Terwijl de wereld Hiroshima gedenkt, moet ze ook het steeds brozere Non-proliferatieverdrag herzien. Een alternatief is ondenkbaar.
Keuze uit het archief
Met de aanvallen van Israël op nucleaire faciliteiten in Iran dreigt de oorlog in het Midden-Oosten zich uit te breiden. Iran geldt vanouds als een gezworen vijand van Israël en is bezig met de ontwikkeling van een kernbom. Om Iran van dit nucleaire programma af te doen zien, heeft Israël deze aanvallen uitgevoerd.
Het atoomprogramma van Iran past in een wereldwijde trend, zo blijkt uit deze analyse van The Observer uit 2022. Steeds meer landen breiden hun nucleaire arsenaal uit, ook landen die hun handtekening hebben gezet onder het verdrag uit 1968 dat de verspreiding van kernwapens wil tegengaan. Zal deze toename van het aantal kernwapens een kernoorlog voorkomen of zal ze er juist een veroorzaken?
Afgelopen augustus vond in het VN-hoofdkwartier in New York een conferentie plaats die van cruciaal belang was voor de vrede en veiligheid – en de gezondheid – van de wereld, al was ze gemakkelijk over het hoofd te zien vanwege de geringe aandacht van politiek en media. Onderwerp was de herziening van het belangrijke Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens, oftewel het Non-proliferatieverdrag (NPV) uit 1968, dat door 191 landen is ondertekend. Maar weinig internationale verdragen worden zo breed gesteund. De kernmachten Israël, India, Pakistan en Noord-Korea hebben zich schandelijk genoeg van ondertekening onthouden.
Eenvoudig gezegd heeft het NPV tot doel een kernoorlog te voorkomen door het aanmoedigen van ontwapening, het tegengaan van verbreiding van kernwapens en het bevorderen van een vreedzaam gebruik van nucleaire wetenschap en technologie. Tot nu toe heeft het verdrag in elk geval een nieuwe kernramp weten te voorkomen.
Oorlogsmachine in Rusland draait op volle toeren
Moskou heeft voor meer dan 8 miljard euro bestellingen gedaan bij het Russische militair-industriële complex. Bovendien wil Rusland het aantal manschappen verhogen.
Op 15 augustus heeft de Russische president Vladimir Poetin de vertegenwoordigers van 72 Zuid-Amerikaanse, Aziatische en Afrikaanse landen die aanwezig waren bij de opening van het militaire en technische internationale forum Armia 2022, in de buurt van Moskou, met open armen ontvangen. ‘Rusland staat klaar om zijn bondgenoten en partners de modernste wapens te leveren,’ verklaarde hij volgens dagblad Izvestia. ‘Door het bundelen van onze krachten en capaciteiten zullen we veiligheid en duurzame stabiliteit voor onze landen en de wereld kunnen garanderen.’
Na afloop van het forum, op 21 augustus, maakte het agentschap Rosoboronexport, dat het Russische monopolie op de export van wapens bezit, echter maar twee contracten met buitenlandse afnemers bekend, voor een bedrag van 387 miljoen euro. Een spectaculaire tegenvaller, aldus de Engelstalige Moskouse krant The Moscow Times, die eraan herinnert dat er in 2021 nog voor 2 miljard euro aan contracten werd afgesloten. Volgens gegevens van het Internationaal Instituut voor Vredesonderzoek van Stockholm (SIPRI) blijft Rusland desondanks de tweede wapenexporteur van de wereld.
Sarmat-raketten
Maar de grootste afnemer van Russische wapens blijft het Russische ministerie van Defensie, dat voor meer dan 500 miljard roebel (8,3 miljard euro) aan contracten heeft getekend met ondernemingen van het Russische militair-industriële complex, meldt Izvestia. De grootste bestellingen van de staat betreffen strategische intercontinentale Sarmat-raketten, C-500-luchtdoelraketten, hypersonische Tsirkon-raketten voor de vloot en Kinzhal-raketten voor vliegtuigen en drones. ‘Tijdens deze eerste editie van Armia sinds het begin van de “speciale operatie” ging de aandacht vooral uit naar wapens die nodig zijn om de technische superioriteit ten opzichte van Oekraïne en de NAVO-landen te garanderen,’ meldt Dmitri Boltenkov, de militair expert van het dagblad.
Direct na afloop van het forum, op 25 augustus, heeft Vladimir Poetin een decreet getekend voor de werving van 137.000 extra militairen, waarmee de omvang van het Russische leger op 1,15 miljoen manschappen komt (het burgerpersoneel niet meegerekend), aldus de pro-Kremlinsite Vzglyad. ‘Gezien de huidige militaire operatie zal bij toekomstige conflicten grote vraag zijn naar tanksoldaten, artilleristen, vliegers en cyberspecialisten,’ zegt Aleksandr Bartosj van de Russische Academie voor Krijgswetenschappen. Hij is er bovendien van overtuigd dat er binnenkort permanente Russische garnizoenen zullen worden geïnstalleerd in de door de Russen bezetten Oekraïense gebieden.
‘Het luchtafweersysteem moet weer op het niveau van de Sovjettijd worden gebracht, want de provo-caties komen voornamelijk uit de lucht’, zegt generaal Ajtetsj Bitsjek tegen Vzglyad. ‘Ook moeten we weer posities innemen in regio’s die we hebben verwaarloosd, zoals Moermansk in Noord-Europa. Dat is de kwetsbaarste regio, want hij ligt niet ver van de Verenigde Staten, en het naburige Finland heeft besloten NAVO-lid te worden.’ Sinds het begin van de onderhandelingen over het NAVO-lidmaatschap van Finland en Zweden, heeft de Russische minister van Defensie Sergej Sjojgoe als reactie inderdaad twaalf nieuwe legereenheden op de been gebracht.
Dat ‘een nieuwe’ is waar het om draait. De 77ste verjaardag van de eerste ramp van deze aard werd op 6 augustus herdacht in Hiroshima, waar op één dag in 1945 naar schatting 140.000 burgers omkwamen of tot een gruwelijke dood werden veroordeeld. Ter vergelijking: in Oekraïne zijn in bijna zes maanden naar schatting tienduizend burgerslachtoffers gevallen.
De westerse publieke opinie, in slaap gesust door het einde van de Koude Oorlog, lijkt geen oog meer te hebben voor de onmetelijke gruwelen van een kernoorlog. Massale betogingen blijven uit, ook al neemt het aantal nieuwe kernraketten snel toe.
‘We hebben tot dusver uitzonderlijk veel geluk gehad. Maar geluk is geen strategie’
Als de recente gebeurtenissen die zelfgenoegzaamheid doorprikken, is dat zo slecht nog niet. VN-secretaris-generaal António Guterres luidde begin augustus de noodklok bij het openen van de conferentie. ‘Momenteel is de mensheid maar één misverstand, één misrekening verwijderd van nucleaire vernietiging,’ waarschuwde hij. ‘We hebben tot dusver uitzonderlijk veel geluk gehad. Maar geluk is geen strategie. Evenmin kan het voorkomen dat geopolitieke spanningen in een nucleair conflict ontaarden.’
Rusland is een angstwekkend voorbeeld van Guterres’ betoog. Nadat het land eerst de kerncentrale bij Zaporizja in het zuiden van Oekraïne had bezet, de grootste van Europa, gebruikt het die nu als een vesting van waaruit het ongestraft artilleriebeschietingen kan uitvoeren. Volgens de nucleaire waakhond van de VN staat er een ramp te gebeuren. Toen hij zijn invasie begon, bracht Vladimir Poetin zijn nucleaire apparaat in staat van paraatheid en wond hij er geen doekjes om. Elke westerse poging om in te grijpen, zei hij, ‘zal gevolgen hebben die ongekend zijn in de geschiedenis’.
Nucleaire chantage
Of hij nu bluft of niet, Poetins nucleaire chantage heeft ongetwijfeld voorkomen dat de VS en de NAVO rechtstreeks in Oekraïne hebben ingegrepen, waardoor de oorlog langer duurt. Nu zijn er zorgen dat China dezelfde tactiek zal toepassen in het geval van Taiwan.
Tegenstanders van kernwapens zeggen dat de NPV-afspraken moeten worden nageleefd en aangescherpt, en de meeste landen zijn het daarmee eens. Toch verkeert het verdrag in moeilijkheden. In de praktijk geven de erkende kernmachten – de Verenigde Staten, Rusland, China, Frankrijk en Groot-Brittannië – alle vijf een abominabel voorbeeld door het schenden van Artikel VI van het door hen ondertekende verdrag, dat hen ertoe verplicht ‘in goed vertrouwen’ ontwapening na te streven. In plaats daarvan voltrekt de nucleaire wapenwedloop zich steeds sneller: in het geval van de VS en Rusland omdat Trump en Poetin uit de Koude Oorlog daterende bilaterale verdragen over wapenbeheersing aan hun laars hebben gelapt, in het geval van China omdat Beijing neo-imperiale ambities heeft.
‘Alle staten die over kernwapens beschikken, vergroten of verbeteren hun arsenaal; de meeste verscherpen hun nucleaire retoriek en kennen kernwapens een steeds grotere rol toe in hun militaire strategie,’ schreef het Internationaal Instituut voor Vredesonderzoek van Stockholm in zijn gezaghebbende jaarverslag.
Hoewel de VS en Rusland beweren dat ze achter verdere inkrimping staan, bezitten ze respectievelijk nog altijd 3708 en 4477 kernwapens. China heeft er 350, Frankrijk 290 en Groot-Brittannië 225. Het arsenaal van Beijing zal volgens voorspellingen het komende decennium meer dan verdubbelen. En dan hebben we het niet alleen maar over een armageddon; de toenemende voorraad zogeheten tactische of gevechtswapens en nieuwe hypersonische raketten maakt ‘beperkte’ nucleaire oorlogvoering alleen maar waarschijnlijker.
Nieuwe generatie wapens
Rusland, China en de Verenigde Staten geven astronomische bedragen uit aan deze wapens, waarvan de onvoorspelbare baan onderschepping voorkomt.
Op 18 augustus zijn op het militaire vliegveld van Tsjkalovsk in de enclave Kaliningrad, de meest westelijk gelegen regio van Rusland, die grenst aan Polen en Litouwen, drie MiG-311-vliegtuigen geland met hypersonische Kinjal-raketten, meldt dagblad Izvestia. Tot dusver was het wapen met het grootste bereik in Kaliningrad de ‘intelligente’ Iskander-M-raket, die over een zeer hoge precisie beschikt. Die kwam 500 kilometer ver. De hypersonische Kinjal-raketten hebben volgens het Russische ministerie van Defensie een bereik van 2000 kilometer, een afstand die ze afleggen met meer dan tienmaal de geluids-snelheid. Bovendien kunnen ze niet bijtijds worden ontdekt door de huidige luchtafweersystemen. Zodoende ‘kunnen ze de grenzen van veel vijandige staten bereiken,’ onderstreept de Moskouse krant. Met dergelijke eigenschappen vormen de Kinjals op zichzelf al een geducht wapen. En ze kunnen nog angstaanjagender worden doordat ze, zoals Vladimir Poetin heeft bevestigd, ook met kernkoppen kunnen worden uitgerust.
Deze ‘onoverwinnelijke’ raketten zijn het experimentele stadium voorbij. Ze zijn in Oekraïne al driemaal gebruikt: op 19 maart om een ondergrondse raketopslag in Deliatyn te vernietigen, de volgende dag voor een brandstofdepot van het Oekraïense leger in de regio Mykolajiv en op 11 april voor een Oekraïense commandopost in de Donbas. Volgens het Oekraïense leger heeft er op 7 augustus een vierde beschieting plaatsgevonden op een militair doel in de buurt van Vinnytsja. The Daily Telegraph spreekt zelfs van beschietingen van de haven van Odessa in mei. Hoeveel het er ook zijn, ‘het is voor het eerst dat een staat hypersonische wapens inzet tijdens een oorlog’.In augustus 2021 heeft China een hypersonische raket gelanceerd die de hele aarde is rondgegaan. Deze proef verraste de hele wereld, inclusief de Amerikaanse generale staf. Veel landen steken al jarenlang miljarden in de ontwikkeling van deze raketten. Maar, schrijft The Daily Telegraph, terwijl er een oorlog woedt in Oekraïne en Taiwan zich in een nooit eerder vertoonde crisis bevindt, ‘maakt de planeet zich op om het tijdperk van de hypersonische raketten in te gaan’. Hoewel diverse landen, waaronder India, Australië, Japan, Frankrijk en Noord-Korea, in deze techniek investeren, meldt de Australische televisiezender ABC op zijn site, ‘speelt de hypersonische wedloop zich voornamelijk af tussen de drie militaire grootmachten: Rusland, China en de Verenigde Staten’.
Maar, wordt er meteen aan toegevoegd, in deze hypersonische wedloop ‘lijken de Verenigde Staten voor het eerst in tientallen jaren op achterstand te geraken’. In oktober 2021, enkele dagen na de Chinese proef, maakte CNN melding van een mislukte lancering. Op 19 juli maakte The Washington Post daaren-tegen bekend dat ‘Washington, dat moeite heeft zijn tegenstanders bij te houden, met succes een hypersonische raket heeft gelanceerd’.
De term ‘hypersonisch’ is van toepassing op ieder vliegend toestel, in dit geval een raket, dat zich verplaatst met minstens vijf keer de geluidssnelheid, die 5600 kilometer per uur bedraagt. De technologie is ontwikkeld in de jaren vijftig en ‘de intercontinentale ballistische raketten, die een snelheid van 24.000 kilometer per uur kunnen halen, maken sinds enkele tientallen jaren deel uit van het militaire arsenaal,’ zegt Iain Boyd, lucht- en ruimtevaartingenieur en hoogleraar aan de Universiteit van Colorado.
Wat deze nieuwe generatie wapens zo angstwekkend maakt, is hun ‘onvoorspelbare baan, waardoor ze moeilijk te lokaliseren zijn’, schrijft The Daily Telegraph. ‘Omdat deze nieuwe bestuurbare instrumenten gemakkelijk van koers of hoogte kunnen veranderen, zijn hun bewegingen veel moeilijker te voorspellen,’ legt Boyd uit. ‘Snel, doeltreffend, nauwkeurig en niet te stoppen,’ schreef New York Times Magazine in 2019. Volgens dit Amerikaanse blad stelde hun baan ze in staat hun doel te bereiken op een hoogte van ‘20 tot 80 kilometer boven het aardoppervlak’, wat te laag is voor onderscheppingssystemen voor ballistische raketten en te hoog voor eenvoudiger raketschilden zoals het Amerikaanse Patriot-systeem.
Onderscheppen
Het is dan ook niet verwonderlijk dat generale staven alles in het werk stellen om systemen te ontwikkelen die ze neutraliseren. Het Britse ‘QinetiQ werkt aan een laserwapen, de Dragonfire, dat deze raketten moet kunnen onderscheppen’, schrijft The Daily Telegraph, waarvan een verslaggever een interview had met Simon Prince, aerodynamisch onderzoeker aan de Britse Cranfield-universiteit en specialist op het gebied van hypersonische snelheid. ‘Hoe hoger de snelheid, des te sneller er moet worden gereageerd. Het zou dus heel interessant zijn om op een knop te kunnen drukken die een bundel laserstralen in werking stelt, in plaats van een toestel te lanceren dat er enkele seconden over doet om zijn doel te bereiken.’Gezien de voorsprong van China en Rusland, schrijft The Washington Post, heeft het Pentagon ‘een budget van 1,3 miljard dollar bedongen voor de ontwikkeling van afweersystemen tegen deze raketten’.
Een deel van dit bedrag zal worden besteed aan de financiering van 28 satellieten. ‘Deze satellieten zijn speciaal ontwikkeld om deze nieuwe dreiging tegen te gaan,’ zegt Derek Tournear, directeur van SDA, het Amerikaanse agentschap voor ruimtedefensie. Met dit leger van satellieten, die zijn uitgerust met thermische detectoren en op verschillende hoogten in een baan worden gebracht, hopen de Verenigde Staten te zien wanneer en hoe de hypersonische raketten van koers veranderen. De lancering is voorzien voor 2025. Volgens The Washington Post overweegt het Pentagon al een bestelling van 54 extra satellieten
Hypocrisie en dubbelzinnigheid beperken zich niet tot de grote spelers. Net als Israël, India en Pakistan zijn Groot-Brittannië en Frankrijk hun arsenaal aan het moderniseren. President Emmanuel Macron wil als een ware Napoleon het Franse nucleaire schild zodanig uitbreiden dat het heel Europa beslaat.
Cruciaal
In een gezamenlijke verklaring noemden Groot-Brittannië, Frankrijk en de VS het NPV afgelopen augustus ‘onvervangbaar’ en ‘cruciaal’. Ze zeiden ‘er voortdurend naar te streven’ hun Artikel VI-verplichtingen na te komen. Maar vorig jaar zwakte de regering-Johnson de Britse ‘no first use-doctrine’ (het verbod om als eerste een kernwapen in te zetten) nog af om een Britse nucleaire reactie op een niet-nucleaire aanval mogelijk te maken. Ook verhoogden ministers de limiet voor het aantal Trident-kernkoppen en werd de hoeveelheid publiekstoegankelijke informatie verminderd. ‘Beide beslissingen hebben ertoe geleid dat velen de ontwapeningsbereidheid van de regering in twijfel trekken,’ constateert een onderzoeksrapport van het Lagerhuis wrang.
Hoewel de gezamenlijke verklaring hoog opgaf van samenwerking, werd Rusland gehekeld vanwege zijn ‘onverantwoorde nucleaire retoriek en zijn roekeloze aanvallen die kernreactoren in gevaar brengen’. De verklaring vervolgde: ‘Wij veroordelen diegenen die kernwapens gebruiken of met het gebruik ervan dreigen omwille van militaire dwang, intimidatie en chantage.’ Terecht. Maar zulke kritiek laat zich moeilijk rijmen met de waarschuwing van Stephen Lovegrove, de Britse nationale veiligheidsadviseur, dat het huidige gekrakeel tussen het Westen en Rusland en China te gemakkelijk ‘kan escaleren tot een strategisch conflict’, oftewel een kernoorlog.
Tot overmaat van ramp zal het Noord-Koreaanse boevenbewind naar verwachting binnenkort een geopolitiek (en fysiek) destabiliserende ondergrondse kernproef doen. Maar ook zijn er sprankjes hoop. De onderhandelingen om het nucleaire programma van Iran aan banden te leggen worden hervat. Meer dan 86 landen hebben inmiddels het symbolische maar desondanks belangrijke Verdrag inzake het verbod op kernwapens uit 2021 ondertekend.
Waarom balanceert de wereld, zoals het geval lijkt, nu nog hachelijker op de rand van een nieuwe kernramp? Er zijn vele oorzaken. Toegenomen onveiligheid, toenemend nationalisme, zwakke en stompzinnige leiders, gevestigde commerciële belangen. Toch is het weer opgedoemde spookbeeld van nucleaire vernietiging evenzeer het gevolg van een typisch eenentwintigste-eeuws verschijnsel: de steeds anarchistischer weigering van staten om zich aan de internationale wet en de door de VN onderschreven wereldorde van na 1945 te houden.