Terwijl de stad steeds minder ruimte laat voor natuur, vinden honderden dier- en plantensoorten hun toevlucht op de op één na grootste begraafplaats van Wenen.
Enkelen van de groten der aarde liggen hier: Beethoven, Schubert, Brahms. Net als Hedy Lamarr, de pin-up uit Hollywood die uitvinder werd, en het Australische rockicoon Falco. Dit is hun laatste rustplaats.
Toch ziet wie in de vroege ochtenduren stilletjes over de Zentralfriedhof loopt, de Algemene Begraafplaats van Wenen, misschien iets bewegen tussen de verweerde grafstenen. Geen geesten, maar springlevende Europese hamsters met bolle wangetjes.
Deze aandoenlijke zoogdiertjes wonen in het Park der Ruhe und Kraf, een speciale afdeling aan de noordkant van de begraafplaats. Smalle paadjes op de grond verraden waar ze zich de laatste tijd hebben voortbewogen. Waar ze eerst nog als een plaag werden beschouwd, zijn de hamsters nu een ernstig bedreigde diersoort in Europa. Door urbanisatie en grootschalige landbouw is hun habitat de afgelopen decennia gedecimeerd en als hun aantal blijft afnemen, zullen de hamsters volgens de Rode Lijst van de IUCN in 2050 zijn uitgestorven. Voorlopig klampen ze zich hier, op de op een na grootste begraafplaats van Europa, nog vast aan het leven. Hoe onwaarschijnlijk het ook lijkt, dit is een ideale plek voor de diertjes. De hoveniers passen wel op dat ze hun holen niet verstoren en bezoekers laten graag allerlei lekkers voor ze achter. ’s Winters, als hun natuurlijke voedselvoorraad slinkt, pikken de hamsters kaarsen van de graven en doen zich tegoed aan de olierijke was.
Toevluchtsoord
Stedelijke begraafplaatsen worden vaak over het hoofd gezien als centra voor biodiversiteit, hoewel ze voor het behoud van soorten net zo waardevol zijn als stadsparken. Een biodiversiteitsonderzoek uit 2019 toonde aan dat begraafplaatsen wereldwijd zo’n 140 beschermde soorten herbergden, van orchideeën op Turkse begraafplaatsen tot de steeds schaarser wordende steppevegetatie op grafheuvels in Eurazië.
Als plekken van rust, met een grote culturele en spirituele betekenis voor velen, zijn begraafplaatsen grotendeels de verstedelijking bespaard gebleven die zich de afgelopen eeuwen in de omringende steden heeft voltrokken. Daardoor vormen ze een toevluchtsoord voor lokale fauna en kunnen ze dienen als ‘stapsteenhabitats’ – kleine stukjes natuur die dieren gebruiken om zich te verplaatsen tussen grotere natuurgebieden. Deze zijn vooral van belang in steden, waar groene ruimte afneemt en leefgebieden steeds verder versnipperd raken.
De wilde bewoners van de enorme Algemene Begraafplaats van Wenen, die 2,4 vierkante kilometer beslaat, vallen onder de supervisie van Thomas Filek, plaatselijk onderzoeker aan de Universiteit van Natuurlijke Hulpbronnen en Levenswetenschappen. Terwijl hij over de weide loopt die nu het thuis is van de Europese hamsters, wijst hij hun kleine holen aan in het hoge gras. ‘We hebben met de hoveniers afgesproken dat ze de biodiversiteit maximaal beschermen, en dat betekent dat ze niet overal maaien,’ zegt Filek. ‘Het is belangrijk om in cycli te denken: het begint bij planten, die insecten aantrekken, die vogels aantrekken enzovoort.’
Filek brengt sinds 2021 met behulp van vrijwilligers de plaatselijke biodiversiteit in kaart als onderdeel van een groter project dat ‘Biodiversität am Friedhof’ (Biodiversiteit op de Begraafplaats) is gedoopt en ook andere begraafplaatsen in Oostenrijk omvat. Het project, met als basis Fileks universiteit in Wenen, ontvangt jaarlijks meer dan drieduizend waarnemingsmeldingen van burgerwetenschappers uit verschillende begraafplaatsen.
Naast hamsters wonen op de Algemene Begraafplaats van Wenen ook andere bedreigde diersoorten die worden beschermd door de Habitatrichtlijn van de EU, zoals de Europese groene pad, de alpenboktor en de Europese grondeekhoorn. Ook de hop, die veel voorkomt in Europa maar plaatselijk bedreigd is, heeft zich hier gevestigd. In totaal hebben Filek en zijn vrijwilligers sinds het begin van het project in 2021 meer dan 240 verschillende dier- en plantensoorten geteld.
Bij biodiversiteitsonderzoek op begraafplaatsen wordt vaak gefocust op specifieke soorten of bepaalde secties van een begraafplaats. Dat maakt landelijke vergelijkingen moeilijk. Een wetenschappelijk project waarbij vrijwilligers worden ingezet heeft zo zijn eigen blinde vlekken, erkent Filek. ‘Mensen hebben vaak meer oog voor dieren die groot zijn en rondvliegen en minder voor het kleinere spul.’ Om dit te compenseren werken ze samen met studenten die voor hun scriptie onderzoek doen naar onderbelichte soorten – zoals de piepkleine beestjes die dood hout koloniseren.
Geliefd
De begraafplaats was al lang voordat Filek zijn project begon beroemd om haar fauna en is geliefd bij vogelaars, natuurfotografen en natuurliefhebbers in het algemeen. Op deze winderige lentedag klinkt overal vogelgezang en zitten twee speelse eekhoorns elkaar achterna over de graven en een nabijgelegen boom in. Wanneer Filek een paar houten planken optilt die na een begrafenis met opzet in het gras zijn gestapeld, onthult hij een microkosmos van kleine insecten, kevers en slakken. Geen herten, vossen of hazen vandaag, die blijven liever op zichzelf en trekken zich overdag meestal terug in de rustigere delen van de begraafplaats.
Begraafplaatsen zijn ‘een mozaïek van verschillende habitats’, zegt Ingol Kowarik, stadsecoloog en emeritus hoogleraar aan de Technische Universität Berlin, die in 2016 op de Joodse begraafplaats aan de Berlijnse Weißensee leiding gaf aan een van de eerste uitgebreide onderzoeken naar biodiversiteit op een begraafplaats. ‘Dit betekent dat soorten uit bossen, hagen, grasland en zelfs velden daar een vervangende habitat kunnen vinden.’ Door mensenhanden gemaakte elementen als mausoleums, grafstenen en muren komen van pas voor dieren die in het wild grotten, rotsen en kliffen zouden koloniseren.
Maar zulke elementen kunnen dieren ook in verwarring brengen: onderzoek naar een Hongaarse begraafplaats uit 2007 wees uit dat zwarte grafstenen libellen aantrekken doordat hun spiegelende oppervlak op water lijkt. Slecht aangelegde of onderhouden begraafplaatsen kunnen bovendien leiden tot vervuiling van bodem en grondwater, vooral in landen waar balseming en rieten kisten gebruikelijk zijn. Crematie veroorzaakt luchtvervuiling.
‘Het is maar weinigen van ons gegeven de orang-oetans in Borneo te gaan bekijken’
Op de Weense Zentralfriedhof is een weide bij het hoofdkwartier van de hamsters gereserveerd voor natuurbegrafenissen. Ze grenst aan rijen traditionelere graven, bedekt met stenen platen, sierbloemen en die smakelijke kaarsjes. In de buurt bevinden zich weelderige stukken bos die veelvuldig door herten worden bezocht en waar laatste rustplaatsen worden gemarkeerd door torenhoge bomen. ‘Het is als een echo uit het verleden,’ zegt Kowarik, verwijzend naar de manier waarop begraafplaatsen in het algemeen wilde dieren en habitats kunnen beschermen terwijl de omliggende steden zich steeds verder uitbreiden.
Toen hij net zijn diploma als biologieleraar op zak had, besloot Filek het stadswildleven eens van dichterbij te bekijken. ‘Het is maar weinigen van ons gegeven de orang-oetans in Borneo te gaan bekijken,’ zegt hij. ‘Ik wilde mijn studenten laten zien wat hier mogelijk is.’
Aanvankelijk kostte het Filek veel moeite om informatie te verkrijgen over de soorten die op de Algemene Begraafplaats aanwezig waren. Dat veranderde na een gesprek met Florian Ivanič, een hovenier die er al sinds 1982 werkt. Dankzij inspanningen van Ivanič kon in 2011 10 hectare (0,04 km²) ongebruikt terrein op de begraafplaats worden omgevormd tot een natuurtuin, waar planten en dieren zo veel mogelijk hun gang kunnen gaan en rotspartijen, vijvers en stapels dood hout extra microhabitats bieden.
Exclusief
‘Het was belangrijk voor mij dat er ook iets exclusief voor de dieren is,’ zegt Ivanič. ‘Een park aanleggen is eenvoudig – een landschapsarchitect maakt een plan en vervolgens maai je het. Maar alleen parken zijn niet genoeg, we moeten ook iets aan de natuur overlaten.’
Filek was meteen onder de indruk van Ivanič’ kennis. ‘Hij kent de begraafplaats als zijn broekzak en hecht er enorm veel waarde aan,’ zegt Filek. ‘Toen ik hem vertelde over mijn idee voor een project dat begraafplaatsen toont als hotspots van biodiversiteit, was hij enthousiast.’
Naast de natuurtuin zette Filek samen met het personeel van de Algemene Begraafplaats ook andere initiatieven op om de biodiversiteit te bevorderen, zoals nestkasten en voederhuisjes voor vogels, en speciale plekken voor dood hout en rotspartijen. Elders laat men stukken gras hoog opgroeien en zaad schieten. ‘Zulke maatregelen kunnen door elke begraafplaats worden getroffen,’ zegt Filek. ‘Achter de graven kun je ruimte creëren voor de natuur.’
Hier en daar staan op de begraafplaats informatieborden die het belang uitleggen van de verschillende maatregelen en habitats, met foto’s van de dieren die deze bezoeken. De begraafplaats verzorgt ook rondleidingen langs de favoriete verblijfplaatsen van de hamsters. ‘Mensen beginnen te beseffen dat we hier met iets bijzonders te maken hebben,’ zegt Filek. ‘Dat leidt tot een gezamenlijke inzet van personeel, vrijwilligers en onderzoekers, die zich allemaal verbonden voelen met het behoud van deze plek.’
En de inspanningen beginnen vrucht af te werpen. Sinds de start van het biodiversiteitsproject zijn er nieuwe soorten op de begraafplaats waargenomen, zoals de plaatselijk bedreigde hop. De open weiden en oude bomen bieden deze vogels hun favoriete habitat, legt Filek uit. ‘Toevallig, waarschijnlijk ook door veranderingen in de omgeving, is hier een broedend paar terechtgekomen.’ Nu worden er regelmatig vijf paren gesignaleerd en medewerkers van de begraafplaats hebben nestkasten geïnstalleerd om er nog meer te lokken. Kortgeleden kreeg Filek het bericht dat er voor het eerst een Europese grondeekhoorn op de begraafplaats was waargenomen, een wereldwijd bedreigde soort die door de Oostenrijkse wet wordt beschermd.
Wanneer er een nieuw graf wordt gedolven, wint de begraafplaats advies in bij Filek om de kans op verstoring van de flora en fauna te beperken. Zo zijn er in de buurt van hamsterhollen alleen natuurbegrafenissen toegestaan, en alleen op plekken waar de hamsters er geen hinder van ondervinden.
Maar biodiversiteitsinspanningen moeten worden afgewogen tegen de verwachtingen van bezoekers van een goed onderhouden begraafplaats. ‘Sommige mensen willen een meer verzorgde begraafplaats, en die wens moet je heel serieus nemen,’ zegt Kowarik. ‘Daar is helemaal niets mis mee, want intensief verzorgde gebieden maken ook deel uit van dit habitatmozaïek. Het geheim van biodiversiteit op begraafplaatsen is dat er veel verschillende mogelijkheden zijn.’
Dilemma
Iets anders is dat sommige begraafplaatsen als bedrijf worden gerund, wat voor dilemma’s kan zorgen. Berlijnse begraafplaatsen, die vaak in handen zijn van religieuze gemeenschappen of particuliere verenigingen, verkeren regelmatig in financiële moeilijkheden doordat mensen de voorkeur geven aan een urn boven een doodskist en dus minder geld uitgeven aan een graf, vertelt Kowarik. En particuliere begraafplaatsen ontvangen geen subsidie van de stad voor het onderhouden van hun groenvoorzieningen, zodat ze hun ongebruikte terrein soms verkopen aan projectontwikkelaars. ‘We hebben meer groen in steden nodig, niet minder. Met behulp van overheidssubsidies kan de cruciale ecologische en sociale functie van de begraafplaats behouden blijven,’ betoogt Kowarik.
Op de Algemene Begraafplaats van Wenen is het creëren van ruimte voor natuur nog altijd een prioriteit. ‘Voor ons is een begraafplaats meer dan alleen maar een plek om mensen te begraven en te gedenken, het is ook een toevluchtsoord voor zowel mensen als dieren en planten,’ zegt Lisa Pernkopf, woordvoerder van Friedhöfe Wien GmbH, het overkoepelend orgaan van Weense openbare begraafplaatsen. ‘Wij realiseren ons hoe belangrijk onze groenvoorzieningen zijn, vooral met het oog op het klimaat en de biodiversiteit in de stad.’
Filek hoopt dat delen van de begraafplaats uiteindelijk onder de natuurbeschermingswetten zullen vallen. Hij heeft dit idee al met stadsbestuurders besproken. ‘We hebben alle data verzameld,’ zegt hij. ‘We weten wat we in handen hebben. Nu moeten we het beschermen, en zorgen dat het beschermd blijft.’