Tag: activa

Steenrijke Russische oligarchen die het doelwit zijn van westerse sancties weten met gemak routes te verzinnen om hun geld toch veilig te stellen. Om dat te voorkomen moeten niet de oligarchen zelf, maar hun buitenlandse vermogensbeheerders worden aangepakt, schrijft sociologieprofessor Brooke Harrington.

Vorig jaar werden er sancties uitgevaardigd tegen Russische oligarchen in een poging de vazallen van Vladimir Poetin niet langer toegang te verschaffen tot hun onmetelijke rijkdommen in het buitenland, die naar schatting zo’n zestig procent van hun netto waarde vertegenwoordigen. Megajachten, privéjets en luxueuze villa’s werden in beslag genomen, soms in het bijzijn van snorrende nieuwscamera’s. Maar ondanks al dat machtsvertoon werd een groot deel van het kapitaal van de oligarchen stilletjes naar veiliger havens geloodst.

Russische oligarchen zijn er zelfs in geslaagd sancties te ontlopen op het grondgebied van een van de landen die hen het hardst aanpakten, namelijk door doodleuk in Amerikaans onroerend goed te investeren. Het Amerikaanse ministerie van Justitie maakte onlangs bekend dat Viktor Vekselberg, een oligarch die door president Poetin was aangesteld om westerse leiders te paaien, Amerikaanse sancties op luxueuze onderkomens in New York en Florida had weten te ontlopen. In januari van dit jaar waarschuwde het ministerie van Financiën in Washington met klem dat Russische oligarchen in toenemende mate langs slinkse wegen hun vermogen in commercieel Amerikaans onroerend goed investeerden in weerwil van de sancties.

Kat-en-muisspel

De Verenigde Staten zijn in een kostbaar en schijnbaar vruchteloos kat-en-muisspel met Russische oligarchen verwikkeld geraakt. Confisqueer of bevries je hun activa op de ene plek, dan verdwijnen ze naar een andere, recht onder onze neus. Dit draagt alleen maar bij aan de internationale reputatie van deze oligarchen als een onaantastbare elite.

Maar er is een betere benadering: sancties opleggen aan de buitenlandse vermogensbeheerders die achter dit ingewikkelde internationale balletje-balletjespel zitten. Een nieuwe studie laat zien waarom: de vermogensbeheerders, en niet hun rijke cliënten, zijn het brein achter de strategieën om sancties te ontlopen, en ook achter de tactieken om de activa van oligarchen als Russische poppetjes onder te brengen in brievenbusfirma’s en trusts. Straf de tussenpersonen en de oligarchen hebben niet langer toegang tot veel buitenlandse netwerken die hen in staat stellen een loopje met de wet te nemen.

Door het analyseren van de grote internationale lekken van de afgelopen jaren – de Panama Papers uit 2016, de Paradise Papers uit 2017 en de Pandora Papers uit 2021 – hebben Herbert Chang van de University of Southern California, de wiskundigen Feng Du en Dan Rockmore van Dartmouth College in New Hampshire en ondergetekende de buitenlandse activanetwerken van elites in kaart gebracht, onder wie veel Russen die nauwe banden hebben met president Poetin. We ontdekten een complex dekmantelsysteem dat een onverwacht aspect van het internationale financiële raderwerk aan het licht brengt: er is sprake van een ‘schaalvrij netwerk’, dat uitermate goed bestand is tegen willekeurige aanvallen van buitenaf.

Russische oligarchen vertrouwen hun buitenlandse activa toe aan een klein aantal vermogensbeheerders in het Westen

Maar deze netwerken hebben wel een duidelijke zwakke plek: een paar raderen erin (zoals mensen in het internationale systeem van geldstromen die nauw met elkaar in contact staan) vervullen een spilfunctie en houden de hele structuur bij elkaar. Richt je pijlen op die spilfiguren en het hele netwerk valt uiteen. En valt het dekmantelsysteem uiteen, dan gebeurt hetzelfde met de relaties die oligarchen vrije toegang tot hun buitenlandse activa hebben verschaft.

Het is dus cruciaal voor beleidsmakers om erachter te komen waar die belangrijke spilfuncties zich bevinden. Ons onderzoek werpt een licht op gebieden die ‘superfragiel’ zijn, zoals netwerkgeleerden het noemen, in een systeem van offshorefinance (het onderbrengen van vermogen in het buitenland) dat uiterst weerbaar is gebleken tegen conventionele wettelijke strategieën.

Meer dan enige andere doelgroep in ons onderzoek – dat zich ook richtte op elites uit de Verenigde Staten, Hongkong en China – vertrouwen Russische oligarchen hun buitenlandse activa toe aan een klein aantal vermogensbeheerders in het Westen. Als er maar een klein aantal deskundigen ‘op de hoogte’ is, helpt dat om de geheimen van oligarchen beter te bewaren, maar wordt er ook een duidelijke zwakke plek gecreëerd – een superfragiliteit. En daarmee kunnen beleidsmakers die de sancties controleren hun voordeeldoen. Volgens ons onderzoek hadden rechtstreekse sancties tegen vermogensbeheerders in dienst van Russische oligarchen tot gevolg dat de buitenlandse netwerken van laatstgenoemden volledig instortten en hun mogelijkheden om sancties te ontlopen op een effectieve manier om zeep werden geholpen.

Dit inzicht kan een eind maken aan de kostbare klopjacht van de Verenigde Staten en andere landen op de activa van oligarchen. Onze analyse toont aan dat talrijke oligarchen gebruikmaken van de diensten van dezelfde vermogensbeheerder. Als we die experts met zulke nauwe banden eruit pikken, kunnen we hen beletten samen te werken met lieden als Viktor Vekselberg. Daarmee zouden vele buitenlandse netwerken van oligarchen in één klap worden ontbonden en belangrijke toegangswegen tot hun vermogen worden afgesneden. Zo’n straf heeft veel verstrekkender gevolgen en beantwoordt veel beter aan het beoogde doel van de sancties dan het in beslag nemen van een jacht of jet.

Sanctiestrategieën

Het vervangen van deze vermogensbeheerders door experts die niet met sancties te maken krijgen (zoals degenen die in Dubai gevestigd zijn), zou bovendien veel moeilijker en riskanter voor oligarchen zijn dan het klinkt. Vermogensbeheerders worden in de loop der tijd een vergaarbak van de geheimen van hun cliënten, financieel, politiek en persoonlijk. Het verhuizen van deze geheimen naar nieuwe experts is niet alleen heel erg kostbaar, het zou ook risico’s voor de oligarchen met zich meebrengen. Hoe meer mensen weten hoe de oligarchen hun rijkdom hebben vergaard, hoeveel ze bezitten en waar dat bezit zich bevindt, hoe kwetsbaarder ze zijn voor politieke represailles, inbeslagname van hun activa en fysiek gevaar. In de wereld van de offshorefinance is vertrouwen een schaars goed, dat niet gemakkelijk via een andere leverancier te verkrijgen is.

Wat de vermogensbeheerders betreft: als die hun samenwerking met deze bestrafte cliënten een halt zouden toeroepen, zouden ze weer met open vizier zaken kunnen doen en op een reguliere manier in hun inkomen kunnen voorzien.

Offshorefinance kan een serieuze bedreiging vormen voor de internationale veiligheid en stabiliteit

Sanctiestrategieën die zich op expertise richten zijn in het verleden al menigmaal succesvol gebleken. Zo werd de beslissing van Iran om in 2015 de overeenkomst te ondertekenen die paal en perk stelde aan zijn nucleaire programma deels toegeschreven aan een beleid dat heel sterk leek op wat wij voorstellen: het opleggen van sancties aan buitenlandse juridisch-financiële experts zodat de leiding van het land ‘geen toegang heeft tot haar vreemdevalutareserves die in het buitenland zijn geparkeerd’, zoals een rapport van een onderzoekscommissie van het Amerikaanse Congres het uitdrukte. Op het delen van technologische kennis op het gebied van nucleaire, chemische en biologische wapens staan al decennia lang sancties; wanneer deze benadering zich ook zou uitstrekken tot het terrein van vermogensbeheer, zou dat betekenen dat in toenemende mate wordt ingezien dat offshorefinance een serieuze bedreiging kan vormen voor de internationale veiligheid en stabiliteit.

Zwitserland vervolgt inmiddels enkele vermogensbeheerders van gesanctioneerde oligarchen wegens het schenden van regels die maar zelden worden toegepast. Zo hebben de Zwitserse autoriteiten een aanklacht ingediend tegen vier vermogensbeheerders van Gazprombank wegens onzorgvuldig handelen inzake hun cliënt Sergej Roldoegin, een vertrouweling van Poetin tegen wie sancties lopen.

Vorig jaar hebben de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en de Europese Unie eerste stappen gezet voor het verbieden van bepaalde soorten advieswerk op het gebied van het creëren van financiële offshoreconglomeraten voor oligarchen. Deze verboden hadden geen vermogensbeheerders op het oog, maar een aantal deskundigen dat door vermogensbeheerders voor specifieke taken in de arm wordt genomen, zoals belastingadviseurs en vennootschapsspecialisten.

Dit zijn stappen in de goede richting; mijn collega’s en ik hopen dat onze studie beleidsmakers ertoe zal aanzetten om hun aandacht te verleggen naar de echte spilfiguren binnen het systeem, namelijk de vermogensbeheerders.

Brooke Harrington, hoogleraar sociologie aan Dartmouth College in New Hampshire, is de auteur van Capital Without Borders: Wealth Managers and the One Percent.

Lees ook: