Als het aan de grote techbedrijven ligt, leven we binnenkort in digitale parallelwerelden. Maar volgens wetenschapsjournalist Cristoph Drösser verschillen de meningen nogal over wat het metaversum nu precies is. En belangrijker: wat hebben we daar te zoeken?
De metaverse wordt the next big thing. Veel mensen in en buiten Silicon Valley zijn daarvan overtuigd sinds Mark Zuckerberg, oprichter van Facebook en CEO van Meta Platforms, dat in oktober 2021 aankondigde. Hij toonde een video van een cartoonversie van zichzelf, waarin hij in een gesimuleerde 3D-wereld de avatars van collega’s ontmoette. Het was nog in scène gezet, maar zulke virtuele ontmoetingen zullen in de toekomst realiteit worden. Ondernemingen die met sociale media nu al miljarden dollars binnenharken, hopen dat een groot deel van ons leven – en van hun business – zich straks in dergelijke werelden zal afspelen. ‘Het is het volgende hoofdstuk van het internet,’ zegt Zuckerberg.
Iedereen kan dan vanuit huis de rijkdom van die nieuwe wereld beleven. Je zet je databril op en je bent al in verre oorden: mensen kunnen overal op de wereld samen virtueel tafeltennissen, het digitale oerwoud verkennen, een concert bijwonen of dansen op feestjes. Of ze nodigen je uit in hun virtuele huis, dat er naar keuze net zo uitziet als hun echte huis of juist als het ideaal dat ze zich altijd hebben voorgesteld.
Sinds de presentatie van Zuckerberg wordt de metaverse gelijkgesteld met de plannen van Meta Platforms of, meer algemeen, met elke virtuele realiteit die je via een databril kunt bezoeken. Maar het is een tamelijk vaag begrip, iedereen verstaat er iets anders onder. De term werd al in 1992 bedacht door de schrijver Neal Stephenson, die in zijn roman Snow Crash een digitale parallelle wereld beschrijft. En als je het begrip metaverse wat ruimer definieert, leven op dit moment al miljoenen mensen een groot deel van hun leven in zulke virtuele werelden.
Consistent en persistent
‘De metaverse is een consistente en persistente virtuele ruimte’, is de definitie van Frank Steinicke, hoogleraar human-computerinteraction aan de Universiteit van Hamburg. ‘Consistent’ betekent dat de ruimte er voor alle mensen die haar met hun digitale avatar betreden hetzelfde uitziet. En ‘persistent’ betekent dat ook als je je mobiele telefoon of VR-bril uitzet, het leven in de metaverse doorgaat. De virtuele ruimte versmelt met de fysieke werkelijkheid als je bijvoorbeeld het geld dat je in het echte leven hebt verdiend in de metaverse uitgeeft of omgekeerd.
Verschillende games, zoals Roblox, Minecraft en Fortnite, voldoen aan deze definitie. Samen hebben deze drie meer dan 400 miljoen actieve gebruikers, die de platforms met een smartphone, tablet of desktopcomputer bezoeken. De belangrijkste attractie van de platforms is natuurlijk de videogame, maar je kunt er ook eigen werelden en games programmeren. Bovenal hebben zich rond deze games communities gevormd waarin gamers ook andere dingen uitwisselen.
Het hele idee van de metaverse heeft door de coronapandemie een geweldige impuls gekregen. Tijdens de lockdown moesten mensen online met collega’s communiceren en ontdekten ze dat een videoconferentie een informeel gesprek in de kantine maar in beperkte mate kan vervangen. In de metaverse, was de voorspelling, zou een praatje in de virtuele kantine bijna net zo aanvoelen als in het echt.
Vooral het optreden van Ariana Grande in Fortnite was veel meer dan een traditioneel concert
Musici die tijdens de pandemie niet meer voor publiek konden optreden en hun concerten naar het internet verplaatsten, raakten gefrustreerd omdat de vonk met het publiek vaak niet oversloeg. In een metaverse daarentegen moet dat verbond weer voelbaar zijn. Verschillende bekende artiesten hebben er al concerten gegeven.
Vooral het optreden van Ariana Grande in Fortnite was veel meer dan een traditioneel concert. Het maandenlang voorbereide spektakel werd in augustus 2021 gedurende drie dagen gepresenteerd. De avatar van Grande zag eruit als een figuur uit de fantasiewereld en bewoog zich soepeltjes in het decor van de game. Gamers konden voor hun eigen gamepersonage niet alleen een ‘skin’ van de artiest kopen en zo even in haar huid kruipen, maar zich ook met haar door de virtuele wereld bewegen. En tussendoor bovendien een paar aliens neerschieten, tenslotte is Fortnite ook een shooting game.
De eerste modebeurs, de Metaverse Fashion Week, vond in maart 2022 plaats op het metaverseplatform Decentraland. Digitale modellen showden er digitale mode die werd verkocht als blockchain based nft’s, unieke digitale eigendomsbewijzen. Maar het zijn allemaal nog bescheiden experimenten die maximaal een paar honderdduizend enthousiastelingen aantrekken.
Tweede leven
Eén metaverse, bijna twintig jaar oud, heeft al een groter bereik. Toen dat in 2003 werd opgericht, veroorzaakte dat heel wat opschudding, maar de laatste jaren horen we er weinig van: Second Life. Al bij de oprichting zag het platform er eigenlijk uit zoals Mark Zuckerberg zich zijn metaverse voorstelt. De digitale avatars van de gebruikers kunnen huizen bouwen, winkels openen en allerlei vrijetijdsactiviteiten ontplooien. Er wordt betaald met de naar de onderneming van de oprichter – Linden Lab – genoemde Linden-dollar, die tegen een vrij stabiele koers kan worden gewisseld voor echte Amerikaanse dollars.
Al toen Second Life werd opgericht, bestonden er grote verwachtingen en gewaagde prognoses. Ondernemingen als Adidas, BMW en zelfs Deutsche Post zetten vestigingen op in deze virtuele wereld, maar uiteindelijk wist niemand er iets mee te doen. De Second Life-hype verdween even snel als hij gekomen was.
Nog steeds leven ongeveer een half miljoen mensen in Second Life
Maar Second Life is niet dood, het is gewoon uit de krantenkoppen verdwenen, zegt Philip Rosedale, een van de ontwikkelaars van dit ‘tweede leven’. Rosedale verliet Linden Lab in 2010, maar keerde onlangs terug, nu als adviseur. Nog steeds leven ongeveer een half miljoen mensen in de door hem geconstrueerde metaverse; daar verdienen en besteden ze hun Linden-dollars. Rosedale gelooft dat van het voorbeeld van Second Life veel te leren valt over hoe een metaverse geconstrueerd moet worden.
Als hij zegt dat mensen in Second Life ‘leven’, meent hij dat serieus: ‘Ze hebben om uiteenlopende redenen gekozen om voornamelijk in de virtuele wereld te leven en niet in de echte.’ Wat voor soort mensen dat zijn? Gehandicapten bijvoorbeeld, die niet zonder hulp hun huis kunnen verlaten. Of mensen die een andere identiteit willen aannemen. Vrouwen in autoritaire landen, die zich alleen in de virtuele wereld vrij kunnen ontplooien. Of singles in plattelandsgemeenten, die ver moeten reizen om fysiek contact met anderen te hebben.
Vrijwel helemaal afscheid nemen van de echte wereld en het zwaartepunt van je leven verleggen naar de virtuele: zo’n radicale stap zal altijd slechts door een kleine minderheid worden gezet. Als ondernemingen met nieuwe metaverses echt een massapubliek willen bereiken, moeten ze de nieuwe, digitale werelden verbinden met de oude, analoge wereld. Ze moeten activiteiten aanbieden die je parallel aan je normale leven kunt uitoefenen, zonder meteen volledig te hoeven verhuizen.
Mark Zuckerberg noemde in zijn presentatie bijvoorbeeld zakelijke besprekingen waarbij teamleden niet meer in hetzelfde kantoor zitten. Of digitale universiteiten waar de studenten niet alleen studeren via videoconferenties, maar ook meer interactieve vormen van onderwijs uitproberen: studeren aan Harvard en wonen in Passau wordt dan in principe denkbaar.
Een chirurg kan bijvoorbeeld informatie op haar databril weergeven terwijl ze staat te opereren
Enorme mogelijkheden zijn er ook voor Augmented Reality – letterlijk ‘aangevulde realiteit’ – waarbij de virtuele de reële wereld overlapt. In de operatiekamer kan een chirurg bijvoorbeeld informatie op haar databril weergeven terwijl ze staat te opereren.
Meta heeft al een digitaal platform opgezet, Horizon genaamd, waar gebruikers het eerste aanbod kunnen testen. Dat bestaat naast zakelijke bijeenkomsten ook uit shoppingreisjes voor je digitale dubbelgangers in de parallelle wereld. Dat mensen in principe bereid zijn geld uit te geven om hun hun avatar aan te kleden en hun virtuele huis in te richten laten de gamewerelden van Fortnite en Roblox zien. Maar voor bedrijven wordt het pas echt big business als heel veel mensen storm lopen voor de metaverses en in de virtuele wereld transacties uitvoeren die zij ook in de echte wereld zouden doen.
Makelaars zouden potentiële kopers kunnen ondersteunen met virtuele kopieën van huizen, zodat zij die thuis kunnen bekijken. Vervolgens kunnen de nieuwe eigenaars in virtuele winkels echte meubels bekijken: past die knalgele bank wel in onze nieuwe woonkamer? In de virtuele wereld kun je dat van te voren zien. En kunnen mensen zich de stressvolle tocht over de meubelboulevard besparen.
Deze toepassingen zijn nog maar eerste ideeën. Echte innovaties ontstaan pas als een metaverse zich openstelt voor zijn gebruikers en hen in staat stelt eigen ideeën uit te proberen. In het begin had ook het mobiele internet maar een paar simpele toepassingen. Pas na de opening van de appstores van Google en Apple, waar in principe iedereen een app kan plaatsen, ging dat aantal in de miljoenen lopen.
Misbruik
David Reid, hoogleraar kunstmatige intelligentie aan de Liverpool Hope University, voorziet een enorme markt voor deze metaversetoepassingen. En hij vreest dat in de metaverse de mogelijkheden voor misbruik alles zullen overtreffen wat we nu al van de sociale media kennen. ‘Wie dit controleert, heeft in feite controle over je hele werkelijkheid. Als je de hoeveelheid data die een bedrijf nu al op internet kan verzamelen, vergelijkt met wat ze in de metaverse kunnen verzamelen, dan is dat geen vergelijk.’ Wordt dan iedere stap die je in de digitale wereld zet, elk privégesprek, opgenomen, gelogd en vervolgens gebruikt om je persoonlijke profiel te perfectioneren? Zal in de metaverse überhaupt nog enige vorm van intimiteit en privacy overblijven?
Die kritiek horen ze bij Meta ook. Nick Clegg, de belangrijkste woordvoerder van het bedrijf, ontkent de monopolie-intenties van Meta in een essay dat in mei 2022 werd gepubliceerd op internetplatform Medium. ‘Er zal geen door Meta gerunde Metaverse zijn, zoals er ook geen Microsoft Internet en geen Google Internet is,’ schrijft hij. De virtuele wereld van Meta zal er een zijn van vele. En over privacybescherming en privésfeer zegt Clegg: ‘De regels en veiligheidskenmerken van de metaverse zullen niet identiek zijn aan die van de huidige sociale netwerken.’ Hij zegt dat een particulier bedrijf niet in staat mag zijn gesprekken af te luisteren, zoals Facebook dat nu doet. Men zal zich veeleer laten leiden door de regels en normen in het echte leven, zoals gebeurt in een café: een cafébaas luistert zijn gasten niet af, maar hij hoeft ook hun gesprekken niet te modereren of te onderzoeken op gevaarlijke inhoud.
De software moet net als het world wide web open toegankelijk zijn
Meta, Google, Microsoft en andere ondernemingen hebben de XR Association opgericht om de sociale gevolgen van de metaverse te onderzoeken. Maar critici zijn ervan overtuigd dat de regulering van deze nieuwe werelden niet aan de bedrijfstak zelf kan worden overgelaten. De software moet net als het world wide web open toegankelijk zijn, vindt bijvoorbeeld Philip Rosedale. En zonder nieuwe wetgeving zal dat niet gaan.
Ook de mooiste metaverse zal de problemen van de echte wereld niet kunnen doen verdwijnen. Een Britse vrouw heeft al geklaagd in Horizon onzedelijk te zijn betast door andere avatars. En kan in de metaverse iedereen een huidskleur kiezen die hij of zij mooi vindt, of stoot je dan andere mensen voor het hoofd?
Voorlopig worstelen de ontwikkelingsteams nog met de kinderziektes van de tweede realiteit. Minstens 40 procent van alle mensen wordt misselijk als ze korte tijd een VR-bril dragen – en tot nu toe is er voor dit probleem geen technische oplossing.
Transparante gebruikers
Privacybescherming Voor veel mensen is het idee van een door de onderneming Meta gedomineerde metaverse een schrikbeeld. Dat heeft alles te maken met het businessmodel van Facebook en Instagram, beide dochterondernemingen van Meta. Het gebruik van de apps is gratis, maar in ruil daarvoor worden alle activiteiten van de gebruikers geregistreerd en in een persoonlijk profiel samengevat.
Dat profiel wordt door Meta gebruikt om klanten op hun persoonlijke situatie toegesneden advertenties voor te schotelen. Bovendien beslist een algoritme welke content op hun individuele tijdlijn verschijnt. Veel mensen houden dit algoritmisch sturen van wat gebruikers te zien krijgen verantwoordelijk voor politieke radicalisering en de verspreiding van fake news.
Lees ook: