Het conflict in het Midden-Oosten verdeelt ook Afrika. Dat Afrikaanse landen zich automatisch solidair verklaren met de Palestijnse zaak is niet langer vanzelfsprekend. ‘Er is een trend naar normalisering van de betrekkingen met Israël.’
Het Midden-Oosten is sinds 7 oktober in beroering. Als vergelding voor de ‘vloedgolf van al-Aqsa’, de codenaam voor de dodelijke invallen van Hamasstrijders op Israëlisch grondgebied, voert Israël onafgebroken bombardementen uit op Gaza, de enclave die wordt gecontroleerd door de islamistische en nationalistische beweging.
De Israëlische premier Benjamin Netanyahu beloofde zijn bevolking om de verantwoordelijken voor deze ongekend wrede terroristische aanval koste wat kost te vernietigen. Het is niet bekend wanneer Tsahal [het Israëlische leger] ten strijde zal trekken, maar het is wel al actief bezig met de voorbereidingen voor een grondoffensief, waarmee het vooral hoopt zo veel mogelijk gegijzelden uit de handen van Hamas te bevrijden. [Inmiddels is het grondoffensief in Gaza begonnen.]
Tweede plaats
In het wereldnieuws hebben deze confrontaties het Russisch-Oekraïense conflict naar de tweede plaats verdrongen. Het oude continent is meer dan ooit solidair met Israël. Het land van de Holocaust, de massamoord op de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945), heeft volgens het hoofd Buitenlandse Zaken van de EU Josep Borrell ‘het recht om zich, in overeenstemming met het internationaal recht, te verdedigen tegen deze gewelddadige en willekeurige aanvallen’. Dit is in lijn met het standpunt van de Verenigde Staten, de historische bondgenoot. President Joe Biden reisde op 18 oktober naar Tel Aviv om dit standpunt te herhalen.
In Afrika verschilt de toon van land tot land. De twee vijanden in het Midden-Oosten hebben sinds het uitbreken van de nieuwe confrontatie bijna evenveel uitgesproken aanhangers.
Algerije, Tunesië, Mauritanië, Soedan, Libië, Djibouti en Zuid-Afrika geloven allemaal dat de voortdurende spanning te wijten is aan de – onterechte – weigering om het Palestijnse volk een staat toe te kennen. Kameroen, Ghana, de Democratische Republiek Congo (DRC), Kenia, Togo en Zambia veroordelen expliciet de schandelijke terroristische daden. Een meerderheid van niet-gebonden Afrikaanse landen bevindt zich, althans officieel, tussen deze twee visies in.
Als voorzitter van het Comité van de Verenigde Naties voor de Uitoefening van de Onvervreemdbare Rechten van het Palestijnse Volk, pleitte Senegal in een persbericht ‘voor de noodzaak om onderhandelingen zo snel mogelijk nieuw leven in te blazen’. Het land bracht de doelstelling nog eens in herinnering: ‘twee onafhankelijke staten, Israël en Palestina, die zij aan zij leven binnen veilige en internationaal erkende grenzen’.
‘De aanwezigheid van Israël in Afrika gaat terug tot het midden van de jaren vijftig,’ zegt professor geopolitiek Lat Soucabé Mbow. ‘Sindsdien kende het zijn ups en downs, afhankelijk van de crises die ontstonden tussen de Joodse staat en zijn Arabische buren. De meeste landen op het Afrikaanse continent verbraken bijvoorbeeld de diplomatieke betrekkingen met Israël tijdens de Zesdaagse Oorlog in 1967 en de Jom Kippoeroorlog in 1973.
Alleen Malawi, Lesotho en Swaziland (het huidige Eswatini) behielden volledige diplomatieke betrekkingen met Israël. Enkele andere landen onderhielden contacten via belangenkantoren in buitenlandse ambassades, aldus de Israëlische ambassade in België en Luxemburg in een stuk getiteld ‘Israël en andere naties: Afrika’.
Nigeria en Egypte ‘nemen op dit moment het minst genuanceerde standpunt in’
‘Er is een trend naar normalisering van de betrekkingen met Israël,’ merkt professor Mbow op, die het boek Géopolitique. Une grammaire pour comprendre les crises et conflits [Geopolitiek. Een grammatica voor het begrijpen van crises en conflicten] publiceerde. En Midden-Oostenspecialist Oumar Niang zegt: ‘De situatie is echt veranderd. Het lijkt lang geleden dat Yasser Arafat (1929-2004), destijds president van de Palestijnse Autoriteit, de ster was op alle Afrikaanse topontmoetingen. Van de 54 staten op het continent hebben 46 inmiddels het bestaan van de Joodse staat erkend, en Israël heeft ambassades in een twaalftal Afrikaanse landen, ook al steunt de publieke opinie over het algemeen het Palestijnse volk.’ Israël heeft dus flink geprofiteerd van de tanende steun voor de Palestijnse zaak.
Egypte, het eerste Arabische land dat in 1979 de vredespijp met Israël rookte, riep beide partijen onlangs op tot ‘uiterste terughoudendheid’. Het waarschuwde hen voor ‘een ernstig gevaar tot escalatie’. Babacar Samb, docent en onderzoeker aan de Arabische afdeling van de Cheikh Anta Diop Universiteit (Ucad) in Dakar, memoreert: ‘In de Camp David-akkoorden van 1978 besloten Israël en Egypte om niet langer oorlog met elkaar te voeren. In ruil daarvoor geven de Verenigde Staten nu jaarlijks begrotingssteun aan Caïro.’
Dialoog
Marokko – wiens vorst, Koning Mohammed VI, voorzitter is van het Al Quds-comité [een samenwerkingsverband tussen zestien Islamitische landen dat zich richt op culturele, politieke, sociale, religieuze en mensenrechtenproblemen in Jeruzalem als gevolg van het Israëlisch-Palestijnse conflict] – benadrukt onder meer dat ‘dialoog en onderhandelingen de enige manier blijven om tot een alomvattende en blijvende oplossing te komen voor de Palestijnse kwestie; een oplossing gebaseerd op de resoluties van de internationale rechtsorde en het principe van twee staten, zoals internationaal is overeengekomen’. Op 22 december 2020 tekende Marokko een tripartiete overeenkomst onder auspiciën van Washington. In ruil daarvoor erkenden de Verenigde Staten en Israël de volledige soevereiniteit van het land over de Westelijke Sahara.
Een resolutie die de Arabische Liga in 1967 in Khartoem (Soedan) aannam, droeg de lidstaten echter op om drie basisprincipes te respecteren: geen vrede met Israël; geen erkenning van Israël; geen onderhandelingen met Israël. ‘Nigeria en Egypte, de landen op het continent met de grootste moslimbevolking’, aldus professor Mbow, ‘nemen met deze overeenkomst in gedachten op zijn minst gezegd een nogal genuanceerd standpunt in. Zo is de grens van de Sinaï met Gaza gesloten [Sinaï is een schiereiland in Egypte dat een brug vormt tussen Azië en Afrika]. Maar ook al geeft de religieuze factor in deze kwestie de doorslag, er is ook sprake van politiek realisme.’
‘Andere Afrikaanse landen realiseren zich dat ze veel meer hebben aan een bondgenootschap met Israël op het gebied van veiligheid, landbouw en techniek,’ zegt Niang, die tien jaar in de Joodse staat heeft gewoond. ‘Ze beseffen dat wat het grondgebied van een toekomstige Palestijnse staat zou moeten vormen, meer wegheeft van een Zwitserse kaas waarin de gaten de Joodse nederzettingen zijn. Tenzij Israël al zijn nederzettingen ontmantelt, is een verenigd Palestijns grondgebied onmogelijk.’
Op een persconferentie met Netanyahu naar aanleiding van de 78ste Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, die van 19 tot 26 september 2023 in New York werd gehouden, verklaarde Félix Tshisekedi, president van de Democratische Republiek Congo, dat zijn land zijn ambassade naar Jeruzalem wil verplaatsen en dat Israël welkom is om een diplomatieke vertegenwoordiging in Kinshasa openen.
