De comeback van Lula: ‘Brazilië heeft extreemrechts een halt toegeroepen’

De linkse president Luiz Inácio Lula da Silva zorgde zondag voor een grote verrassing door bij de Braziliaanse verkiezingen een vierde termijn in de wacht te slepen, nadat hij in de eerste stemronde had verloren. Wat betekent zijn overwinning voor Brazilië, de regio en de wereld als geheel?

Hoe verliepen de verkiezingen?

Het is ‘een ongelooflijke wending’, vat de Braziliaanse krant Folha de São Paulo samen. ‘Twee dagen voor zijn eenentachtigste verjaardag presteerde Luiz Inácio Lula da Silva wat onmogelijk leek, wat niemand in veertig jaar Braziliaanse democratie had gedaan: de tweede ronde van een presidentsverkiezing winnen na een nederlaag in de eerste ronde, en voor de vierde keer president van Brazilië worden’, schrijft de Spaanse krant El Mundo.

De zittende linkse president werd zondag 25 oktober herkozen met 51,8 procent van de stemmen tegenover 48,2 procent voor de extreemrechtse senator Flávio Bolsonaro. De veteraan van de Braziliaanse politiek trotseerde alle voorspellingen: zijn tegenstander – de zoon van oud-president Jair Bolsonaro, die momenteel onder huisarrest staat – werd door de peilingen als favoriet beschouwd, nadat hij begin deze maand iedereen had verrast door in de eerste ronde als winnaar uit de bus te komen met 47 procent van de stemmen, terwijl Lula 45 procent van de stemmen kreeg.

De overwinning van de leider van de Arbeiderspartij werd bekendgemaakt na een ‘zenuwslopende’ telling die gepaard ging met aanzienlijke verwarring nadat de stemtijd met twee uur was verlengd, meldt El País América. Deze beslissing werd genomen door een rechter van het Hooggerechtshof omdat Lula’s campagneteam had geklaagd over het feit dat het busvervoer in steden als São Paulo en Salvador plat lag, waardoor sommige kiezers hun stem niet konden uitbrengen.

Volgens de peilingen speelde de onverwacht hoge opkomst Lula in de kaart

De rechterlijke uitspraak ‘liet de ontknoping, die niet zou misstaan in een roman van [de Braziliaanse schrijver] Jorge Amado, nog langer op zich wachten’, meldt Página 12. De linksgeoriënteerde Argentijnse krant spreekt van een ‘historische comeback’, mogelijk gemaakt door het feit dat ‘Lula er tussen de eerste en tweede ronde in slaagde zijn electorale steun met meer dan 10 miljoen stemmen te vergroten’. Volgens de peilingen speelde de onverwacht hoge opkomst Lula in de kaart.

‘Na een eerste ronde waarin Lula strategische fouten maakte door zich meer op het verleden dan op de toekomst te richten’, veranderde de linkse kandidaat van tactiek voor de tweede ronde, merkt El Mundo op. ‘Hij liet de verheerlijking van zijn eigen imago (…) varen en lanceerde een intense campagne op sociale media en een sterke mobilisatie van kiezers.’

‘Brazilianen zijn naar de stembus gegaan omdat we hen hebben laten zien hoe belangrijk hun stem is voor de democratie,’  verklaarde de linkse leider zondagavond vanuit de metropool São Paulo, terwijl hij een juichende menigte toesprak.

Maar de ‘chaos’ rond de verlengde stemtijd van zondag ‘zal vragen oproepen over de betrouwbaarheid van de verkiezingen, vooral omdat Flávio Bolsonaro gedurende de campagne twijfel heeft gezaaid over de betrouwbaarheid van het kiesstelsel’, aldus El País América.

Wat zijn de reacties op Lula’s overwinning?

De kritische reactie van Bolsonaro op de uitslag liet inderdaad niet lang op zich wachten. Kort nadat het kiesgerechtshof de overwinning van Lula had bevestigd, kondigde de extreemrechtse kandidaat aan dat hij de nietigverklaring van de uitslag zou aanvragen, meldt O Globo. Bolsonaro hekelde het ‘gemanipuleerde’ proces en noemde de verkiezingen ‘onaanvaardbaar’. Volgens hem ‘moeten er nog veel zaken worden opgehelderd’ na de uitzonderlijke verlenging van de stemtijd.

Zondagavond kondigde de kandidaat van de Liberale Partij aan dat hij zou proberen de verkiezingen ongeldig te laten verklaren, met name vanwege de extra tijd die sommige stembureaus hadden gekregen. ‘Ik ben niet degene die verloren heeft; het systeem heeft gewonnen,’ verklaarde Bolsonaro. 

Opvallend is dat hij een dag later alsnog zijn nederlaag erkende, slechts enkele minuten nadat Trump in zijn reactie op de uitslag had laten doorschemeren dat hij hem niet te hulp zou schieten. Trump heeft een goede relatie met Flávio’s vader, Jair Bolsonaro, maar benadrukte ook dat hij goed met Lula overweg kan. Wel liet hij zich sceptisch uit over de verkiezingsuitslag. 

Ook bondgenoten van Trump bekritiseren de verkiezingsuitslag en spreken van fraude

‘Het leek eerlijk gezegd weer een vervalste verkiezing. Ik heb de verkiezingen gevolgd en het leek zo corrupt. Het is verschrikkelijk,’ aldus de Amerikaanse president, zoals geciteerd door The Hill. Trump heeft Bolsonaro tijdens de campagne niet officieel gesteund, aldus USA Today. Hij nodigde hem echter wel uit in het Witte Huis, iets wat zelden voorkomt bij een kandidaat.

The Washington Post meldt dat Bolsonaro ook los van Trumps verklaring inzag dat zijn hoop op ongeldigverklaring van de verkiezingen niet breed gedeeld werd, zelfs niet binnen zijn eigen partij. Toch wil hij Lula aanklagen wegens vermeend machtsmisbruik om de stemming te beïnvloeden. ‘Een klassieke zet van verliezende kandidaten, die zelden succesvol is in de rechtbank,’ merkt de krant op.

Axios merkt op dat ook bondgenoten van de Amerikaanse president de verkiezingsuitslag bekritiseren en van fraude spreken. Onder hen bevinden zich Steve Bannon, voormalig adviseur van Donald Trump, die hem oproept de banden tussen de Verenigde Staten en Brazilië te verbreken, en Andrew Kolvet, voormalig producent van Charlie Kirk, die mensen aanspoorde om ‘achter de schermen druk uit te oefenen’ op Lula en zijn regering. 

‘De reacties op Bolsonaro’s nederlaag staan niet op zichzelf’, schrijft Axios. ‘Ook in de Verenigde Staten houden MAGA-activisten rekening met mogelijke verkiezingsfraude. Ze zetten Trump onder druk om in dat geval vergaande maatregelen te nemen, zoals het uitroepen van de staat van beleg.’

Wat betekent de uitslag voor Brazilië en de wereld?

‘De nederlaag van Bolsonaro ontneemt het Witte Huis een machtige ideologische bondgenoot aan het roer van een van de grootste economieën van Latijns-Amerika’, merkt USA Today op. ‘De overwinning van Lula in Brazilië is een nederlaag voor het trumpisme’, meent ook Time. De Amerikaanse president heeft namelijk ‘de ambitie om een ​​continent te vormen vol regeringen die zijn beleid volgen’.

Lula’s overwinnig op zondag ‘heeft het bolsonarisme afgeremd’, benadrukt de Mexicaanse krant La Jornada. Bolsonaro, de politieke erfgenaam van extreemrechts in Brazilië, ‘die al dacht een stevige voet aan de grond te hebben in het Planalto-paleis (…), heeft een historische nederlaag geleden’, merkt El Mundo op.

Door opnieuw zijn vertrouwen in de Braziliaanse president uit te spreken ‘heeft Brazilië extreemrechts een halt toegeroepen (…) en de omvang van zijn verbale geweld, openlijke wreedheid, xenofobie en racisme teruggedrongen,’ jubelt Página 12. De overwinning van links in Brazilië bij de presidentsverkiezingen ‘brengt ook een frisse wind in Latijns-Amerika, dat verstikt wordt door het trumpisme’, merkt de Argentijnse krant op.

Lula zal ‘de puinhoop die hij van zichzelf erft’ moeten opruimen

Het Zweedse dagblad Aftonbladet noemt Lula’s overwinning zelfs een ​​overwinning voor de hele wereld. ‘Hierdoor zal ‘s werelds grootste regenwoud niet in handen vallen van een rechtse nationalistische vertrouweling van Trump. Tijdens Lula’s ambtstermijn is de ontbossing al tot een historisch laag niveau gedaald. Dat is cruciaal voor de aanpak van de klimaatcrisis, vooral omdat de VN heeft verklaard dat we de doelstelling van 1,5 graden niet zullen halen.’

Karen Naundorf, correspondent van de Zwitserse radiozender SRF voor Latijns-Amerika, merkt op: ‘Internationaal gezien is de herverkiezing van Lula een belangrijk politiek signaal. (…) onder Lula zal Brazilië waarschijnlijk zijn onafhankelijke buitenlandse beleid voortzetten, met nauwe economische banden met China. In zijn eerste toespraak na de verkiezingen kondigde Lula ook strengere regelgeving aan voor grote socialemediaplatforms.’

Maar niet alle kranten zien de vierde ambtstermijn van de linkse president zo rooskleurig in. Zo heeft The Wall Street Journal duidelijke bedenkingen bij Lula, die tijdens zijn nieuwe ambtstermijn ‘de puinhoop die hij van zichzelf erft’ zal moeten opruimen. Het is Lula weliswaar gelukt om ‘de opkomst van extreemrechts in te dammen’, maar hij neemt ook de teugels in handen van een ‘diep verdeeld Brazilië’, klaagt El País América. 

De Frankfurter Allgemeine Zeitung waarschuwt voor de neiging om Lula’s overwinning te vieren als een triomf voor het mondiale ‘democratische’ kamp. ‘Onder deze president is Brazilië altijd een actief lid geweest van de BRICS-groep, een alliantie die Beijing en Moskou steeds meer als antiwesters proberen te positioneren. China blijft, net als in zoveel Latijns-Amerikaanse landen, een invloedrijke (handels)partner. Lula heeft de Europeanen de rug toegekeerd, met name wat betreft de Oekraïne-kwestie. Er zijn geen aanwijzingen dat hier in de nabije toekomst verandering in zal komen.’

Jan Heidtmann, correspondent voor Latijns-Amerika van de Süddeutsche Zeitung, vraagt ​​zich af wat Lula en zijn aanhangers Brazilië eigenlijk nog te bieden hebben. ‘Tijdens hun decennia aan de macht hebben ze geen overtuigende antwoorden gevonden op de meest dringende problemen waar Brazilianen mee te maken hebben: ongebreidelde criminaliteit, corruptie tot in de hoogste politieke kringen en een enorme schuldenlast. (…) Ze moeten nu gaandeweg ontwikkelen wat de kandidatuur van Da Silva vanaf het begin miste: een overtuigend en goed onderbouwd verhaal dat uitlegt waarom een ​​politieke veteraan als Lula da Silva de toekomst van Brazilië zou moeten vertegenwoordigen.’

‘In het nationale parlement ligt de meerderheid rechts van het centrum’

Volgens het Deense dagblad Politiken betekent Lula’s verkiezingssucces dan ook niet automatisch dat de politiek de komende vier jaar naar links zal verschuiven. ‘Rechts heeft in feite aanzienlijke vooruitgang geboekt in het nationale parlement en in de deelstaten. In het nationale parlement ligt de meerderheid rechts van het centrum. (…) In de deelstaten in het Amazonegebied zijn er meer rechtse gouverneurs dan voorheen, en die hebben meer op met het helpen van boeren, landeigenaren en mijnbouwbedrijven dan met milieuwetgeving.’

Ook Folha de São Paulo wijst op deze politieke realiteit. ‘Hoewel hij zijn zetel in het Planalto-paleis behoudt (…), is het hem niet gelukt te voorkomen dat rechtse krachten hun aanwezigheid in het parlement opnieuw uitbreiden,’ aldus het Braziliaanse dagblad. 

In het parlement is de Liberale Partij van Flávio Bolsonaro inderdaad het best vertegenwoordigd, met 121 van de 513 afgevaardigden en 28 van de 81 senatoren. Door deze rechtse vloedgolf zal ‘regeren [voor Lula] een hel op aarde worden’, waarschuwt El País América.