Het boeddhistische koninkrijk Bhutan worstelt sinds een herstructering van de overheid in 2021 met het vertrek van duizenden ambtenaren, die voor een hoger salaris naar Australië zijn gegaan.
shering Yangki sloot zich in 2022 als programmamedewerker aan bij het overheidsorgaan dat nu bekendstaat als het ministerie van Industrie, Handel en Werkgelegenheid. Sindsdien krijgt ze steeds meer hooi op haar vork.
Een herstructurering van de gehele overheid in 2021 leidde tot het vertrek van een aantal hoogwaardigheidsbekleders. Daarop volgde een grotere exodus van werknemers op zoek naar een hoger salaris – zelfs voor eenvoudige banen – in Australië, dat de grenzen na de coronapandemie weer opende. Yangki’s meerdere is al vertrokken en de persoon daarboven ook.
‘De achterblijvers moesten multitasken,’ zegt ze. ‘Een programma dat voor vier werknemers bedoeld was werd aan één persoon overgelaten.’
Betere opleidingen
Meer dan 20.000 Bhutanen hebben tussen 2022 en 2024 hun thuisland verlaten voor betere opleidingen en werkgelegenheid in het buitenland. Bijna de helft hiervan was ambtenaar. Voor veel Aziatische landen heeft emigratie op deze schaal weinig effect, maar in Bhutan, een koninkrijk in het Himalayagebergte dat tussen twee van de meest bevolkte landen ter wereld in ligt en slechts 800.000 inwoners telt, waaronder weinig stedelijke professionals, hakt dit verlies erin. ‘Buitenlandse werkgelegenheid biedt onze jeugd nieuwe kansen, een hoger salaris en steun voor families thuis, maar tegelijkertijd vormt het grootschalige vertrek van getalenteerde individuen een grote bedreiging voor de ontwikkeling van ons land,’ aldus premier Tshering Tobgay in een parlementaire toespraak in juli. ‘We moeten de urgentie van deze situatie erkennen.’
Voor veel Bhutanezen komt deze urgentie vooral naar voren in overheidsdiensten; wachttijden in ziekenhuizen zijn zorgwekkend lang en op openbare scholen staan veel onervaren en onopgeleide docenten voor de klas. Een derde van de private werkgevers meldt moeite te hebben om vacatures te vullen; vaak is er geen enkele sollicitant.
De Bhutaanse overheid worstelt om deze gaten in de personeelsbezetting te dichten en om een eind te maken aan deze talentexodus – die het land alleen nog maar onaantrekkelijker maakt voor toekomstige jongvolwas- senen. Veel ontwikkelingslanden in de Aziatisch-Pacifische regio ondergaan soortgelijke problemen; degenen die het meest van de economische groei profiteren, vertrekken naar het buitenland.
In een rapport van de Wereldbank genaamd ‘Migratiedynamiek in Bhutan’ noemt een groep economen onder leiding van [Wereldbankeconoom] Jumana Alaref de situatie ‘een klassiek geval van brain drain in een klein land dat zich dat nauwelijks kan veroorloven’. Ze melden dat 53 procent van de emigranten een universiteitsdiploma heeft, in vergelijking met 7 procent van de algemene beroepsbevolking.
Druk in onderwijs en de zorg
Om Bhutan aantrekkelijker te maken voor hoogopgeleiden wil premier Tobgay economische groei versnellen door middel van investeringen, vooral in Gelephu Mindfulness City, een speciale, koninklijk gesteunde economische zone aan de Indiase grens, gericht op duurzaamheid. Tobgays overheid hoopt ook veel emigranten te kunnen verleiden om terug te komen. ‘Arbeidsmigratie is een nationale prioriteit,’ aldus Tobgay tegen het parlement. Voor ambtenaren die zijn gebleven kan hulp niet snel genoeg komen. Op een school in Thimphu zijn in één jaar 28 van de 73 leerkrachten naar Australië vertrokken. Een derde van alle docenten in Bhutan is tussen 2021 en 2024 vertrokken, waardoor degenen die achterbleven meer groepen en taken op zich moesten nemen. In maart maakte de minister van Educatie en Talentontwikkeling Yeezang De Thapa bekend dat het land 1126 leraren tekortkomt [in Nederland zijn dat er ongeveer 11.000 op een bevolking van ongeveer 18 miljoen].
‘We moeten vakken geven waar we nooit voor zijn opgeleid,’ vertelt Ugyen Zangmo, een basisschooljuf uit de centrale stad Zhemgang, aan een lokale krant. Ze zegt dat ze samen met de enige andere docent gedwongen is om niet alleen de kantine, maar ook de schooladministratie onder haar hoede te nemen.
‘Door de hoge werkdruk moeten we constant multitasken, waardoor we overrompeld raken en het nauwelijks meer kunnen bijbenen,’ zegt ze. ‘We proberen uit alle macht onze leerlingen voldoende aandacht te geven, maar het is een constante strijd.’
‘We moeten vakken geven waar we nooit voor zijn opgeleid’
In veel ziekenhuizen staat het er net zo voor. In juni vertelde minister van Volksgezondheid Lyonpo Tandin Wangchuk aan het parlement dat in het Jigme Dorji Wangchuck National Referral Hospital, de grootste medische faciliteit van de hoofdstad, 30,5 procent van de 176 specialistenvacatures leegstond, evenals 24,1 procent van de 871 verpleegkundigenvacatures.
In het Riserboo-ziekenhuis in de ooste- lijke stad Wamrong doen vijf verpleegkundigen het werk dat eerder door twintig mensen werd gedaan. Een plaatselijke ambtenaar vertelde aan de Bhutanese publieke omroep dat sommige patiënten bijna de hele dag in de rij moeten staan.
‘We worstelen om alle shifts te vullen,’ zegt leidinggevend verpleegkundige Tshering Dorji. ‘Soms werkt een verpleegkundige eerst in de ochtend en vervolgens in de avond. Op een gegeven moment zijn we uitgeput en dan gaat het mis.’
Rekruteringssysteem
Om lerarenposities te vullen hebben functionarissen pas afgestudeerde studenten ingezet en geprobeerd om leerkrachten die ontslag hebben genomen of met pensioen zijn, terug te doen keren door een hoger salaris en langere contracten in het vooruitzicht te stellen. Ook zijn er tientallen docenten in wiskunde en exacte vakken uit India overgevlogen en wordt er gewerkt aan een nieuw binnenlands rekruteringssysteem om de gecentraliseerde werving voor overheidsdiensten te omzeilen. Tshering Choki, die in 2022 na twintig jaar lesgeven in de hoofdstad met pensioen ging, is eerder dit jaar weer begonnen met lesgeven in Gasa, een afgelegen stadje in het noordwesten van het land. Ze krijgt beter betaald dan voorheen, maar de werkdruk is ook hoger. ‘Ik zie een heleboel jonge leraren komen en gaan,’ aldus Choki.
Ook ambtenaren in de volksgezondheid proberen personeel dat ontslag heeft genomen of met pensioen is gegaan, terug te halen. Daarnaast proberen ze vrijwilligers en werknemers uit Bangladesh en andere landen aan te trekken. Verplegers in klinieken en chirurgen krijgen op het moment overuren betaald om de verhoogde werkdruk te compenseren.
Om sneller werknemers aan te nemen mogen afgestudeerde verpleegkundigen nu het tussentijdse ambtelijke examen overslaan. Er worden meer beurzen aangeboden voor medische studies en meer plekken gecreëerd bij opleidingen verpleegkunde. Bhutans eerste bachelorprogramma voor medicijnen en chirurgie bij de Medische Universiteit van Khesar Gyalpo in Thimphu, heeft zojuist haar derde jaarlaag toekomstige dokters aangenomen. Minister Wangchuk van Volksgezondheid vertelde aan Nikkei Asia dat ‘het ten minste vijf jaar zal duren voordat er enige stabiliteit komt, aangezien de opleiding lang duurt’.
20.000 Bhutanen verlieten hun land voor betere opleidingen
In de gehele publieke sector zijn er soortgelijke maatregelen getroffen. Voorheen moesten ambtenaren om administratief of financieel specialist te worden een cursus van elf maanden volgen, nu is dat slechts nog een vormende cursus van drie maanden. De pensioenleeftijd van ambtenaren is met drie jaar gestegen. Lonen in de overheidssector stegen met 50 procent. Bijna een vijfde van alle ambtenaren is nu contractmedewerker.
De stappen om de overheidssector aantrekkelijker te maken, hebben echter bijwerkingen. Ze leggen vooral veel druk op private werkgevers, die vaak pas afgestudeerde studenten aannemen voor ongeveer 25.000 ngultrum [zo’n 240 euro] per maand; veel lager dan de 40.000 ngultrum die de overheid kan bieden. Werknemers met overheidstaken, zoals chauffeurs, verdienen nu vaak meer dan universiteitsstudenten die bij privébedrijven komen werken.
Terwijl ze meestal minder dan 40.000 ngultrum verdienden in Bhutan, verdienen de meeste migranten in Australië anderhalf keer zo veel. ‘De financiële voordelen zijn zeker gunstig voor vrouwen, omdat de vermeende salariskloof tussen mannen en vrouwen in Bhutan een stuk nauwer is dan in Australië.’
Lagere status
Maar de onderzoekers ontdekten ook dat het hogere salaris gepaard gaat met lagere status; waar bijna de helft van de migranten in Bhutan een professionele baan heeft, is dat in het buitenland slechts 3 procent. Zestig procent is werkzaam als schoonmaker, in de ouderenzorg of in andere laaggeschoolde vakgebieden.
Toch hebben de lonen in Australië, dat allang met een arbeidstekort kampt, het land de laatste jaren veranderd in een geluksoord voor Bhutanezen. In juni 2024 woonden er 37.530 mensen in Australië die in Bhutan zijn geboren. Dat is meer dan de helft van de 66.000 mensen die door premier Tobgay in zijn parlementaire toespraak werden genoemd.
Als erkenning van de grote rol die Australië hierin speelt, is koning Jigme Khesar Namgyel Wangchuck tijdens een staatsbezoek in oktober 2024 ook in Perth geweest, de hoofdstad van de deelstaat West-Australië. Hij bezocht onder andere de Perth Mint, de nationale fabrikant van gouden munten, om met twintig Bhutanezen te spreken die daar als schoonmakers en loketbedienden werken en andere posities bekleden.
Sommige Bhutanezen staan open voor het idee om terug te keren. Volgens de premier hebben 573 mensen zich ingeschreven in een steunprogramma voor herintegratie in de lokale gemeenschap. Tot nu toe zijn slechts honderdzeventig migranten daadwerkelijk teruggekomen en achtentwintig van hen hebben dankzij het programma een nieuwe baan kunnen vinden.
Tot nu toe zijn slechts honderdzeventig migranten daadwerkelijk teruggekomen
Een aantal Bhutanezen die in Australië hebben gestudeerd, zal waarschijnlijk binnenkort moeten vertrekken aangezien de stad Canberra vorig jaar de maximumleeftijd voor een postuniversitair werkvisum verlaagde van vijftig naar vijfendertig jaar.
Ook de hardere immigratiekoers van de Amerikaanse president Donald Trump kan ertoe leiden dat een deel van de Bhutanese migranten terugkeert. Bhutan is door Washington aan- gemerkt als risicoland vanwege hoge aantallen visumoverschrijdingen. [Volgens een gelekt memo heeft het land zo’n zestig dagen – tot ongeveer half augustus – om te laten zien hoe het aantal migranten dat langer blijft dan hun visum toestaat wil terugdringen, anders dreigt plaatsing op een lijst van landen wier burgers (gedeeltelijk) niet meer naar de VS mogen reizen.] Het Bhutaanse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft Bhutanezen zonder ver- blijfsvergunning daarom opgeroepen om vrijwillig terug te keren.
De generatie van Tshering Yangki groeide voor het eerst op met toegang tot televisie en het internet, waardoor ze zicht kregen op mogelijkheden waar andere generaties zich geen voorstelling van konden maken. Door buitenlandse studieprogramma’s met steun van Bhutan en diplomatieke partners zoals Australië kreeg een leven elders opeens meer vorm.
