Noord-Macedonië claimt historische figuren vanuit het streven naar een nationale identiteit. Maar de buurlanden zijn het daar niet mee eens. ‘Iedereen denkt altijd dat de geschiedenis alleen van hen is.’
Het centrum van Skopje, de hoofdstad van Noord-Macedonië, een Balkanland dat drieëndertig jaar geleden werd opgericht als onafhankelijke staat, staat bol van de geschiedenis. Een standbeeld van Alexander de Grote doemt op boven het centrale plein. Een van zijn vader, Filips II van Macedonië, torent boven een nabijgelegen plein uit op een te grote sokkel. De stad is ook bezaaid met eerbetonen in brons, steen en gips aan generaties andere helden uit wat het land ziet als zijn glorieuze en zeer lange geschiedenis.
Het probleem is echter dat het grootste deel van de tentoongestelde geschiedenis door andere landen wordt opgeëist. Het huidige Noord-Macedonië, ontstaan door het uiteenvallen van Joegoslavië in de jaren negentig, heeft geen echte connectie met Alexander de Grote, die tweeduizend jaar geleden leefde in wat nu Griekenland is, en veel van de andere historische figuren die met standbeelden geëerd worden zijn Bulgaars.
Bezitterig
Slavica Babamova, de directrice van het nationale archeologische museum, heeft haar hele carrière doorgebracht met het opgraven en tentoonstellen van oude artefacten en richt zich graag op het verleden. Maar ze vertelt dat de overvloed aan standbeelden, die door haar land werden opgericht in een poging een staat en een nationale identiteit op te bouwen, haar verontrust.
‘We hebben zelf zo’n rijke geschiedenis – en zoveel te vertellen. Ik zie geen noodzaak voor al deze overdreven marketing,’ zegt ze terwijl ze tijdens een interview naar het standbeeld van Alexander de Grote gebaart.
Belangrijker voor Noord-Macedonië en onbetwistbaar onderdeel van de geschiedenis, voegt ze eraan toe, zijn het gouden dodenmasker en andere bijzondere voorwerpen die dateren van vóór Alexander en gevonden werden in een oude necropolis bij het dorp Trebeniste, in Noord-Macedonië.
Lange tijd was Griekenland, dat het oude Macedonië opeist als deel van zijn eigen erfgoed en er een regio naar vernoemd heeft, woedend over het feit dat Noord-Macedonië een identiteit aan het opbouwen is. Dat geldt ook voor Bulgarije, een buurland dat erg bezitterig is als het gaat om sommige historische figuren, met name een tiende-eeuwse Bulgaarse heerser wiens standbeelden nu in het centrum van Skopje staan.
Ruzies over wie de eigenaar is van het verleden verontrusten niet alleen geleerden, ze hebben ook ernstige gevolgen gehad, zoals het blokkeren van de toetreding van Noord-Macedonië tot de Europese Unie. En ze werpen een schaduw op het ambitieuze project om een natie op te bouwen, gebaseerd op geschiedenis waarvan anderen volhouden dat die van hen is – in het bijzonder als het aankomt op Alexander de Grote.
Net toen de gemoederen in Griekenland bedaard waren, kwam Bulgarije met zijn historische aanklachten
Alexander, een veroveraar wiens rijk zich in de vierde eeuw voor Christus uitstrekte van de Balkan tot India, werd geboren in een stad die nu in Griekenland ligt. Hij woonde niet op het grondgebied van het huidige Noord-Macedonië, daar zijn historici het over eens, en hij sprak ook geen Slavische taal. De slaven arriveerden pas honderden jaren later in het gebied.
Maar een deel van het grondgebied van Noord-Macedonië maakte deel uit van het oude Koninkrijk Macedonië en is bezaaid met archeologische vindplaatsen met artefacten uit die tijd.
Het probleem, aldus Babamova, die directeur is van het museum, is niet dat Noord-Macedonië geen connectie heeft met de tijd van Alexander de Grote, maar dat het te veel naar zich toe probeert te trekken. Dat begon na het uiteenvallen van Joegoslavië, toen nationalisten op zoek gingen naar manieren om hun fragiele nieuwe staat te versterken. ‘Aan het einde van de jaren negentig ontstond er een soort hysterie,’ aldus Babamova.
Griekenland was woedend toen zijn buurman in 1991 de onafhankelijkheid uitriep onder de naam Macedonië, en het zwoer de toetreding van Macedonië tot de NAVO en de Europese Unie tegen te houden. Als onderdeel van een overeenkomst met Griekenland in 2018, stemde de nieuwe natie ermee in om zichzelf Noord-Macedonië te noemen, een naam die de Griekse regering ver genoeg af vond staan van het oude koninkrijk van Macedonië en Alexander de Grote.
Net toen de gemoederen in Griekenland bedaard waren, kwam Bulgarije met zijn historische aanklachten. Nationalisten daar hielden vol dat Macedonië een kunstmatige natie was, gecreëerd door communistische antinazipartizanen, die in 1944 een staat uitriepen en een Bulgaars dialect spraken. Ook Bulgarije, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog een bondgenoot was van nazi-Duitsland, werpt wegversperringen op voor het lidmaatschap van de Europese Unie.
‘We hebben hetzelfde probleem met Bulgarije als Oekraïne heeft met Rusland. Ze zeggen: “Jullie bestaan niet”,’ zegt Nikola Minov, professor geschiedenis aan de Universiteit van Sint Cyrillus en Methodius in Skopje.
Anker
Oekraïne worstelde om een eigen identiteit op te bouwen tegenover het Russische Rijk. Maar het land dat nu Noord-Macedonië heet, had te maken gehad met het Romeinse Rijk, waar het vijf eeuwen lang deel van uitmaakte, het Ottomaanse Rijk, dat tot het begin van de twintigste eeuw over deze delen regeerde, en ook nog af en toe met een bezetting door andere krachten van buitenaf, waaronder Servië en Bulgarije.
Op zoek naar een historisch anker om een nieuw land veilig te stellen – dat in 1903 slechts tien dagen lang ervaren heeft hoe het is om echt onafhankelijk te zijn – pompte de centrale regering tien jaar geleden honderden miljoenen euro’s in een groot herontwikkelingsproject voor Skopje. Het zette het stadscentrum vol met standbeelden en veranderde saaie overheids- en commerciële gebouwen in zuilenpaleizen die doen denken aan een kitscherig Hollywooddecor voor een film over de oudheid.
De opstandige etnische Albanese minderheid van het land dook ook in de geschiedenis toen ze hun eigen aparte identiteit opeisten en een groot standbeeld oprichtten ter ere van Skanderbeg, een Albanese militaire commandant die in de vijftiende eeuw een opstand tegen het Ottomaanse Rijk leidde.
‘Ik mis het oude Skopje,’ zegt Babamova, de museumdirecteur, nadat ze nostalgisch vertelt over hoe haar stad eruitzag voor de invasie van standbeelden en zuilen in Griekse stijl. ‘Het heeft zijn ziel verloren.’
De zuilen zijn meestal hol en sommige van de namaakgevels uit de oudheid beginnen al af te brokkelen. De premier die de opdracht gaf voor de make-over, Nikola Gruevski, vluchtte in 2018 naar Hongarije om te ontsnappen aan een veroordeling wegens corruptie. Maar zijn nationalistisch getinte partij is na de winst van de presidents- en parlementsverkiezingen op 8 mei terug aan de macht.
‘Er zijn historici die zeggen dat we echte banden hebben’ met het oude Macedonië
Het huidige leiderschap loopt minder te pronken met Alexander de Grote, maar ziet geen reden om zijn of de andere standbeelden te verwijderen. ‘Dit is geen nepgeschiedenis die we hebben verzonnen,’ benadrukt de plaatsvervangend leider van de partij, Timco Mucunski. ‘Er zijn historici die zeggen dat we echte banden hebben’ met het oude Macedonië.
De nieuwe regering houdt vast aan die banden en heeft – tot groot ongenoegen van Griekenland – aangegeven dat ze ‘Noord’ uit de naam van het land wil schrappen. Tijdens een beëdigingsceremonie in mei noemde de nieuw gekozen president het land gewoon Macedonië, met als gevolg dat de Griekse ambassadeur wegliep.
Timčo Mucunski, plaatsvervangend leider van de nieuwe regeringspartij, zegt dat de overeenkomst van 2018 met Griekenland, waarbij Macedonië als naam van het land werd afgeschaft, zou worden geëerbiedigd als ‘een politieke en juridische realiteit’, maar voegt eraan toe: ‘Vinden we het leuk? Nee!’
Dalibor Jovanovski, een prominent historicus uit Skopje, vertelt de naam ‘Noord-Macedonië’ hem ook niet bevalt, maar dat hij deze zag als de ongelukkige prijs die betaald moest worden voor toetreding tot de Europese Unie. ‘Iedereen denkt altijd dat de geschiedenis alleen van hen is, dat er geen gedeelde geschiedenis is,’ zei hij. ‘Maar in dit deel van de wereld is alles vloeibaar. Alles loopt door elkaar.’
Sommige inwoners van Skopje geven aan de vele standbeelden wat rommelig te vinden, maar de meeste zijn trots op wat zij zien als eerbetoon aan een lange geschiedenis. ‘De Grieken claimen hem,’ zegt hoogleraar geschiedenis Ljupcho Efremov, terwijl hij langs Alexander de Grote liep. ‘Maar hij was Alexander van Macedonië, niet Alexander van Griekenland.’
Bisera Kostadinov-Stojchevska, voormalig minister van cultuur, zegt dat ze van plan was om ten minste enkele van de standbeelden uit de stad te verwijderen en te verplaatsen naar een park buiten de stad. Maar ze gaf het op nadat haar personeel, dat opdracht had gekregen om na te gaan of de wet over de ruimtelijke ordening werd overtreden, ontdekte dat ‘helaas alles legaal was’.
Ze zei dat ze vooral graag af wilde van een grote beeltenis van tsaar Samuel, een tiende-eeuwse Bulgaarse koning. Het standbeeld, dat tegenover Alexander staat, is niet alleen lelijk en belemmerend voor het uitzicht, zegt ze, maar ‘het is de Bulgaren bovendien een doorn in het oog’.
Van Alexander de Grote is ze ook geen groot fan. ‘Ik voel me helemaal niet met hem verbonden. Taalkundig niet, cultureel niet en emotioneel niet.’
