Een week geen YouTube voor Bolsonaro na fantasierijk bericht
De activiteit van de Braziliaanse president Jair Bolsonaro op zijn YouTube-kanaal is voor een week opgeschort, na de intrekking van een video waarin hij een fantasierijk gerucht verspreidde over een verondersteld verband tussen anticovidvaccins en aids. De president kan zeven dagen lang geen nieuwe content publiceren, maar zijn oude video’s blijven toegankelijk, onderstreept de Braziliaanse editie van El País. Ook Facebook en Instagram hebben de video van hun platformen verwijderd.
De voormalige Gambiaanse president Yahya Jammeh dacht een wondermiddel tegen aids te hebben uitgevonden, en dwong zijn onderdanen zijn behandeling te ondergaan. ‘Binnen tien minuten was ik half bewusteloos. Ik kon niet opstaan, laat staan lopen.’
Keuze uit het archief
Er is een nieuwe, besmettelijkere variant van hiv opgedoken, onthulde New Scientist afgelopen donderdag (3 februari). Deze variant, die in de jaren negentig in Nederland begon te circuleren, hoeft volgens de onderzoekers geen reden tot paniek te zijn, omdat hij reageert op bestaande behandelingen en sinds 2010 al in verval is. Wel zou de ontdekking kunnen helpen beter inzicht te krijgen in de bestrijding van hiv-cellen, die aids veroorzaken.
Meer reden tot paniek vormde de voormalige Gambiase president, die – schijnbaar vanuit het niks – volledig overtuigd was van zijn behandelmethode van de dodelijke ziekte, waarbij veel slachtoffers vielen. Afgelopen december (2021) werd Jammeh door de Waarheidscommissie schuldig bevonden aan meervoudige moord, mishandeling en verkrachtingen gedurende de 22 jaar van zijn heerschappij.
Een voor een werden de patiënten naar binnen geroepen. Vaak ’s avonds laat, en altijd op een dinsdag of een donderdag. Ze werden opgewacht door Yahya Jammeh, de president van Gambia, gehuld in zijn wijde, witte gewaad. De minister van Volksgezondheid, opgeleid als arts, moest ook present zijn in de kamer in de residentie van de president. Jammeh had een wondermiddel tegen aids uitgevonden, verkondigde hij in januari 2007 met veel bombarie aan zijn verbijsterde volk. De voormalige legerkolonel, doof voor de scepsis en de woede van internationale gezondheidsexperts die hem van oplichterij betichtten, bezwoer aids uit te roeien met een geheim kruidenmengsel en een spiritueel genezingsritueel in zijn geïmproviseerde kliniek. Voor de minister van Volksgezondheid en zijn opvolgers zat er niets anders op dan de bespottelijke bewering te beamen.
Gedwongen schaarden alle regeringsfunctionarissen zich schoorvoetend achter de president. De gratis presidentsbehandeling werd zelfs bejubeld op de officiële website van het land.De patiënten moesten zich uitkleden en droogwrijven met een handdoek. Vervolgens moesten ze op een stretcher gaan liggen. De president, een man zonder enige medische achtergrond, trok omzichtig een paar handschoenen aan en stapte op de patiënt af. ‘Hij goot een flesje gekleurd water over ons uit en waste daarmee ons lichaam, van top tot teen,’ vertelt Fatou Jatta, een van de eersten die Jammeh tien jaar geleden voor zijn bizarre aidstherapie selecteerde. Vervolgens zong de president gebeden uit een in leer gebonden koran. ‘Hij smeerde ons ook nog in met een zalf en gaf ons een kruidenbrouwsel te drinken. Binnen tien minuten was ik half bewusteloos. Ik kon niet opstaan, laat staan lopen. Toen ik overeind probeerde te komen, zakte ik door mijn benen.’
Conventionele medicijnen waren niet toegestaan; alleen Jammehs brouwsels van fruit, bladeren, takken en wortels
Jatta, 51 jaar, kiest haar woorden zorgvuldig. Ze beschrijft de behandeling die zij en duizenden andere Gambianen in de privékliniek van Jammeh, die in 2017 na een regeerperiode van 22 jaar het land ontvluchtte, moesten ondergaan. ‘Ik kan aids genezen,’ hield de dictator haar en de andere hiv-geïnfecteerden die hij bij zijn residentie liet ontbieden voor. ‘Je zult voor altijd van het virus zijn bevrijd.’
Proefkonijn
Jatta maakte destijds deel uit van een belangengroep voor mensen met hiv. Zo was ze proefkonijn van de despoot geworden: hij ontbood leden van hiv-verenigingen bij zich voor de gratis ‘presidentsbehandeling’. ‘We stemden in omdat we wisten wie we voor ons hadden,’ zegt Jatta. In die tijd zat Jammeh al tien jaar stevig in het zadel. Gambianen leefden in angst, niemand zei ‘nee’ tegen de autoritaire president. Jatta dacht dat ze alleen een medicijn zou krijgen en dan weer naar huis mocht, maar ze werd maandenlang tegen haar zin vastgehouden, bewaakt door soldaten, en ze werd met de dag zwakker. Ze mocht geen familie of vrienden ontvangen. Andere overlevenden vertellen dat ze zich moesten onthouden van koffie en seks. Conventionele medicijnen waren niet toegestaan; alleen Jammehs brouwsels van fruit, bladeren, takken en wortels. Hij liet nooit los welke ingrediënten hij gebruikte en stond niet toe dat zijn middel werd getest. Niet alleen liet Jammeh behandelsessies van onwillige patiënten – die hun familie en vrienden veelal niet over hun ziekte hadden ingelicht – uitzenden op televisie, hij schepte in de media ook regelmatig op over zijn ‘successen’. Zijn patiënten werden gedwongen hun zogenaamd florerende gezondheid te bevestigen.
‘Na zeven maanden werd ik genezen verklaard en mocht ik naar huis,’ vertelt Jatta. Na haar vrijlating toog ze, op sterven na dood, linea recta naar het Britse medisch onderzoekscentrum. Het aantal CD4-cellen in haar bloed – een wetenschappelijke graadmeter voor het functioneren van het immuunsysteem – was gedaald naar 80. Bij een gezond persoon ligt het aantal CD4-cellen per kubieke millimeter bloed tussen de 500 en 1500. De Wereldgezondheidsorganisatie raadt landen tegenwoordig aan hun behandelingsrichtlijnen niet meer op CD4-bepaling te baseren maar om meteen tot medicatie over te gaan zodra iemand seropositief blijkt te zijn. Jatta kreeg in de kliniek onmiddellijk aidsremmers toegediend en haar gezondheid ging zienderogen vooruit.
Nu pas, een jaar nadat Jammeh de verkiezingen verloor en het hazenpad koos toen de regio dreigde militair in te grijpen, durven Jatta en de andere slachtoffers hun verhaal te doen. Onder de gevreesde alleenheerser zouden ze zijn gemarteld, opgesloten of helemaal van de aardbodem zijn verdwenen. Toen Jammeh nog aan de macht was, dreigde hij homo’s te onthoofden, en iedereen die van hekserij of tovenarij werd verdacht belandde achter de tralies. ‘We vinden het nog steeds eng om ons uit te spreken,’ zegt Jatta. Gekleed in een kleurrijke boubou, het traditionele, ruimvallende West-Afrikaanse gewaad, zit ze voor haar eenvoudige huisje in de kustplaats Kotu, ongeveer 9 kilometer van de hoofdstad, Banjul. ‘Het risico bestaat dat Jammehs aanhangers zich op ons willen wreken omdat we hun leider in een kwaad daglicht hebben gesteld. Sommigen geloven dat hij op een dag zal terugkeren.’
Jatta is een van de overlevenden die niet alleen naar buiten treedt maar ook voor gerechtigheid strijdt en een schadevergoeding eist van de oud-president, die asiel heeft gekregen in Equatoriaal-Guinea, waar dictator Teodoro Obiang Nguema Mbasogo sinds 1979 de scepter zwaait. ‘Onze mensenrechten zijn geschonden en Jammeh moet voor het gerecht worden gesleept,’ zegt Jatta. ‘Ik had wel dood kunnen gaan. Minstens twintig patiënten zijn overleden nadat Jammeh ze genezen had verklaard.’ In oktober zijn mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch en Gambiaanse belangengroepen een campagne begonnen om Yahya Jammeh en zijn medeplichtigen voor het gerecht te brengen. De vooraanstaande Gambiaanse mensenrechtenactivist Amadou Scattred Janneh heeft het Jammeh Slachtoffercentrum opgericht. ‘Veel patiënten hebben nooit toestemming gegeven hun medische conditie openbaar te maken terwijl Jammeh ze publiekelijk als aidspatiënten te kijk heeft gezet,’ zegt Janneh. ‘Hij heeft hen tegen hun wil vastgehouden. Ze werden gedwongen hun reguliere behandeling te staken.’
Gambianen hebben blootgestaan aan ‘een van de schandelijkste georganiseerde aanvallen op hiv-patiënten in de geschiedenis van de wereldwijde aidscrisis’, stelt een persbericht van AIDS-Free World, een internationale belangenorganisatie die samenwerkt met Gambiaanse advocaten van het Instituut voor Mensenrechten en Democratie in Afrika (IHRDA) en Jatta en andere activisten. ‘De omvang van de schade die de oud-president heeft aangericht, komt pas aan het licht als alle slachtoffers naar voren treden en de zaak aanhangig wordt gemaakt,’ zegt Sarah Bosha, juridisch onderzoeks- en beleidsmedewerker bij AIDS-Free World. De organisatie schat dat minstens negenduizend Gambianen de nepbehandeling onder dwang hebben ondergaan. ‘Er zijn over die periode nauwelijks gegevens beschikbaar,’ zegt Bosha.
Hoeveel mensen aan zijn kwakzalverij zijn overleden, is onbekend
In 2007 stuurde Jammeh de VN-gezant abrupt het land uit nadat ze de remedie van de president had betwist. ‘Hij hield alle informatie van zijn privékliniek geheim, dus hoeveel mensen aan zijn kwakzalverij zijn overleden is onbekend. We zijn nog bewijs aan het verzamelen voor de rechtszaak en aan het onderzoeken om hoeveel slachtoffers het precies gaat.’ Er zijn nog veel vragen, onder andere wat er met het geld uit aidsfondsen en de voorraden aidsremmers is gebeurd. ‘Zelfs toezichthoudende instanties hebben geen informatie.’ Ook is het lastig te bepalen hoeveel schade de nepbehandeling zelf heeft aangericht. ‘Het was een langdurige aanslag op het lichaam. Sommige patiënten hadden continu diarree. Anderen vielen flauw, of moesten voortdurend overgeven. Dat is funest voor iemand met een verzwakt immuunsysteem,’ vertelt Bosha.
‘Omdat ze zo lang geen aidsremmers kregen, daalde het aantal CD4-cellen drastisch. Ze zaten dicht op elkaar en sommigen raakten besmet met tbc.’ Tuberculose is de voornaamste doodsoorzaak onder seropositieven. Uit onderzoek blijkt dat aidsremmers het risico op besmetting met tbc aanzienlijk verkleinen. En dan is er nog de vraag in hoeverre Jammehs optreden effect had op het begrip van hiv en de behandelingskeuzes onder de bevolking. ‘Er was veel propaganda. Als mensen dachten dat aids te genezen was, hoe beïnvloedde dat hun gedrag?’
Alpha Khan, adjunct-directeur van het Gambiaanse Nationale Aidsbureau, is van mening dat alle pogingen om hiv te bestrijden door Jammeh en zijn zogenaamde behandeling ernstig zijn gedwarsboomd. Slechts 30 procent van de twintigduizend seropositieve Gambianen slikt aidsremmers, blijkt uit gegevens uit 2016 van de VN-aidsorganisatie UNAIDS. Ter vergelijking: in Zuid-Afrika volgt 60 procent van alle seropositieven aidstherapie. ‘De boodschap die Jatta en andere slachtoffers verspreiden door in de openbaarheid te treden is van essentieel belang na twee decennia propaganda,’ zegt Bosha. ‘Eindelijk is er iemand opgestaan die zegt waar het op staat, die duidelijk maakt dat genezing niet mogelijk is.’
Jammehs slachtoffers willen de oud-president niet alleen voor het gerecht slepen, ze eisen ook een financiële genoegdoening. Een Gambiaanse Waarheidscommissie zal later dit jaar gerechtelijke stappen ondernemen. Jatta is erop gebrand dat Jammeh wordt veroordeeld, maar ze wil er ook voor zorgen dat niemand ooit nog denkt dat er een wondermiddel tegen aids bestaat. ‘Over de hele wereld wordt gezocht naar een remedie,’ zegt ze. ‘En dan zou Jammeh er zomaar eentje in elkaar hebben geflanst?’
Opgericht in 1985 als Weekly Mail en in 1990 vlot getrokken door The Guardian in Londen. Sinds 2002 eigendom van de Zimbabwaanse krantenuitgever Trevor Ncube. De duidelijk links georiënteerde krant ijvert voor een toleranter Zuid-Afrika.
Bij de start van de nieuwe wereldtour, dit voorjaar in Londen, bekende zanger Jay Kay (47) van de Engelse band Jamiroquai dat hij grote moeite had met ouder worden. Nadat hij tot twee keer toe vader was geworden, kreeg hij zelfs het idee dat hij dood was en begraven. Maar sinds Jamiroquais nieuwste album Automaton hoog genoteerd staat in de internationale hitlijsten, kijkt hij daar heel anders tegenaan.
Jamiroquai maakt dit jaar een comeback die slechts weinig artiesten is gegeven. De groep vergaarde halverwege de jaren negentig wereldroem met een subtiele mix van funk en acid jazz. Jamiroquai sleepte tal van internationale prijzen in de wacht (ook voor video’s en dans), noteerde wereldhits als Cosmic Girl en Virtual Insanity, en wist 35 miljoen albums te verkopen.
Live weet de band nog altijd te overtuigen. Na haar bezoek aan het concert in Londen vroeg popjournalist Harriet Gibsone zich in The Guardian af of Jay Kay (de artiestennaam van Jason Luís Cheetham) en zijn collega’s het nog wel van hun extravagante kleding en uiterlijke vertoon moeten hebben als ze zulke goede liedjes blijven maken. Om daar zelf het antwoord op te geven: ‘Voor wie bedenkt hoe serieus, smaakvol en ingehouden popmuziek tegenwoordig is geworden, is het een verademing om weer eens zo’n idioot spektakel op het podium te zien. Meer dan ooit vormt Jamiroquai een tegendraadse act; hun terugkeer is hoogst welkom.’
Op de site Concertandco omschreef de Franse criticus Lily Rosana het optreden van Jamiroquai tijdens het Musilac-festival in Aix-les-Bains als ‘uitzonderlijk goed’. Rosana vond dat de band en met name Jay Kay niets aan kracht hadden ingeboet: ‘Natuurlijk is zijn stem nog altijd even zuiver. En ja, hij is mooi oud geworden. Gerijpt, als goede wijn. Maar goed, hij heeft iets wat anderen missen: dat is waarom ze hem the groovy baby noemen.’
Jamiroquai, 8 november Ziggo Dome Amsterdam, 11 november Sportpaleis Antwerpen
LITERATUUR – Ontzielde wereld
Franklin Foer tegen het monopolie op informatie
In Ontzielde wereld doet de Amerikaanse journalist Franklin Foer (broer van Jonathan Safran Foer) zijn beklag over de immense invloed die het kwartet GAFA (Google, Apple, Facebook en Amazon) uitoefent op de samenleving. De individuele vrijheid en autonomie wordt er volgens hem hoe langer hoe meer door ingeperkt. Door steeds meer en steeds sneller informatie toegankelijk te maken en kennis te delen, zorgen de vier wereldspelers er bijvoorbeeld voor dat de journalistiek wordt uitgehold en dat het echte schrijven tegenwoordig alleen nog is weggelegd voor hobbyisten.
Steven Poole toont zich in The Wall Street Journal niet bijster onder de indruk van het boek. De aanklacht van Foer, die eerder How Soccer Explains the World publiceerde, is volgens Poole al vaak genoeg te horen geweest en bovendien al wel eens stukken beter onderbouwd. Poole vindt het interessanter wanneer Foer zijn persoonlijke ervaringen als redacteur van The New Republic beschrijft. Zo beëindigde Amazon het advertentiecontract na een kritisch stuk van Foer over de bedreigende en intimiderende manier waarop het bedrijf met uitgevers omgaat. En: ‘Foer vertelt, niet zonder het air van de verongelijkte artiest, hoe de jonge investeerder Chris Hughes, steenrijk geworden met Facebook, zich aanvankelijk opwierp om het tweewekelijkse cultuurmagazine in leven te houden. Maar tot afgrijzen van de redactie bleek hij er uiteindelijk vooral op uit om via het tijdschrift zo veel mogelijk webtraffic te genereren.’
De persoonlijke betrokkenheid van Foer, die uit onvrede met het beleid van Hughes opstapte bij The New Republic, maakt Ontzielde Wereld er niet subtieler en onpartijdiger op, stelt de recensent van Publishers Weekly. Steve Zeitchik spreekt in de Los Angeles Times van een ‘anti-Silicon Valley-manifest’. Volgens Zeitchik toont Foer aan ‘hoe Big Tech-bedrijven hun wil hebben opgelegd aan de consument zonder diens inbreng of toestemming. Foers lezers mogen daar misschien minder zeker van zijn, ze worden in het boek wel opgezadeld met een hoop verhalen om bang van te worden.’
Ontzielde wereld verschijnt half oktober bij De Bezige Bij.
FILM – In tranen de zaal uit
Ontroering en reserves bij aidsfilm van Robin Campillo
Na de wereldpremière van de aidsfilm 120 battements par minute in Cannes liepen de meeste van de tweeduizend professionals in tranen de zaal uit. Een paar dagen later werd de film van de Franse regisseur Robin Campillo bekroond met de Grote Juryprijs van het filmfestival.
Campillo maakte met Eastern Boys in 2015 een film over de Parijse gayscene. Was dat meer een thriller, ditmaal koos hij voor engagement met een drama over de aidsepidemie. Campillo (55) maakte in de jaren negentig deel uit van de militante protestbeweging Act Up-Paris. Onder dat motto gingen jonge homo’s en lesbiennes de straat op om het gebrek aan aandacht voor de vele aidsdoden en de ronduit lauwe opstelling van de overheid en de farmaceutische industrie aan de kaak te stellen.
De Franse filmpers liet zich lovend uit over 120 battements par minute. Volgens Le Monde maakt Campillo nergens gebruik van goedkoop effectbejag en laat hij de jonge acteurs met succes hun grenzen opzoeken: ‘Aandacht voor het onderwerp en empathie voor de slachtoffers zitten de luciditeit en milde ironie nergens in de weg.’ Le Figaro prijst de Franse dj Arnaud Rebotini, want door los te gaan op diens danskrakers worden seropositieven in de film eens te meer geconfronteerd met de eindigheid van hun leven: ‘Hoe kun je blijven feesten en dansen terwijl je weet dat je binnenkort gaat sterven? Hoe kun je blijven leven en de liefde bedrijven als je weet dat je al je krachten moet aanspreken om te overleven? Er is geen film geweest, misschien op Les témoins van André Téchiné na, die zo goed alle facetten van aids (intimiteit, politiek en gezondheidszorg) heeft laten zien.’
In de film vormt de dansvloer het decor om het leven te vieren, al zit de dood de personages op de hielen. Ze dansen op pulserende housemuziek, met de internationale hit Small Town Boy van Bronski Beat als belangrijkste track. En, zoals Lieven Trio het in De Morgen uitdrukt: ‘Ze protesteren en neuken alsof hun leven ervan afhangt.’
Buitenlandse critici hebben de nodige reserves over 120 battements. Volgens Stéphane Gobbo van de Zwitserse nieuwssite Le Temps hinkt de film op twee gedachten: ‘Campillo wil maar wat graag het naturalisme van de Belgische gebroeders Dardenne (bekend van onder meer Rosetta en La fille inconnue) benaderen. Tegelijkertijd probeert hij de fictieve kracht van Olivier Assayas (vooral in Après mai, over het Parijse studentenoproer in ‘68) te evenaren. Helaas slaagt hij er niet in om echt in de buurt van dat niveau te komen.’ David Rooney van The Hollywood Reporter vindt de film met tweeënhalf uur aan de lange kant. Bovendien constateert hij tegen het eind een breuk in het ritme, ‘wanneer de emotie plotsklaps de overhand krijgt’. Rooney had liever gezien dat Campillo zich nog meer op de intieme scènes had toegelegd.
Vanaf 28 september in de Nederlande bioscopen
Auteur: Diederik Samwel
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
