Een autobom maakte op 16 oktober 2017 een einde het leven van Daphne Caruana Galizia, onderzoeksjournaliste op Malta. Haar speurwerk naar corruptie, verkoop van visa, energiedeals en offshorebedrijven van Maltese politici werd haar fataal. Anderen hebben haar werk voortgezet en naar nu blijkt komen alle verhalen die ze aan het onderzoeken was op één punt samen: in China.
‘Het lijdt geen twijfel dat Caruana Galizia is vermoord vanwege haar werk’, schreef OCCRP (Organized Crime and Corruption Reporting Project) in 2018 ter introductie van The Daphne Project, dat na haar dood werd gestart. ‘Met haar brutale, onbevangen en compromisloze stijl hekelde ze corruptie, vriendjespolitiek, cliëntelisme en ander crimineel gedrag in haar kleine EU-lidstaat.’
Na haar dood pakte een groep van 45 journalisten die 18 nieuwsorganisaties in 15 landen vertegenwoordigen, haar werk op. Ze besteedden maanden aan het bestuderen van haar bevindingen, aan het verzamelen van documenten en aan gesprekken met bronnen, om te proberen de vele aanknopingspunten te doorgronden die Caruana Galizia had achtergelaten. Volgens OCCRP slaagde de groep erin om ‘verrassende nieuwe informatie te ontdekken over corruptie, die uiteindelijk leidde tot de val van de Maltese regering. En ze zijn nog steeds aan het graven.’
Dat voortgaande gegraaf heeft inmiddels weer nieuw brisant materiaal opgeleverd. Eind maart publiceerde Martin Young van OCCRP, tegelijk met Reuters, Times of Malta en Süddeutsche Zeitung een uitgebreid artikel waarin hij uiteenzet hoe de sporen die Caruana Galizia volgde, samenkomen in China.
Schokgolven
‘Voor een klein land heeft de mediterrane eilandstaat Malta een groot aantal corruptieschandalen voortgebracht’, zo begint Martin Young, ‘en de Maltese onderzoeksjournalist Daphne Caruana Galizia heeft op haar strijdbare blog Running Commentary de meeste ervan besproken.’
Caruana Galizia was een van de eersten die verslag deed van 17 Black, een mysterieus bedrijf in Dubai waarvan ze geloofde dat het banden onderhield met hoge Maltese functionarissen. Ze verdiepte zich ook in de schimmige omstandigheden rond de verkoop van een groot belang in het enige elektriciteitsbedrijf van Malta aan een Chinees staatsbedrijf in 2014, en aan een daaropvolgende verdachte investering in een windmolenpark in Montenegro. En in 2016 werd haar aandacht getrokken door een Chinees mediabericht, waarin wordt beweerd dat Malta verblijfsvisa zou verkopen aan rijke Chinese burgers, zonder vragen te stellen over de financiële achtergrond van de aanvragers.
Caruana Galizia heeft de uitkomst van deze onderzoeken niet meegemaakt. In oktober 2017, enkele uren na de publicatie van haar laatste blogpost die waarschuwde ‘dat er overal waar je nu kijkt boeven zijn’, werd ze gedood door een autobom. Volgens Young veroorzaakte de moord een schandaal dat corruptie in het hart van de Maltese regering blootlegde, de premier tot opstappen dwong en schokgolven veroorzaakte in de hele Europese Unie.
Drie mensen zitten sindsdien gevangen in verband met de moord. Een van hen, een huurmoordenaar, zei deze maand in de rechtbank in Valletta dat Caruana Galizia was vermoord omdat ze op het punt stond ‘enkele details’ over een niet nader gespecificeerd onderwerp te publiceren. Het vermeende brein achter de bomaanslag, de Maltese magnaat Yorgen Fenech, zit in de gevangenis in afwachting van zijn proces.
Piratenschip
Op basis van aanwijzingen die Caruana Galizia ontdekte, hebben journalisten van OCCRP en partners een spoor gevolgd dat leidt van Malta naar China. Twee figuren blijken de drie verhalen die ze volgde met elkaar te verbinden. Het gaat daarbij om het 17 Black-corruptieschandaal, dubieuze energiedeals en het Visa-for-saleprogramma.
‘Wat deze schandalen duidelijk maken, is dat ze steeds opnieuw wijzen op de betrokkenheid van dezelfde groepen mensen’, aldus Daphnes zoon Matthew Caruana Galizia nadat hij de bevindingen van het nieuwe onderzoek had gezien. ‘Het is een duidelijke indicatie van hoe een paar individuen in korte tijd in staat waren om het hele staatsapparaat van een EU-land over te nemen en er een piratenschip van te maken voor hun eigen persoonlijk gewin.’
Nadat Caruana Galizia was vermoord, haastten journalisten zich wereldwijd om de onderwerpen op te pakken waar ze mee bezig was geweest. Een daarvan is 17 Black. Ze had herhaaldelijk over het bedrijf geschreven en suggereerde dat het verbonden was met toppolitici, maar slaagde er nooit in haar vermoedens te bewijzen.
In 2018 onthulden Reuters en de Times of Malta dat 17 Black eigendom is van Yorgen Fenech, een flamboyante Maltese zakenman met een vermeende voorliefde voor cocaïne en renpaarden. Hij stond dicht bij enkele van de machtigste politieke figuren van Malta, waaronder premier Joseph Muscat en zijn stafchef, Keith Schembri, en leidde een conglomeraat. Dat conglomeraat maakte deel uit van een consortium dat in 2013 een grote concessie verwierf door voor 450 miljoen euro een krachtcentrale te bouwen.
‘Deze nieuwe onthullingen bevestigen wat ze wist en waarvan ze anderen probeerde te overtuigen’
Fenech gebruikte 17 Black blijkbaar om steekpenningen naar politici te sluizen. In het onderzoek dook een cruciaal bewijsstuk op. In een mail uit 2015 van het Maltese accountantskantoor Nexia BT, staat dat 17 Black naar verwachting tot 2 miljoen dollar zou overmaken naar brievenbusfirma’s die in Panama waren opgezet door twee hooggeplaatste Maltese politici: stafchef Schembri en minister van Energie Konrad Mizzi.
Er werd echter nog een ander mysterieus bedrijf in de mail genoemd als bron van fondsen voor de brievenbusfirma’s van Mizzi en Schembri: ‘Macbridge’. Nadat ze deze mail onder ogen had gekregen en uit een bron had vernomen dat Macbridge en 17 Black ‘cruciaal waren voor het ontrafelen van het web’, was Caruana Galizia in stilte onderzoek naar dat bedrijf begonnen, zo zeggen haar zoon en journalisten die inzage hadden in haar onderzoek.
Sensatie
Macbridge bleek moeilijker te traceren dan 17 Black en Maltese functionarissen weigerden vragen over het bestaan van het bedrijf te beantwoorden. Toen de toenmalige minister van Financiën Edward Scicluna vorig jaar door een verslaggever werd gevraagd wie eigenaar was van Macbridge, antwoordde hij cryptisch: ‘Kijk, als je sensatie wilt, ga dan verder.’ Journalisten vermoedden dat het een bedrijf uit de Verenigde Arabische Emiraten was, zoals 17 Black, maar daar werd er nooit een spoor van gevonden.
Nu blijkt waarom niet. De wortels van het bedrijf liggen namelijk elders in de wereld, in Hongkong, zoals OCCRP en partners hebben ontdekt. Het bedrijf is daar in het Engels geregistreerd als ‘Macbridge International Development’; voor de registratie in het Chinees zijn de karakters voor ‘Malta’ en ‘China’ gecombineerd.
Verslaggevers ontdekten ook dat 17 Black medio 2016 1 miljoen euro stuurde naar een ander bedrijf in Hongkong, Dow’s Media, dat een vergelijkbare opzet en structuur heeft als Macbridge. Dow’s Media werd opgericht in oktober 2014, slechts enkele weken na Macbridge, met dezelfde in Hongkong gevestigde agent en op dezelfde adressen in Hong Kong en Shanghai. Opmerkelijk is ook dat beide bedrijven in januari 2019 binnen één week na elkaar werden ontbonden.
Speurders in Malta zochten in 2018 naar details over beide bedrijven uit Hongkong en China als onderdeel van een onderzoek naar ‘mogelijke corruptie en witwassen van geld’. Zowel Macbridge als Dow’s Media zijn zo opgezet dat het moeilijk is om te bepalen wie daadwerkelijk hun eigenaar is. Ze staan onder zeggenschap van brievenbusmaatschappijen op respectievelijk de Seychellen en de Marshalleilanden.
Journalisten ontdekten echter dat beide bedrijven via gevolmachtigde familieleden worden geleid door één man: een Chinese consultant die ook centraal staat in enkele grote deals van energiebedrijf Enemalta, dat door de Maltese overheid wordt gesteund.
De Chen Cheng-connectie
Caruana Galizia had al uitgebreid geschreven over deze man, Chen Cheng, directeur van de Chinese energiedivisie van het wereldwijde adviesbureau Accenture. Chen was in 2014 een belangrijke factor in de onderhandelingen van het Chinese staatsbedrijf Shanghai Electric Power dat een derde van Enemalta wilde kopen.
Deze deal van 320 miljoen euro betrof de grootste buitenlandse investering ooit in Malta, maar werd op het eiland en in de blog van Caruana Galizia bekritiseerd, vanwege de opmerkelijke gunstige voorwaarden voor het Chinese bedrijf. Accenture adviseerde Shanghai Electric Power over de deal, en Chen prees de investering in Chinese media aan als een mijlpaal voor het Nieuwe Zijderoute-project dat werd onderschreven door de Chinese premier Li Keqiang.
Caruana Galizia meldde destijds dat een bron haar vertelde dat Chen ‘bijzonder dicht bij minister van Energie Konrad Mizzi’ stond, die toezicht hield op de onderhandelingen van Maltese zijde. Een volgend onderzoek onthulde e-mails tussen Chen, Mizzi en anderen over een plan om in datzelfde jaar een bureau op te richten in China om investeringen in Malta te promoten.
Ze onthulde ook een belangrijk detail over Chen: toen accountantskantoor Nexia BT Schembri en Mizzi hielp bij het registreren van geheime bedrijven in Panama, creëerde het ook een bedrijf voor Chen op de Britse Maagdeneilanden. Wat Daphne niet wist, was dat Chen niet alleen betrokken was bij de offshorebedrijven in het hart van het smeergeldschandaal dat ze aan het ontwarren was, maar ook bij regelingen voor visa, waar ze al langer achterdochtig over was.
In dezelfde periode dat Chen aan de Enemalta-deal werkte, werden in Hongkong de firma’s Macbridge en Dow’s Media opgericht door Tang Zhaomin, zijn schoonmoeder, en Wang Rui, nicht van zijn schoonmoeder. Verslaggevers traceerden Wang in de Chinese stad Nanjing, waar zij en Tang samen een bedrijf runnen. Wang zei in een telefonisch interview dat Chen haar had gevraagd om Dow’s Media op te zetten, omdat zijn connecties met een Chinees staatsbedrijf het voor hem ‘lastig’ maakten om dat zelf te doen. Ze zei niets te weten over zakelijke activiteiten of de ontvangst van 1 miljoen euro afkomstig van 17 Black.
Tang kon niet worden bereikt voor commentaar. Maar de zakelijke verbintenis met haar familielid Chen via Macbridge suggereert dat hij een rol speelde bij het doorsluizen van geld naar de geheime Panamabedrijven van Schembri en Mizzi.
Montenegro
Welk geld? Dat is onduidelijk, maar na de succesvolle investering van Shanghai Electric Power in Enemalta werd Chen een belangrijke promotor van het volgende Enemalta-project: investeringen in het Mozura-windmolenproject in Montenegro, in 2015.
Volgens een intern Enemalta-onderzoek adviseerde Accenture in december 2014 over deze investering, waarbij Chen het idee aan Enemalta presenteerde met een PowerPoint. Dat interne onderzoek is reden voor ernstige bezorgdheid over deze deal, waarin ook de al eerder genoemde zakenman Fenech een rol speelde. Zijn 17 Black hielp in december 2015 in het geheim bij de financiering van de aankoop door Enemalta van een meerderheidsbelang in het windmolenpark voor €2,9 miljoen.
Dat ging via een lening aan een tussenstation op de Seychellen genaamd Cifidex. Dat bedrijf, door Chen bij de deal betrokken, verkocht zijn aandelen in het project vervolgens twee weken later voor 10,3 miljoen euro aan Enemalta, hetgeen dus een enorme winst opleverde. Cifidex betaalde vervolgens de lening terug aan 17 Black, samen met 4,6 miljoen euro winst uit de deal. 17 Black stuurde op zijn beurt 1 miljoen euro naar Dow’s Media rond dezelfde tijd, in de periode mei tot juli 2016.
Hoewel OCCRP geen definitief bewijs heeft gevonden dat het hier om hetzelfde geld gaat, suggereert deze nieuwe informatie dat Chen niet alleen betrokken was bij het faciliteren van geheime geldstromen voor Maltese toppolitici, maar ook zelf profiteerde via de 17 Black-connectie.
Een woordvoerder van Enemalta laat slechts weten dat het interne rapport over de Montenegro-deal ‘is doorgegeven aan de politie als mogelijke steun bij eventuele onderzoeken’. Verder zwijgt het bedrijf want ‘andere opmerkingen zouden in dit stadium onvoorzichtig zijn.’
‘Ik verwerp ook de suggestie dat ik zakelijke plannen had met Macbridge, of persoonlijke belangen in enig ander publiek project’
Gevraagd naar de vermeende activiteiten van Chen rond de energiedeal, de offshorebedrijven, en over zijn schijnbare belangenconflicten, zegt Accenture in een verklaring: ‘We nemen deze kwestie zeer serieus en bekijken deze beschuldigingen zorgvuldig omdat ze betrekking hebben op een van onze mensen. We houden ons aan de hoogste ethische normen in elke markt waarin we actief zijn en tolereren geen enkele afwijking van die normen.’ Chen reageerde zelf niet op verzoeken om commentaar.
Mizzi liet per mail weten dat hij ‘geen informatie’ heeft over Macbridge of iemand die ermee verbonden is, en voegde eraan toe dat hij ‘stelselmatig de suggestie afwijst dat er een directe of andere verbinding bestaat’ tussen zijn bedrijf en Macbridge. ‘Ik verwerp ook de suggestie dat ik zakelijke plannen had met Macbridge, of persoonlijke belangen in enig ander publiek project’, vervolgt hij. ‘Ik ken Chen Cheng als een consultant die [Shanghai Electric Power] bijstaat bij meerdere initiatieven, en mijn interacties met hem vonden plaats binnen die officiële context.’
Schembri reageerde niet op een verzoek om commentaar. Overigens hebben Maltese aanklagers de afgelopen dagen hem, zijn vader en negen zakenpartners, waaronder medewerkers van Nexia BT, aangeklaagd wegens fraude en het witwassen van geld vanwege een andere, niet-gerelateerde zaak.
Shanghai en visa uit Malta
Chen en zijn schoonmoeder zijn niet alleen betrokken bij offshorebedrijven en energiedeals. Verslaggevers ontdekten dat ze ook banden hebben met een van de grootste inkomstenbronnen van Malta: de verkoop van burgerschaps- en verblijfsvisa aan rijke buitenlanders, die de Maltese papieren kunnen gebruiken als achterdeur naar de Europese Unie.
Deze banden lopen via een zakenman uit Shanghai die in China de verkoop van Maltese verblijfsvisa controleert via hetzelfde bedrijf dat Caruana Galizia belichtte in haar eerder genoemde blogpost van 2016.
Destijds had ze weinig meer dan een enkel mediabericht en een foto. Daarop is de ondertekeningsceremonie te zien van de lancering van het zogenoemde ‘Malta Residence and Visa Program in China’, onder voorzitterschap van Sai Mizzi Liang, de vrouw van Konrad Mizzi. Maar Caruana Galizia vermoedde toen al dat er meer aan de hand was.
‘De volgende stap die hier gezet moet worden, en alsjeblieft, journalisten, ga hierin mee’, schreef ze in haar blog, ‘is een manier te vinden om het aandeelhouderschap en de betrokkenheid van dat bedrijf in China te onderzoeken, wat erg moeilijk maar noodzakelijk is.’
Ze had gelijk dat het moeilijk is om bedrijven in China op te sporen. Want hoewel het land een bedrijfsregistratiesysteem heeft, is de informatie erin vaak ongestructureerd of onvolledig en kan deze alleen worden geraadpleegd door iemand die vloeiend Chinees spreekt.
Desondanks ontdekten verslaggevers na maanden onderzoek dat Shanghai Overseas Exit-Entry Services, dat de officiële concessie heeft om Maltese verblijfsvisa in China te verkopen, wordt gerund door een zakenman genaamd Mao Haibin, ook wel bekend als Kevin Mao. Uit Chinese gegevens blijkt dat hij banden heeft met zowel Chen als zijn schoonmoeder, de vrouw die Macbridge leidt.
Mao en Chen waren partners in tenminste twee bedrijven, waaronder Shanghai Visabao Network Technology, dat actief is in verschillende grote Chinese steden en dat Chinese burgers helpt bij het verkrijgen van visa voor het buitenland.
Chens schoonmoeder is manager en aandeelhouder van een reclamebureau in Shanghai dat wordt gecontroleerd door Mao, en dat een belangrijke sponsor was van Malta Residence en Visa Program-evenementen in China.
Maltese visa voor rijke Chinezen
Mao, die niet reageerde op verzoeken om commentaar, heeft meerdere andere zakelijke belangen met betrekking tot het faciliteren van Chinese investeringen in het buitenland en dan in het bijzonder in Malta.
De afgelopen jaren heeft hij een belangrijke rol gespeeld in de inspanningen van Malta om rijke Chinese staatsburgers aan te trekken voor het visumverkoopprogramma. Hij verscheen op meerdere evenementen in Shanghai om het programma te promoten, naast hoge Maltese functionarissen zoals John Aquilina, de ambassadeur van Malta in China en Aldo Cutajar, de voormalige consul-generaal van Malta in Shanghai.
Sommige van deze evenementen, met uitbundige banketten, werden bijgewoond door Maltese topdiplomaten, waarbij veel warme woorden vielen voor Malta als ‘sleutelknooppunt’ in de ‘Maritieme Zijderoute’ van China.
Maar de Maltese industrie voor staatsburgerschap wordt geplaagd door controverse. In augustus 2020 werd Aldo Cutajar gearresteerd door de Maltese autoriteiten op beschuldiging illegaal te profiteren van visumverkopen in China en het witwassen van de opbrengsten. Tijdens een huiszoeking in zijn huis werd meer dan 540.000 euro aan contanten aangetroffen en vier Rolexen. Een maand later werd Schembri gearresteerd omdat hij smeergeld zou hebben aangenomen voor de verkoop van Maltese paspoorten aan rijke Russen.
Mao heeft diverse andere visum- en vastgoedondernemingen die zich richten op rijke Chinese burgers die in het buitenland willen investeren. Sommige van die bedrijven overlappen met zijn werk om Maltese verblijfsvergunningen te verkopen. Zo zijn er Shanghai Bangyi, een visum- en immigratiedienstbedrijf en Grandstone Investment, dat vermogensbeheer aanbiedt voor Chinese staatsburgers die geld in het buitenland willen stallen. De website van Grandstone biedt toegang tot directe aanvragen voor het Malta Residence and Visa Program.
Mao is zelfs eigenaar van een Maltees bedrijf, Asiatica Corporate Services, samen met de persoonlijke advocaat van Mizzi, Aron Mifsud Bonnici, die ook een rol speelde in de onderhandelingen over de investering in het windpark van Enemalta in Montenegro.
In antwoord op vragen zegt Mifsud Bonnici dat hij Mao kent ‘in zijn hoedanigheid als CEO van Shanghai Overseas Exit Entry Services’, en dat hij in zijn rol als advocaat visumaanvragen heeft behandeld via officiële immigratiekanalen. Hij zegt dat Asiatica is gestart om zakelijke diensten te verlenen aan visumaanvragers, maar nooit echt heeft gedraaid. ‘Het heeft nooit gewerkt en is nu daarom in afwachting van liquidatie’. Hij zegt Chen te kennen als adviseur van Shanghai Electric Power, en hem te hebben ontmoet tijdens zijn ambtsperiode als bestuurssecretaris van Enemalta.
De broer van Mao
In 2019 richtte Mao’s jongere broer, Mao Haichun, twee Maltese bedrijven op samen met Roderick Cutajar, het voormalige hoofd van het Malta Residence Visa Agency, dat wereldwijd toezicht houdt op de verkoop van visa. Een van hun joint ventures verkoopt verblijfsvergunningen in Malta en andere Europese landen aan Chinese en internationale kopers; de andere is een verwante vastgoedmaatschappij.
Roderick Cutajar laast weten dat de visumfirma, immVest, geen banden heeft met Mao Haibins Shanghai Overseas Entry. ‘Ik heb uitsluitend een relatie met immVest International’, zegt hij. ‘U kunt er zeker van zijn dat ik geen persoonlijke of zakelijke relatie heb met Aldo Cutajar, Chen Cheng of Macbridge.’
In een toespraak die in januari van dit jaar op Chinese videoblogs werd gepost, is Roderick Cutajar lyrisch over het streven van Malta om Chinees kapitaal en nieuwe burgers aan te trekken. Hij beweert China meer dan veertig keer te hebben bezocht en dat de zaken goed gaan. ‘Het is onze bedoeling te blijven groeien.’
‘Ondertussen, ver weg van China’, zo beëindigt Martin Young zijn artikel voor OCCRP, ‘treurt de familie van Caruana Galizia nog steeds om haar dood en zoekt ze gerechtigheid. Matthew Caruana Galizia zegt dat zijn moeder blij zou zijn geweest met de nieuwe informatie over de kluwen van bedrijven die ze onderzocht: “Deze nieuwe onthullingen bevestigen wat ze wist en waarvan ze anderen probeerde te overtuigen: dat de criminele verstrengeling van politieke en zakelijke belangen een belangrijk en bepalend probleem is van onze tijd. Corruptie kost levens, zoals het mijn moeder het hare heeft gekost”, aldus Matthew Caruana Galizia. “Als ze nog zou leven en dit zou zien, zou ze opgelucht zijn dat haar werk gerechtvaardigd is en dat ze niet alleen is in haar strijd.”’
Openingsbeeld: De lanceringsceremonie van het MRVP-programma in 2016. Sai Mizzi Liang, de vrouw van Konrad Mizzi, staat op de achtergrond, vierde van rechts. Graphics: © OCCRP