democratische traditie wordt ongehoorzaamheid ten dienste van een groter belang getolereerd
In Slowakije leidde de gewelddadige manier waarop journalist Ján Kuciak en zijn vriendin het zwijgen werd opgelegd tot massale betogingen die de regering van het land eerder dit jaar de kop kostten. Op Malta, waar onderzoeksjournalist Daphne Caruana Galizia in 2017 werd vermoord met een via een mobiele telefoon geactiveerde autobom, viel de status quo moeilijker te veranderen. Het kleine eiland, sinds 2004 lid van de EU, is door zijn geografische ligging tussen Noord-Afrika en Europa de perfecte locatie voor een internationaal corruptienetwerk dat zich bezighoudt met smokkel, witwassen en het vervalsen van paspoorten. Vlak voor haar dood deed Caruana Galizia onderzoek naar de systematische verkoop van het Maltese staatsburgerschap; met name Russen schaften Maltese paspoorten aan.
Hoewel dit volgens de Maltese wet was toegestaan, vermoedde ze dat er iets niet klopte aan de regeling. Door de moord op de journalist werd dat vermoeden alleen nog maar sterker. Het nog altijd onopgehelderde misdrijf hielp mensen ervan te overtuigen dat de EU strengere anticorruptiewetten nodig had.
De nieuwe Europese wetgeving beschermt klokkenluiders die melding maken van schendingen van de EU-wetgeving en beschermt hen tegen ontslag, demotie of andere represailles. Ook verplicht ze lidstaten ertoe klokkenluiders als hoeders van het algemeen belang te behandelen.
Gemeenschappelijk belang
In het gevecht tegen wereldwijde corruptie zouden Europa en de Verenigde Staten een gemeenschappelijk belang moeten hebben. Terwijl Trump onder vuur ligt vanwege zijn mislukte poging een wereldtop in zijn eigen hotel te laten plaatsvinden, terwijl zijn minister van Justitie William Barr de wereld afreist om het onderzoek naar Russische bemoeienis met de Amerikaanse verkiezingen in diskrediet te brengen en terwijl schimmige figuren van Malta tot Moskou zich met de Amerikaanse politiek bemoeien, kunnen we de komende maanden meer Europese klokkenluiders tegemoetzien.
In een wereld waarin de elite het systeem voor eigen gewin mag manipuleren, tiert de corruptie welig als er geen paal en perk aan wordt gesteld. Door klokkenluiders te beschermen kan het volk zijn bestuur weer in eigen hand nemen. ‘Mensen moeten op de hoogte zijn,’ schreef Ida B. Wells al, ‘voordat ze in actie kunnen komen.’
Auteur: Allison Stanger
The Atlantic
Verenigde Staten | maandblad | oplage 430.000
Voorheen The Atlantic Monthly. Halverwege de negentiende eeuw opgericht door schrijvers Harriet Beecher Stowe en Ralph Waldo Emerson. Boekte in 2010 voor het eerst winst, dankzij een krachtige onlinestrategie. Naast journalistiek ook ruimte voor poëzie en beeld.
