Midden tussen de flats van de dichtstbevolkte wijk van Caïro loopt nu een snelweg. Sommige bewoners kunnen het grauwe beton vanaf hun balkon aanraken. Alles en iedereen moest wijken voor een nieuwe hypermoderne hoofdstad. ‘Het volk moet luisteren en zijn mond houden’.
Het lijkt wel of de foto gefotoshopt is. Op pijlers van meer dan tien meter lang loopt een verhoogde autosnelweg boven een straat met aan twee kanten appartementsgebouwen, de afstand tot de flats is aan beide kanten ongeveer 50 centimeter. Sommige bewoners kunnen het grauwe beton vanaf hun balkon aanraken.
En dat zijn dan de gelukkigen die op de hogere verdiepingen wonen. De woningen beneden hebben vanwege de autoweg geen daglicht meer. Op sociale media roept de foto ongeloof en afschuw op. Maar hij is echt. De weg heet Tereat al-Zomor en wordt op dit moment aangelegd, dwars door een dichtbebouwde wijk van Caïro. Hij wordt 12 kilometer lang, het breedste stuk is 65 meter.
We gaan op onderzoek. De buitenlandse journaliste krijgt van de tolk een hijab, een hoofddoek. ‘Doe deze alsjeblieft om!’ In Egypte is het niet eenvoudig om op de openbare weg mensen aan te spreken en vragen te stellen, je moet het zo onopvallend mogelijk doen. En het is een kwestie van tijd totdat mensen die vragen stellen in de problemen komen.
We gaan van deur tot deur, klimmen hijgend naar de achtste verdieping. Niemand wil met ons praten, en al helemaal niet over de situatie hier. Drie meisjes giechelen. ‘Wat valt er hier nog te vragen!’
In Egypte komen de bevelen van boven, het volk beneden moet luisteren en zijn mond houden. Het monster dat zich hier op zijn betonnen pijlers tussen de grijsbruine flats door wringt, is daar een symbool van. Beneden ligt een onverharde weg, vol losse stenen en afval. Een terrasje, een werkplaats, een apotheek. Boven op de nog onaffe autoweg rolt iemand een gasfles voor zich uit. Een paar dagen geleden is zo’n fles ontploft, waardoor een man zwaargewond is geraakt, vertelt een bewoner die de bouw vanaf zijn dakterras kan volgen.
Op de breedste trede van de trap heeft ze een fornuis geïnstalleerd
Uiteindelijk laten juist de allerarmste bewoners ons binnen. Misschien omdat ze toch niets te verliezen hebben. Een vrouw woont met haar drie kinderen in een kelder. Op de breedste trede van de trap heeft ze een fornuis geïnstalleerd.
Daglicht had ze voor het viaduct gebouwd werd ook al niet, maar ze kan wel goed merken dat er nu nog minder frisse lucht binnenkomt, zegt ze. Ook valt het water vaak uit. Tien jaar geleden is ze met haar man, die als portier werkt, uit Assiut in Midden-Egypte naar Caïro gekomen. Ze was toen zwanger van haar eerste kind en haar man had dringend werk nodig. Zou ze hier weer weg willen? Dat vraagt ze zich nooit af: ‘Waar moeten we naartoe? Dit hier is ons leven.’
In de garage van dezelfde flat woont een gezin met vier personen dat uit Beni Suef komt, een paar honderd kilometer ten zuiden van Caïro. Eigenlijk is dit wel een praktische combinatie van wonen en werken, zegt de moeder van het gezin, want haar man bewaakt geparkeerde auto’s en repareert ze. Omdat de weg opgebroken is, zijn er niet veel klanten meer. Bovendien is parkeren hier nu verboden. ‘Het viaduct heeft ons leven verwoest.’
Het meest open is een student uit Soedan, die aan de overkant van de straat samen met andere studenten in een appartement woont. ‘Ze gaan ook ’s nachts door met werken, je kunt nauwelijks slapen. Er is veel lawaai, het is stoffig, donker en nog gevaarlijk ook.’ Voor zijn schamel gemeubileerde kamer moet hij 250 dollar per maand betalen.
Sloophamer
Op het ogenblik wordt in Egypte door het hele land zo’n 7000 kilometer snelweg aangelegd. ‘Terwijl er zoveel belangrijker problemen zijn,’ zegt Mamdouh Habashi. Hij is architect, eigenaar van een aannemersbedrijf en bestuurslid van een socialistische oppositiepartij. Niemand vraagt de mensen wat zíj willen. ‘Planning is hier de planning van de machthebbers. En die hebben altijd gelijk, omdat ze de macht hebben, niet andersom. Daarom wordt hier gepland en gebouwd zonder met wie of wat dan ook rekening te houden. Koste wat het kost.’
In principe hebben de mensen die naast het viaduct wonen nog geluk
In het geval van de nieuwe autoweg beroept de regering zich erop dat de meeste gebouwen in de wijk illegaal zijn neergezet. Dat wil zeggen: op vruchtbare landbouwgrond, of te hoog, in elk geval zonder vergunning. Maar in Caïro is illegaliteit de norm. Volgens schattingen is bijna tweederde van alle woningen illegaal. Degenen die daarvan hebben geprofiteerd zijn kleine boeren, opdrachtgevers en ambtenaren. De armen, en die vormen in Egypte de meerderheid van de bevolking, hebben vaak geen andere keuze dan in niet-officiële huizen te gaan wonen. Alle andere zijn voor hen te duur.
In principe hebben de mensen die naast het viaduct wonen nog geluk. Want hun huizen worden in elk geval niet helemaal gesloopt, alleen de balkons. Elders is de regering van president Abdelfatah al-Sisi dit jaar begonnen om in de strijd tegen de illegale woningbouw afschrikwekkende voorbeelden te stellen. Talloze huizen, soms hele wijken, worden gesloopt, vooral wanneer ze centraal gelegen zijn en de grond meer waard is geworden. Of de bewoners moeten achteraf hoge boetes betalen voor elke vierkante meter bebouwde grond. Als ze die niet kunnen betalen, dreigt de sloophamer.
Er bestaan door de staat gesubsidieerde, nieuwe nederzettingen voor de sociaal zwakkeren. De bekendste is Asmarat en ligt aan de zuidrand van de stad bij de El-Mokkatamheuvel. Maar zelfs de symbolische huren daar zijn voor de armste mensen niet te betalen, en de steriele huizen liggen ver bij hun werkplaats of kantoor vandaan.
‘Voor mijn kinderen zijn er geen scholen en voor mij is er geen werk,’ legt een chauffeur uit. Sinds corona moet hij van een deeltijdbaantje zien rond te komen. Zijn computer heeft hij verkocht om het schoolgeld voor zijn drie kinderen te kunnen betalen. Nu moet hij een boete van duizenden Egyptische ponden betalen voor zijn woning, die meer dan twintig jaar geleden illegaal gebouwd is. Hij weet niet hoe hij het geld bij elkaar moet krijgen. Duizenden gezinnen vergaat het net zo.
‘Die mensen worden uitgeperst bij het leven,’ zegt Mamdouh Habashi. ‘En ze zien heel goed hoe onrechtvaardig het allemaal is.’ Maar de corrupte ambtenaren die tegen steekpenningen de illegale bouw hebben toegelaten, hoeven nergens verantwoording over af te leggen.
Nieuwe hoofdstad
Eigenlijk zouden de regering en een aantal ministeries de nieuwe hoofdstad dit jaar betrekken. Maar hij maakt nog een merkwaardig lege indruk. Tussen kilometerslange, zanderige stukken woestijn rijzen hier en daar half-afgebouwde huizenblokken op. Kilometers verder tekenen vier witte moskeeën en de grootste koptische kerk in het Nabije Oosten zich af tegen de heldere lucht. De religieuze sector is in elk geval voorzien.
Ook het luxehotel al-Masa is al in bedrijf. Hier, midden in een onaffe, lege en reusachtige stad, liggen naast het zwembad een paar gasten te zonnen. Een van de medewerkers geeft ons een korte rondleiding: het hotel heeft onder andere een gigantische marmeren lobby en een strandje met kunstmatige golfslag. Vlak ernaast wordt gewerkt aan een shoppingmall, een operagebouw en een 9D-bioscoop. 9D? De medewerker weet het ook niet.
Hier zien we de andere kant van Caïro’s januskop: een luxeoord dat zelfs de wetten van de natuurkunde hoopt te overwinnen. Onze chauffeur, Mohammed, is voor het eerst in de nieuwe hoofdstad. Het zal allemaal best mooi worden, zegt hij, maar voor gewone Egyptenaren is het niets.
Bij het zien van de grootste van de vier moskeeën, waar plaats is voor zeventienduizend gelovigen, grijpt hij naar zijn hart en zegt: ‘Ik ben moslim, maar wat heb ik hier nu aan. Ziekenhuizen, scholen, betaalbare woningen en werk, dat hebben we nodig.’ Als we naar de stad terugrijden zegt hij hardop: ‘Voor wie is die president er eigenlijk? Voor ons, de meerderheid van de Egyptenaren, voor het land? Of voor een paar rijke lui?’
‘Hoe rijker, hoe meer je van deze regering profiteert. Als je arm bent, kijken ze niet naar je om’
Zelfs de middenklasse, die steeds meer afglijdt in de armoede, kan zich geen woning in de nieuwe hoofdstad permitteren, zegt Mamdouh Habashi. Het regime van Moebarak was er altijd alleen voor de rijkste twintig procent, het huidige is er alleen voor de nog veel kleinere groep superrijken. ‘Hoe rijker, hoe meer je van deze regering profiteert. Als je arm bent, kijken ze niet naar je om.’
In zijn roman Utopia uit 2008 heeft de schrijver Ahmed Khaled Towfik deze trend verder uitgewerkt. Het verhaal speelt in 2023, de rijken hebben zich teruggetrokken in een luxueuze compound die door het leger wordt bewaakt. Caïro is overgelaten aan de zogeheten ‘anderen’, en aan zichzelf. De staat verzorgt de noodzakelijke infrastructuur niet eens meer. Er heerst volslagen armoede en anarchie.
Natuurlijk is Utopia overdreven, een dystopie. Maar de realiteit koerst er met flinke snelheid op af.
