De progressieve oppositie kijkt verdwaasd naar de opkomst van een conservatieve beweging die, met Jair Bolsonaro aan het hoofd, het land richting de heerschappijtheologie duwt. Is de afbraak van de seculiere democratische rechtsstaat nog te stoppen?
Een aantal weken geleden werd het Braziliaanse publieke domein opnieuw opgeschud door een incident. Het maakte deel uit van een continue reeks incidenten die een nieuwe politiek-culturele wind doet waaien in Brazilië en die de grens van wat je in dit Latijns-Amerikaanse land wel of niet mag zeggen steeds verder richting de afgrond verlegt.
Geflankeerd door zijn minister van Onderwijs en zijn staatssecretaris van Cultuur kondigde president Jair Messias Bolsonaro in zijn wekelijkse, live op zijn YouTube-kanaal uitgezonden toespraak – voor de zoveelste keer – het begin van een nieuw tijdperk aan. ‘Eindelijk,’ zei hij, ‘keert ons land terug naar zijn authentieke wortels: God, vaderland en gezin.
Keuze uit het archief
Op zondag 2 oktober gaan de Brazilianen weer naar de stembus om een nieuwe president te kiezen. Of ja, nieuwe. De keuze is ditmaal uit twee oude bekende: de huidige president Jair Bolsonaro en de ex-president Luiz Inácio Lula da Silva. Hoewel Bolsonaro mijlenver achterstaat in de peilingen, lijkt het erop dat hij en zijn aanhangers – in navolging van Trump – een verlies niet zonder slag of stoot zullen accepteren. Dit artikel van het Mexicaanse tijdschrift Letras Libres ontleedt waar Bolsonaro’s extreemrechtse en geweldsverheerlijkende ideologie vandaan komt: de heerschappijtheologie, een mix van naziretoriek en ultraconservatief christendom.
Ettelijke minuten later kwam de staatssecretaris van Cultuur, de toneelregisseur Roberto Alvim, met een persoonlijke videoboodschap waarin het decor en zijn manier van gebaren en spreken een exacte kopie waren van een legendarisch optreden van Joseph Goebbels in 1933; op de achtergrond klonk de ouverture van Richard Wagners opera Lohengrin. Nadat hij het speerpunt van zijn nieuwe beleid had aangekondigd – ‘nationale cultuurprijzen’ voor kunstwerken die draaiden om de eerdergenoemde ‘fundamentele waarden’, met opera en beeldhouwkunst als belangrijkste kunstdisciplines – sloot Alvim zijn boodschap af met een bewering die helemaal in de trant was van zijn nazivoorbeeld: ‘De Braziliaanse kunst van het komende decennium zal heroïsch en heldhaftig zijn, zal emotioneel sterk raken, zal diep verbonden zijn met de broodnodige ambities van ons volk; dát en anders niet.’
Brazilië boven alles
De culturele sector reageerde meteen. Een aantal Bolsonaro-sympathisanten (onder wie de ambassadeur van Israël) eisten het aftreden van Alvim, die niet veel later zijn portefeuille moest inleveren. Met duidelijk zichtbare tegenzin ontsloeg de president zijn staatssecretaris en wees onmiddellijk diens opvolger aan, een soapactrice die bekendstaat om haar extreemrechtse standpunten. Ogenblikkelijk verklaarde zij dat ze de politieke lijn van haar voorganger zou voortzetten, inclusief de eerder aangekondigde cultuurprijzen en de ‘cultuuroorlog’ die de radicaalste leden van de huidige regering hadden ontketend.
Tegelijkertijd maakt president Bolsonaro zich zorgen over zijn herverkiezing, die in 2022 zou moeten plaatsvinden. Om die reden heeft hij gebroken met de partij waarbij hij zich voor de verkiezingen in 2018 had aangesloten en wil hij een nieuwe partij stichten: Aliança pelo Brasil [Alliantie voor Brazilië]. Zijn motto voor de verkiezingscampagne wordt ‘Brasil acima de tudo. Deus acima de todos’ [Brazilië boven alles. God boven iedereen], zijn partij zal nummer 38 toegewezen krijgen (politieke partijen in Brazilië hebben een nummer) enhet partijlogo is een uit pistoolkogels bestaande afbeelding.
Over twee decennia zijn er meer evangelisten dan katholieken
Klaarblijkelijk is dit wat de president voor ogen staat met een land dat de wereldranglijst van het aantal vuurwapenmoorden aanvoert en waar in 2019, nadat de nieuwe regering wapenbezit per decreet mogelijk had gemaakt voor alle burgers, een miljoen meer kogels werden verkocht dan het jaar ervoor.
Hoewel de oprichting van een politieke partij gebonden is aan langdurige wettelijke procedures, hebben de kiesraden nieuwe middelen ter beschikking gesteld om die procedures te versnellen, zoals het digitaal verzamelen van handtekeningen. Het wijdverspreide netwerk van predikanten van de Pinksterbeweging, dat de president hartstochtelijk blijft steunen, lijkt zich niet alleen te mobiliseren om de nieuwe partij geregistreerd te krijgen; ook kijkt de beweging vooruit naar de gemeenteraadsverkiezingen in oktober, die een misschien nog wel grotere verkiezingszege lijken op te leveren dan die bij de presidentsverkiezingen in 2018. Het zal niet zozeer een verkiezingszege van een partij zijn, maar van een conservatieve, reactionaire beweging waarvan Bolsonaro de spreekbuis is en die, gezien de eigenaardige inrichting van het Braziliaanse politieke systeem, zich vertakt in een tiental kleinere fracties en stromingen binnen de grote politieke partijen.
Heerschappijtheologie
De zogeheten heerschappijtheologie, een van de ankers van alt-right, landt in vruchtbare grond in Brazilië. In 2008 publiceerde predikant Edir Macedo, oprichter van de rijkste en invloedrijkste Pinkstergemeente van het land, la Igreja Universal do Reino de Deus, een boek waarvan de titel geen verdere uitleg behoeft: Plano de poder [Routekaart naar de macht]. Het evangelische machtsblok in het Congres wordt op dit moment gevormd door 200 van de in totaal 513 congresleden. Het machtsblok staat bekend als het ‘Bijbelblok’; het vormt samen met de congresleden die wapenbezit en grootgrondbezit steunen het blok van de drie B’s, Biblia, Bala, Boi [Bijbel, Kogel, Koe], dat met zijn rijkgeschakeerde meerderheid de huidige politieke agenda bepaalt.
Bolsonaro, die in 2016 door predikant Everaldo van de eveneens invloedrijke Pinkstergemeente Assembleia de Deus werd gedoopt in de Jordaan, in Israël, rukt steeds verder op met zijn politiek-culturele agenda van heerschappijtheologie. Hij beloofde een ‘fervent evangelist’ te benoemen als rechter van het hooggerechtshof en een aantal van zijn ministers zijn predikanten. Eén minister springt eruit, Damares Alves, minister van Vrouwen, Familie en Mensenrechten, die elke week opnieuw probeert de seculiere rechtsstaat de duimschroeven een beetje verder aan te draaien en de afstand tot de Grondwet te vergroten. Zo heeft ze een nieuw programma voor seksuele voorlichting voor jongeren opgetuigd dat gebaseerd is op onthouding. Op deze manier hoopt ze te voorkomen dat ‘jongeren op universiteiten masturberen met crucifixen’.
Creationisten
Progressieve Brazilianen ageren verontwaardigd tegen de onzinnigheden die de minister telkens uitkraamt. Zij lijkt zich echter steeds meer op haar gemak te voelen in haar rol; ze scoort hoog in de peilingen en is even populair als haar collega Sergio Moro, een voormalige rechter die nu als minister van Justitie zogenaamd leiding geeft aan de strijd tegen corruptie. De favoriete frontlinie van de door de aanhangers van de heerschappijtheologie ontketende ‘cultuuroorlog’ is het ministerie van Onderwijs, waar een radicale bolsonarist de scepter zwaait. Hij is aanhanger van de theorie dat de aarde een platte schijf is en heeft voor de functie van coördinator van het nationale postdoctorale onderwijs iemand uit het bedrijfsleven aangesteld, een eigenaar van een aantal privéuniversiteiten en zelfverklaard aanhanger van het creationisme.
Terwijl de ontbossing en de mijnbouw toenemen, steekt Bolsonaro zijn minachting voor de inheemse bevolking van het Amazonegebied niet onder stoelen of banken – ‘De indiaan evolueert, hij ontwikkelt zich steeds meer in de richting van menselijke wezens zoals wij,’ zei hij enige tijd geleden. Hij benoemde een vooraanstaande evangelische missionaris als een van de directeuren van het Funai, de regeringsinstantie die de rechten van de indianen behartigt.
Schattingen laten zien dat er over twee decennia meer evangelisten dan katholieken zullen zijn. Van de 30 miljoen stemgerechtigde aanhangers van de evangelische kerk stemden 20 miljoen op Bolsonaro, waarmee ze voor een aanzienlijk deel bijdroegen aan de overwinning van de oud-legerkaptein. De 60 miljoen katholieke stemmen werden in gelijke mate verdeeld over de president en zijn tegenstander van de Arbeiderspartij.
Maar de zorgelijke ontwikkelingen in Brazilië zijn onmiskenbaar méér dan het gevolg van een verkiezingsoverwinning. Het zal nog wel even duren voordat specialisten kunnen verklaren hoe een beweging kon ontstaan die zo diep ingrijpt in de sociale en culturele dieptestructuren van het land en die Brazilië tot dit omslagpunt heeft gebracht. Dit gaat veel verder dan de figuur Bolsonaro en de fouten van de huidige oppositie of van de voormalige sociaaldemocratische regeringen, die van de oud-presidenten Fernando Henrique Cardoso, Luiz Inácio Lula da Silva en Dilma Rousseff, die allemaal worden gezien als vijanden van het huidige regime.
Economische crisis
Progressieve Brazilianen staan nog steeds verdwaasd te kijken naar de conservatieve golf die het land overspoelt en doen pogingen zich te herorganiseren in dit nieuwe politieke en sociale landschap. De economische crisis in het land lijkt het enige lichtpuntje, dat misschien zal voorkomen dat Brazilië afstevent op het einde van niet alleen de seculiere rechtstaat, maar ook van het rechtsidee dat verankerd is in de Grondwet van 1988. Het radicaal neoliberale beleid van de huidige minister van Economie Paulo Guedes zorgt niet voor economische groei, maar voor een ongekend stijgende armoede. Privatiseringen en hervormingen vinden in rap tempo plaats, maar gaan altijd langzamer dan de politieke agenda wil. En intussen komt de bodem van de Braziliaanse schatkist in zicht.
Anderzijds is de toenemende macht van de internationale bondgenoten in het voordeel van de huidige reactionaire beweging, vooral na de mislukte poging van de Amerikaanse democraten om president Donald Trump af te zetten, en de dramatisch verlopen voorverkiezingen in de Amerikaanse staat Iowa. Bovendien klinkt er een steeds luidere eensgezinde steun van alt-right en de Noord-Amerikaanse Pinkstergemeenten aan een van hun vooraanstaande vertegenwoordigers, vicepresident Mike Pence. Nooit eerder in de geschiedenis van Brazilië is het lot van de democratie zo nauw verbonden geweest met het lot van de seculiere staat, nooit eerder zijn beide zo op drift geraakt op de wereldwijde golf van de autoritaire politiek.