Vervuiling en veranderingen van levensstijl veroorzaken een versnelde afname van de spermaconcentratie bij mannen. Volgens een meta-analyse die op dinsdag 15 november werd gepubliceerd geldt deze afname nu wereldwijd.
De snelle daling van de mannelijke vruchtbaarheid betreft niet alleen de landen in het noorden, maar geldt voor de hele wereld. De afname vertraagt en stabiliseert niet, maar neemt sterk toe. Dat zijn de belangrijkste conclusies van het meest uitvoerige overzicht tot nu toe over de daling van de spermaconcentratie bij mannen. Het rapport werd op dinsdag 15 november gepubliceerd in het tijdschrift Human Reproduction Update.
De afgelopen twintig jaar is er veel onderzoek gedaan naar de oorzaken van deze afname. Onderzoekers wijzen op individuele factoren die verband houden met levensstijl (roken, veel zitten, voeding et cetera), en milieufactoren die verband houden met luchtverontreiniging, diverse geneesmiddelen en de alomtegenwoordigheid van bepaalde synthetische stoffen in het milieu en in de voedselketen (met name weekmakers en pesticiden).
Epidemiologen Hagai Levine (van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem) en Shanna Swan (Mount-Sinai School of Medicine in New York) verzamelden samen met een team collega’s de resultaten van alle gepubliceerde studies over dit onderwerp, dat zijn er enkele honderden. Ze bekeken gegevens van meer dan vijftig landen uit de periode tussen 1973 en 2018.
Uit hun resultaten blijkt dat de gemiddelde concentratie van voortplantingscellen in sperma van de algemene mannelijke bevolking in die 46 jaar daalde van 101 miljoen per milliliter (M/ml) tot 49 M/ml. We spreken bij dat niveau van een ‘subfertiele’ man, aldus Swan, ofwel: een minder vruchtbare man. ‘Betrouwbare gegevens wijzen erop dat ook in de rest van de wereld sprake is van een sterke en aanhoudende achteruitgang,’ zegt Levine bovendien.
Alarmerend
Het gemiddelde dalingspercentage ligt wereldwijd op 1,16 procent per jaar. Sinds het begin van de eenentwintigste eeuw, in de periode 2000-2018, verdubbelde dat percentage tot 2,64 procent. De auteurs omschrijven deze versnelling als ‘alarmerend’. ‘Onze resultaten zijn de kanarie in de kolenmijn,’ zegt Levine. ‘We hebben te maken met een ernstig probleem dat, indien we het niet in bedwang kunnen houden, bedreigend kan zijn voor het voortbestaan van de mensheid.’
Opmerkelijk aan het onderzoek is de vaststelling dat de vruchtbaarheidsafname ook geldt voor Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse landen. Hetzelfde onderzoeksteam publiceerde in 2017 soortgelijke ramingen voor de periode 1973-2011, maar kon destijds alleen gegevens verzamelen uit Europa, Noord-Amerika, Nieuw-Zeeland en Australië; de informatie uit de rest van de wereld was schaars en wijdverspreid. Studies over de situatie in Afrika, Azië en Zuid-Amerika die sindsdien zijn gepubliceerd, bevestigen volgens de auteurs dat de achteruitgang een mondiaal verschijnsel is. En de snelheid van de afname in deze gebieden is ‘zeer vergelijkbaar’ met de afname die eerder werd beschreven voor westerse landen, aldus Swan.
Met elk decennium lijkt de afname bovendien sneller te gaan: 1,16 procent per jaar voor gegevens van na 1973, 1,3 procent per jaar na 1985, 1,9 procent per jaar na 1995 en 2,64 procent per jaar sinds 2000. ‘Ik had niet verwacht dat het percentage meer dan verdubbeld zou zijn,’ aldus Swan.
Het is moeilijk om de gedrags- en chemische oorzaken strikt te scheiden
‘De plausibele oorzaken vallen uiteen in twee groepen. Ze zijn het resultaat van levensstijl – roken, zwaarlijvigheid, stress, comazuipen en dergelijke – en van chemicaliën in het milieu, met name hormoonontregelaars zoals ftalaten en bisfenol A [weekmakers] of zware metalen zoals lood,’ zegt Swan. ‘Er is veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar het effect van levensstijl op de voortplantingsfunctie. Kennis over het effect van bepaalde chemische stoffen is van recenter datum, maar eveneens overtuigend.’
Het is overigens moeilijk om de gedrags- en chemische oorzaken strikt te scheiden, waarschuwt de Amerikaanse onderzoeker, omdat ‘sommige chemische stoffen gevolgen kunnen hebben voor factoren die worden toegeschreven aan levensstijl, zoals zwaarlijvigheid’. Zo bevatten ultrabewerkte levensmiddelen regelmatig producten die het metabolisme kunnen veranderen, gewichtstoename kunnen bevorderen of de voortplantingsfuncties kunnen wijzigen.
Algemene gezondheid
‘Wij pleiten nadrukkelijk voor wereldwijde actie ter bevordering van een gezondere omgeving en vermindering van blootstelling aan [chemische] stoffen, en we bepleiten een gedegen aanpak van gedrag dat onze reproductieve gezondheid bedreigt,’ zegt Levine. Maar een heel reëel scenario lijkt dit pleidooi voorlopig niet: de herziening van de EU-verordening inzake chemische stoffen (Reach) is uitgesteld tot eind 2023. Die herziening moet de regelgeving van het Groen Pact van Ursula von der Leyen aanscherpen, zodat een groot aantal gevaarlijke stoffen uit de markt kan worden verwijderd.
De afname van de kwaliteit van sperma is overigens slechts een van de factoren die een rol spelen bij onvruchtbaarheid of verminderde vruchtbaarheid van paren. ‘Het is zeer waarschijnlijk dat de daling van het aantal zaadcellen een rol speelt bij steeds meer voorkomende vruchtbaarheidsstoornissen, maar het is lastig vast te stellen in welke mate,’ zegt epidemioloog Rémy Slama, hoofd van het Inserm (Frans Nationaal Instituut voor Gezondheid en Medisch Onderzoek). ‘Hoe dan ook is het misleidend om te denken dat medisch geassisteerde voortplanting het vruchtbaarheidsprobleem kan oplossen. De afname van de kwaliteit van het sperma houdt ook verband met andere verschijnselen, zoals de toename van het aantal gevallen van zaadbalkanker, die bijvoorbeeld in Frankrijk de afgelopen dertig jaar een factor 2,5 bedroeg, en misvormingen van het mannelijk voortplantingssysteem, die eveneens steeds vaker voorkomen.’
Swan wijst erop dat ook onder vrouwen sprake is van verminderde vruchtbaarheid. Volgens de Amerikaanse onderzoeker daalt de vruchtbaarheid bij mannen en vrouwen waarschijnlijk in hetzelfde tempo. De reden waarom over dat laatste minder wordt gesproken, voegt Swan eraan toe, is eenvoudig: ‘Het is veel moeilijker om eicellen te tellen dan sperma.’
Lees ook: