De Amerikaans-Franse schrijver Jonathan Littell maakte een documentaire over voormalige kindsoldaten in Afrika. Der Spiegel zocht hem op tijdens het draaien.
De zaken gaan slecht. Voor een café in Gulu, een stad in het noorden van Oeganda, zitten Geofrey, Dan, Omony en David op hun bodaboda’s, bromfietstaxi’s. Het is heet, ze hangen rond en scheppen op over hun avonturen.
‘We hebben seks met blanke vrouwen,’ zegt Omony.
‘Moet je hem horen,’ antwoordt Geofrey. ‘Jij hebt nog geen borst van een blanke aangeraakt.’
‘Nee, zonder dollen,’ zegt Omony. ‘Ik heb vaak genoeg een blanke vrouw genaaid.’
‘Heb je daar foto’s van?’ vraagt David.
Luid gelach. Vroeger waren deze vier mannen soldaat in het Verzetsleger van de Heer, een van de wreedste rebellenbewegingen van Afrika. Hun gepoch is ook een manier van omgaan met het verleden dat hen elke dag achterhaalt. Om niet geconfronteerd te worden met de pijnlijke herinneringen, de nachtmerries en de schuldgevoelens.
Moordenaars
Deze mannen zijn moordenaars. De Franse schrijver Jonathan Littell filmt hen voor een documentaire die hij op dit moment in Oeganda maakt. Volgend jaar moet de film, die de werktitel Wrong Elements draagt, in de bioscoop komen. Littell wil erin het verhaal vertellen van de voormalige kindsoldaten van het Verzetsleger, van de verwoestingen die de oorlog in hun ziel heeft aangericht, van hun vergeten en verdringen en ook van hun omgang met schuld en boete.
Jonathan Littell, een kleine, gespierde man van 47, maakt een vermoeide indruk. Zijn hoekige gezicht zit onder het stof, zweetspoortjes lopen langs zijn slapen. Vanuit Jebelin, een voormalig trainingskamp van het Verzetsleger in Zuid-Soedan, is hij zo-even met zijn team teruggekeerd in Gulu. Ze filmen op plekken waar de burgeroorlog woedde, in het ongebaande oerwoud, op de uitgedroogde savanne, in troosteloze dorpen die ergens in Noord-Oeganda, Oost-Congo of de Centraal-Afrikaanse Republiek voor zich uit liggen te dommelen.
Littell werd in 2006 bekend als schrijver. In dat jaar publiceerde hij de roman die hem in één klap wereldberoemd maakte, De Welwillenden. In dit boek schildert hij vanuit ik-perspectief de fictieve levensweg van SS-officier Maximilian Aue. De roman lokte heftige controverses uit, omdat Littell expliciet poogde te beschrijven hoe uit Aue een moordenaar kon groeien die later zijn herinneringen probeerde te verdringen. Uiteindelijk moet Aue toegeven dat het verleden nooit voorbijgaat.
Het verleden zal ook voor mannen als Geofrey en zijn op hun bromfiets door de stoffige straten van Gulu knetterende vrienden nooit voorbijgaan. Gedreven door religieuze waanideeën doodden, folterden en verminkten ze mensen die net zo onschuldig waren als zijzelf. Ze verloren in de woorden van Littell ‘hun jeugd en halve leven in een mix van chaos, terreur en gedisciplineerde waanzin’.
Eind jaren tachtig richtte Joseph Kony in het noorden van Oeganda zijn Verzetsleger van de Heer op. Tot op de dag van vandaag staat hij boven aan de opsporingslijst van het Internationaal Strafhof in Den Haag. De Acholi, het grootste volk in het noorden van het land, waren op dat moment een guerrillaoorlog begonnen tegen de regering. Vele duizenden mensen volgden de christelijk-fundamentalistische oproep tot bekering van Joseph Kony en zijn strijders. Kony zei dat de Heilige Geest hem had opgedragen de regering in Kampala ten val te brengen en zijn lijdende volk te bevrijden, om in eeuwige vrede in een oudtestamentische theocratie te kunnen leven.
Kony’s soldaten ontvoerden zestigduizend kinderen en jongeren, vernederden de meisjes tot seksslavin en dresseerden de jongens tot moordmachines. Vaak moesten zij hun eigen vaders, moeders, broers of zussen doden. Ongeveer de helft van de op jonge leeftijd gedwongen rekruten overleefde de burgeroorlog. Inmiddels hebben zij amnestie gekregen van de Oegandese regering en mochten ze terug naar hun steden en dorpen. Maar ondanks de hulp van humanitaire organisaties gingen velen niet meer terug naar hun gemeenschap.
Deze mensen zijn teruggekeerd uit een wereld van gruwelen en bloedvergieten om te ontdekken dat de wereld doorgaat en hen vergeten is, zegt Littell. Hij vraagt zich af of wij hun tweevoudige trauma wel echt kunnen begrijpen. Of zij zelf kunnen verwerken wat ze hebben meegemaakt: ontvoering, hersenspoeling, beestachtige slachtpartijen, stigmatisering na hun terugkeer.
Omony’s collega Geofrey is een van de weinigen die voor zijn misdaden uitkomt. “Ik weet niet hoeveel mensen ik heb vermoord, het waren er veel,” zegt hij
De regels van een totalitair leefsysteem hielpen de gedwongen soldaten om betekenis te geven aan een bestaan in constant geweld, daar waar geen betekenis bestond, zegt Littell. ‘Zij leefden in de beide werkelijkheden van de toverspiegel die hun door geesten bezeten aanvoerder Kony had gecreëerd. Ze waren slachtoffer én dader.’
Omony, een van de taxichauffeurs, wil niet in detail treden. Hij was bij heel veel gruweldaden aanwezig, maar verzekert dat hij niemand heeft omgebracht. Hij is nu 28. Toen hij elf was, werd hij ontvoerd. ‘Aan mijn handen kleeft geen bloed,’ zegt hij, ook al is dat nauwelijks geloofwaardig. Omony’s collega Geofrey is een van de weinigen die voor zijn misdaden uitkomt. ‘Ik weet niet hoeveel mensen ik heb vermoord, het waren er veel,’ zegt hij.
De wreedheid van de strijders past in het vertekende beeld van het irrationele, dierlijke, oorlogszuchtige Afrika dat al eeuwen in Europa overheerst. ‘Afrikanen zijn in onze waarneming gewetenloze daders of hulpeloze slachtoffers. Er zit niks tussen,’ zegt Littell. Het is een flinke uitdaging om niet steeds weer met het verhaal van Heart of Darkness aan te komen. Of het geheimzinnige Afrika te romantiseren. Daarom luistert Littell zijn filmbeelden ook op met sacrale muziek van Bach en Josquin des Prez, of met vioolsonates van de Boheemse componist Heinrich Ignaz Franz Biber von Bibern. Afrikaanse muziek zou authenticiteit suggereren, maar in werkelijkheid alleen een ‘hopeloos postkoloniale ansichtkaartenblik’ geven, meent Littell.
De auteur-cineast kent Afrika, de verscheidenheid en de tegenstrijdigheden van het continent. In Congo en Sierra Leone werkte hij voor de Franse hulporganisatie Action Contre la Faim. Hij schreef briljante rapportages over oorlogs- en crisisgebieden. Hij las toonaangevende etnografische studies, waaronder die van de Duitse onderzoekster Heike Behrend over de oorlogszuchtige bekeringscultus in Noord-Oeganda.
Zonder grondige kennis van de voorgeschiedenis van het gebied van de Acholi valt het fenomeen Verzetsleger niet te begrijpen. Het is de geschiedenis van een arme regio die sinds de dagen van de Britse koloniale heerschappij systematisch werd verwaarloosd. De mensen leden onder de blanke uitbuiting, vervolgens onder de terreur van Idi Amin die duizenden Acholi-soldaten liet vermoorden en ten slotte onder de gedwongen verhuizingen en de oorlogsmisdaden van het Oegandese leger tijdens het regime van [de huidige president] Museveni. De geweldsexcessen brachten steeds opnieuw migraties en vluchtelingenstromen op gang. De mensen gingen gebukt onder hongersnood, droogte, veeziektes en epidemieën, duizenden stierven als gevolg van aids. Het was alsof ze door alle Bijbelse plagen tegelijk werden getroffen.
Het land van de Acholi is veranderd in een land ‘waarin iedereen elkaar verdacht maakte en probeerde te schaden’, schrijft etnoloog Heike Behrend. Het volk houdt de boze, wraakzuchtige geesten van hen die door geweld zijn gestorven verantwoordelijk voor de beproevingen in het bestaan.
‘In de cultuur van de Acholi gaan verschijnselen van bezetenheid terug op oeroude tradities, met name in tijden van grote nood,’ zegt Littell. In de overgeleverde rituelen slopen in de twintigste eeuw ook elementen van de moderne tijd binnen: zogeheten vreemde geesten ontleenden hun oorsprong aan de verhalen van missionarissen, maar ook aan de import van westerse producten en videofilms tot in de verste uithoeken van Afrika. Als de soldaten van het Verzetsleger in kruisformatie aanvielen, schreeuwden ze ‘James Bond! James Bond!’ Ze waanden zich onkwetsbaar en geloofden dat de magische olie van de boterboom hen tegen de kogels van de vijand beschermde. Het Oegandese oerwoud is ook een metafoor voor het collectieve onderbewustzijn, waarin feit en fictie in elkaar overlopen. De vroegere strijders zien zichzelf als spelers, verstrikt in een geheimzinnig, onontwarbaar lot.
Situatief vertellen
Dat bleek ook bij de arrestatie van Dominic Ongwen, die momenteel voor het Internationaal Strafhof in Den Haag terechtstaat voor misdaden tegen de menselijkheid. Ongwen werd op negenjarige leeftijd door het Verzetsleger ontvoerd en groeide uit tot een van zijn wreedste commandanten. Littells team was er toevallig bij toen Ongwen zich begin dit jaar vrijwillig aangaf in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Op Littells filmmateriaal zit Ongwen in een legertent – een knappe man met fijne gezichtstrekken, die praat als een priester. Ergens op de achtergrond stelt Littell vragen, bedachtzaam en pretentieloos.
‘Situatief vertellen’ noemt Littell zijn manier van documentaires maken. De camera gaat met de hoofdrolspelers mee naar de plaatsen van verschrikking, naar de scholen van de ontvoerden, langs de marsroutes van destijds, naar de kampen.
In het land van de Acholi eisen velen dat Ongwen zwaar wordt gestraft voor zijn misdaden. Maar de meesten willen dat hij net als de meerderheid van de ex-strijders van het Verzetsleger gratie krijgt. ‘Ze vinden het aanmatigend dat het Internationaal Strafhof hun landgenoot berecht,’ zegt Littell. But that’s another story. Een ander verhaal, een verhaal over het universele karakter van waarden en normen en de vragen die daaruit voortvloeien: kennen de Afrikanen een ander moreel referentiesysteem? Hoe verschillen hun ideeën van recht en gerechtigheid van de onze?
Jonathan Littell rookt op het terras van een gastenverblijf in Gulu een sigaartje. De schrille klanken van insecten vullen de avondlucht, langzaam valt het duister over de stad. Een uur dat zich leent voor zelfbespiegeling. ‘Je weet wat je zoekt. Maar je weet niet altijd wat je zult vinden,’ zegt Littell. ‘Ook mijn documentaire is niet meer dan weer een film van een blanke man over Afrika.’
Auteur: Bartholomäus Grill
Vertaler: Marten de Vries
In Nederland ging Wrong Elements tijdens IDFA 2016 in première; vanaf 22 maart is de film ook te zien in België.
Der Spiegel
Duitsland, weekblad, oplage 976.000
Een belangrijk onderzoekstijdschrift, opgericht in 1947 en uiterst onafhankelijk, dat verscheidene politieke schandalen aan het licht heeft gebracht.