Alles wijst erop dat Francia Márquez binnenkort verkozen gaat worden. Haar leven als zwarte vrouw in een door geweld verscheurd land was allesbehalve gemakkelijk. Toch zijn haar ambities groot. ‘President, zeker, maar eerst vicepresident.’
Op het podium spreekt de ene man na de andere zonder dat iemand er aandacht aan besteedt. De menigte op het centrale plein van Santander de Quilichao, in het Colombiaanse departement Cauca, kijkt afwezig toe hoe de zon ondergaat. Ze zijn niet voor deze mannen gekomen.
Als de hoofdrolspeler op het podium arriveert, verandert de stemming. Het publiek brult: ‘Viva Francia Márquez, goddomme, het volk geeft niet op, goddomme!’ Ze lacht zonder haar tanden te ontbloten. Ze is gekleed in een gele jurk, over haar schouder hangt een gebreide tas. Als ze begint te spreken, slaat de sfeer in een keer om: ‘Ze zeggen dat mannen geen abortus plegen, maar ik zeg van wel. In Colombia plegen ze elke keer abortus als ze hun kinderen verlaten. Ze aborteren hun ouderlijke verantwoordelijkheid!’
Op het podium trekt ze een pokerface, terwijl in de menigte het applaus losbarst. Haar gezicht verandert niet. Hier staat een veertigjarige zwarte vrouw die als kind met een witte man wilde trouwen. Die met de dood werd bedreigd en haar huis moest verlaten omdat ze opkwam voor haar gemeenschap. Die in haar eentje twee kinderen opvoedde omdat hun vaders verdwenen en die andermans huizen schoonmaakte om te kunnen eten. Een Colombiaanse vrouw die nooit had verwacht op daar op dat podium terecht te komen. Die de helft van haar leven in angst heeft geleefd. Die op zestienjarige leeftijd moeder werd. Daarom zegt ze nu wat ze wil en hoe ze het wil.
‘Hier staat je dochter. Hier staat je vicepresident‘
‘Ik heb er niet om gevraagd de politiek in te gaan. Maar de politiek bemoeide zich met mij en nu bemoeien wij ons met de politiek. Niet omdat we daarvoor worden betaald, maar omdat we het willen. Hier staat je dochter. Hier staat je vicepresident.’
Francia Márquez heeft alle machtspatronen in Colombia doorbroken. Ze staat op het punt de eerste zwarte vrouwelijke vicepresident te worden. En dan ook nog als linkse Afro-Colombiaanse vrouw in een land waar links nog nooit geregeerd heeft. Bij de voorverkiezingen in maart verwierven slechts twee coalities die aan de verkiezingen deelnamen meer stemmen dan zij. Ze kreeg er bijna 800.000. Het resultaat dwong Gustavo Petro, die de meeste kans maakt om de volgende president te worden, haar als zijn nummer twee te kiezen. Het is geen geheim dat dit niet zijn bedoeling was. Hun relatie is nooit gemakkelijk geweest. Maar toch staat ze er.
Had Petro de deur voor haar dichtgehouden, dan zou Lina Alegría aanstaande zondag niet op hem stemmen. Omdat niemand zich ooit om de mensen uit Cauca heeft bekommerd, zegt ze. En al helemaal niet om de vrouwen. ‘De alternatieven, allemaal mannen, waren net zo macho als die mannen van rechts. Zij vertegenwoordigt vrouwen, dat is haar territorium. Dat geeft ze door aan Petro. Daarom stemden wij voor Francia,’ zegt de jonge vrouw.
Hoop op een waardig leven
Ze is eenentwintig en maakt deel uit van de feministische groep Insurrectas. Die werd hier opgericht aan de Colombiaanse Stille Oceaan, in het departement dat het zwaarst getroffen is door geweld, wordt geteisterd door armoede, gebruikt als doorvoerhaven voor drugs, uitgebuit voor illegale mijnbouw. Een bakermat van ellende waar de staat net zo onvindbaar is als de duizenden kinderen waarnaar duizenden moeders in de dorpen naar zoeken. Er zijn veel vrouwen zoals zij, die mooi uitgedost onder een tentzeil als beschutting tegen de brandende zon staan te wachten op degene die zij niet alleen zien als een zwarte vrouw, maar als ’hun hoop op een waardig leven’. Het is misschien de eerste keer in hun leven dat ze hoop hebben. Iemand die ze begrijpen wanneer ze zegt: ’Het doet pijn om een kind te baren, borstvoeding te geven en het dan te moeten begraven. Omdat bepaalde groepen onze kinderen weghalen, vermoorden, of laten verdwijnen. Daar maken we een einde aan!’
Márquez reisde dit weekend af naar haar regio, al zijn er ook bepaalde ‘no-gogebieden’. Zo kan ze niet in de buurt komen van La Toma, haar gemeenschap in het dorp Yolombó, in Suárez, waar ze vier decennia geleden werd geboren. Doodsbedreigingen dwongen haar in 2014 te verhuizen met haar twee jonge kinderen, nadat ze in haar gemeenschap de confrontatie met mijnbouwbedrijven was aangegaan. Haar status is sindsdien gegroeid, evenals het aantal bedreigingen.
‘Ook al vermoorden ze me, ik zal me blijven verzetten’
Bij de circa tweehonderd vrouwen die in Santander op haar wachten, roept de activiste een mengeling op van angst en ontroering. Ze beschouwen haar als een wonder. ‘De beveiliging hier is niet erg goed, weet je. Maar we beschermen haar met z’n allen,’ lacht Yisel Carabali. Ze draagt een spectaculaire, kleurrijke jurk en heeft zelf ook een angstaanjagend verhaal. Carabali heeft sinds afgelopen december geen voet meer in haar streek gezet; ze is gevlucht vanwege bedreigingen en de moord op haar broer. Ze doet aan voorouderlijke geneeskunde. ‘Ik ben een heks met een verkeerde naam,’ zegt zij lachend. Maar dan wordt ze ernstig: ‘Ook al vermoorden ze me, ik zal me blijven verzetten.’
De enige mannen die deze ochtend te zien zijn, doen hun best onopgemerkt te blijven. Deze dag is er niet voor hen; ze zijn onderdeel van beveiliging. Legersoldaten met zware wapens, politie met pistolen en bewakers met houten knuppels als symbool van hun gezag. Een politieagent houdt een zwaar schild voor Francia terwijl ze uit een van de zeven voertuigen in haar colonne stapt. Andere mannen vormen een beschermende corridor terwijl de aanwezige vrouwen zingen en dansen, omgeven door een sterke geur van wierook.
Sommige critici zijn ronduit racistisch. Een zangeres noemde haar King Kong
‘Verzet je tegen de macht, totdat de waardigheid overwint,’ begint Francia. Haar directe, kritische en scherpe betoog slaat hier even goed aan als in andere delen van het land. Haar opkomst in de politiek veroorzaakte een golf van kritiek. In een sterk centralistisch land als Colombia is het moeilijk voor mensen buiten Bogotá om bij de macht te komen. Het is zo goed als onmogelijk om vanuit Cauca op dat vlak iets te kunnen bereiken. De meeste van Francia’s critici wijzen op haar ‘gebrek aan voorbereiding’. Sommige, de luidruchtigsten, zijn ronduit racistisch. Een zangeres noemde haar King Kong, waarop Márquez reageerde door haar ‘een voorouderlijke omhelzing te sturen zodat ze zal genezen’. Journalist Daniel Samper Pizano schreef over haar: ‘Ik bewonder haar als moedige vrouw, een volksleider, een voorvechter voor het milieu en een strijder die in staat is de hindernissen te beslechten die zwarten, armen en vrouwen in Colombia tegenwerken. Haar leven en haar strijd zijn inspirerend. Ze staat voor trouw, eer en moed, maar het ontbreekt haar aan voorbereiding, ervaring en wijsheid. Ze is niet in staat om een natie te leiden. Ze heeft niet wat nodig is om te regeren. Zeker niet in een land dat zo ingewikkeld is als Colombia.’
‘Al die opmerkingen over “Je weet het niet, je begrijpt het niet?” Jullie zijn mijn ouders niet. We vragen niet om toestemming. Jullie hebben de geschiedenis geschreven en nu hebben wij de kans om de grondslagen te leggen voor een nieuwe geschiedenis, die onze kinderen in staat stelt op een betere plek te leven.’
Márquez studeerde rechten in Cali als voorbereiding op haar strijd als milieuactiviste. ‘Ik heb er zeven jaar over gedaan; niet omdat ik de capaciteit niet had, maar omdat ik de middelen niet had.’ In 2018 won ze de Goldman Environmental Prize, de meest prestigieuze prijs voor een milieuactivist. Twee jaar later kondigde ze aan dat ze president van Colombia wilde worden. Die intentie is er nog steeds en klinkt soms door in haar toespraken. ‘President, zeker, maar eerst vicepresident,’ geeft ze lachend toe.
Het Cali van Márquez
De tocht van Santander de Quilichao naar Cali duurt anderhalf uur. Deze route nam Márquez toen ze op een nacht met haar kinderen vluchtte. Buurt 21 van de salsahoofdstad van de wereld werd haar tweede thuis. Op deze plek, waar taxichauffeurs bezoekers voor de gevaren waarschuwen, arriveert de kandidaat op een zondag tussen honderden mensen die al uren op haar staan te wachten terwijl ze naar muziekgroepen en dansers op het podium kijken. ‘Zijn jullie klaar voor een heerlijk leven?’ is haar begroeting.
‘Politici komen hier naartoe om ons geweten te kopen. Maar ik hoefde hier niet naartoe te komen, want ik woon hier, dit is mijn tweede thuis.’
‘Dit is je thuis, Francia’, schreeuwt de menigte. Cali was vorig jaar het epicentrum van massale protesten die duizenden mensen in het hele land op de been brachten. Stakingen legden de op twee na grootste stad van Colombia meer dan twee maanden lang plat, en botsingen tussen betogers, inwoners en ordehandhavers kostten het leven aan meer dan veertig mensen, vooral jongeren. Via de loopgraven die de wijk Siloé in Cali afschermden, een gebied waar wekenlang noch de politie noch het leger binnen wist te komen, zocht Márquez er, zonder bewakers, de jongeren op. ‘Ik ben degene die hen moet verdedigen,’ legde ze uit.
‘We kregen te horen dat politiek niets voor ons is, dat onze taak als zwarte vrouw die van werkster is’
In ditzelfde Cali moedigt de kandidaat de mensen nu aan om aanstaande zondag ‘het verzet naar de stembus te brengen’. Het was ook hier dat de jonge Márquez huizen schoonmaakte. Dat is de herinnering die ze het vaakst oproept als ze in het openbaar spreekt. Een herinnering die hier zorgt voor verbintenis met haar aanhang, en waar het publiek in Bogotá zich ongemakkelijk bij voelt.
‘We kregen te horen dat politiek niets voor ons is, dat onze taak als zwarte vrouw die van werkster is. Hun huizen schoon en mooi maken, hun kinderen opvoeden. Om vervolgens hier terug te keren om onze eigen mensen te begraven. Die ketenen van onderdrukking moeten we verbreken.’
In alle peilingen gaan Petro en Márquez in de eerste ronde aan de leiding, en ze hebben een enorme voorsprong in de tweede ronde. Hij, een man die zijn hele leven al in de politiek zit; zij, een nieuwkomer die de volle pleinen trekt. Hun relatie is niet gemakkelijk geweest, maar ze hebben een manier gevonden om elkaar aan te vullen. Ze passen bij elkaar. Márquez verzoent Petro met het feminisme waarmee hij zo heeft geschipperd. Zij brengt hem dichter bij Cauca, Valle, Chocó en de andere regio’s waar de meerderheid van de Afro-Colombiaanse bevolking woont. Petro geeft Francia een boost met zijn nichekiezers. Ze surft mee op die golf, als eerste aanzet, en heeft aspiraties om het daarna in haar eentje te doen.
Lees ook: