Filip van Noort van de landbouwuniversiteit Wageningen wil op grote schaal vanille gaan kweken in Nederland. Een lucratief idee, want het goedje kost 600 euro per kilo. De Zwitserse krant Le Temps zocht hem op in het Westland.
Lange groene lianen strijken in de tuinbouwkas langs de bezoekers in laboratoriumkleding en met overschoenen aan. ‘Je hoeft je neus niet dicht te houden, er valt toch niets te ruiken,’ fluistert Filip van Noort van de landbouwuniversiteit Wageningen. In grote experimentele kassen in Bleiswijk, een uurtje rijden van de universiteit, kweekt de landbouwkundige papaja, peper en medicinale cannabis.
Maar zijn grootste zorg gaat uit naar vanille, waarvan hij het productieproces steeds beter onder de knie krijgt. Als alles goed gaat, zullen er over niet al te lange tijd naast de Nederlandse tulpenvelden reusachtige vanillekassen verrijzen: echte ‘nedervanille’.
Op dit moment komt nog 80 procent van alle vanille van het straatarme eiland Madagaskar. De vanilleteelt is daar goed voor 200.000 banen. In 2016 exporteerde het land 1600 ton vanille met een marktwaarde van zo’n 850 miljoen euro. De prijs van vanille steeg tussen 2010 en 2015 van 25 euro per kilo tot wel 600 euro. Dankzij deze prijsexplosie kunnen de kwekers op het eiland met één oogst miljonair worden.
De nieuwe vanillebaronnen rijden nu in grote dure auto’s door het stadje Antalaha, het centrum van de vanilleteelt in het noordoostelijke deel van het eiland. In maart vorig werd 30 procent van de oogst vernield door de cycloon Enawo, maar deze ramp maakte het product alleen nog maar waardevoller, al leed de kwaliteit er wel onder. ‘In Nederland gaan we vanille van constante kwaliteit produceren,’ voorspelt Van Noort. ‘Door de gecontroleerde productie in kassen zijn kwantiteit en kwaliteit van het product gegarandeerd. Voor de voedselindustrie is dat een groot voordeel.’
In een ruimte die nog het meest op een hamam lijkt, “stomen” de peulen onder grote dekplaten uit tot ze een mooie glanzende, bruine kleur hebben
Filip van Noort is nog nooit op Madagaskar geweest. Zijn successen bij het telen van de plant dankt hij vooral aan het werk van de Israëlische onderzoekster Daphna Havkin. Zij werkt al 25 jaar aan de transformatie van de vanilleplant en organiseert elke twee jaar een symposium over vanilline, het molecuul dat de plant zijn karakteristieke aroma geeft. De industrie is er trouwens allang in geslaagd om artificiële vanilline te maken en op de markt te brengen, maar die haalt het volgens de fijnproevers absoluut niet bij het natuurproduct. Van Noort vond ook inspiratie in de kweekmethode van de Mexicaanse botanist Juan Hernandez, die in verschillende klimaten vanille probeert te kweken.
In Nederland probeerde Van Noort in de kassen een zacht en constant klimaat te scheppen dat zoveel mogelijk de omstandigheden in het struikgewas van een tropisch woud imiteert. Welke temperatuur is ideaal, welke vochtigheidsgraad, wat voor soort licht, welke voeding, hoe zuur moet de grond zijn? En hoe kan de orchidee Vanilla planifolia eigenlijk het best groeien? Hangend? Kronkelend over de aarde in de kas? Of klimmend langs kale pvc-pijpen? ‘Vaak moet je maanden of zelfs een jaar wachten om de effecten van kleine wijzigingen waar te nemen in de omstandigheden waarin je de plant laat groeien,’ zegt Van Noort.
Voor het bereiken van de juiste vochtigheid in de kas gebruikt Van Noort luchtbevochtigingsapparatuur, en boven in zijn kassen hangen reflecterende schilden. Daarmee wordt het invallende licht op alle gedeelten van de plant gericht en de schilden sluiten zich zodra de buitentemperatuur onder de 10 °C komt, zodat de warmte in de kas blijft hangen.
‘Voor andere experimenten, met frambozen en tomaten, gebruik ik ledverlichting. Het is bewezen dat die het gehalte aan vitamine C in bepaalde vruchten verhoogt. Als ik het hele jaar door vanille zou kunnen produceren, dus twee oogsten in plaats van één, zou ik die verlichting ook gebruiken, maar helaas lukt dat nog niet.’
Van Noort verwacht dat kwekers, zodra de productie uit het experimentele stadium komt, energiezuinige geothermie zullen gaan gebruiken, zoals dat in de grootschalige Nederlandse tuinbouw al gangbaar is. Zelf stond hij aan de basis van het innovatieve prototype beglazing dat momenteel in het nabije Wateringen in de orchideeënkas Ter Laak wordt gebruikt. ‘De glasplaten van het dak zijn optisch geslepen. Ze zetten een deel van het invallende licht om in warmtestralen, die gericht staan op een rooster van buizen met water. In de zomer wordt dit water ondergronds bewaard en ’s winters voor verwarming gebruikt,’ legt de eigenaar van de kas Eduard ter Laak uit.
Bestuiving met de hand
Geheel volgens Europese regelgeving is Filip van Noorts vanille niet transgeen. De plant groeit op de klassieke manier en komt in twee jaar tot wasdom, waarna de bloei maar één dag duurt. De wetenschapper bestuift zijn planten vooralsnog met de hand. Twee maanden later draagt de plant dan dikke groene peulen. Op het moment dat die beginnen te vergelen, zijn ze klaar om te worden geplukt.
Om een aromarijk vanille te verkrijgen, hebben de peulen aandachtige zorg nodig. Van Noort droogt ze uiteraard niet in de zon, maar in een klimaatkamer, waar hij de temperatuur en de vochtigheid kan controleren. ‘Om ze te drogen, plaats ik ze een paar minuten in een ruimte van 63° C en laat ze daarna een paar dagen in zeer vochtige lucht bij 50° C uitwasemen.’
In een ruimte die nog het meest op een hamam lijkt, ‘stomen’ de peulen onder grote dekplaten uit tot ze een mooie glanzende, bruine kleur hebben. Wanneer Van Noort een van de platen oplicht, stroomt een sterke, zoete vanillegeur de ruimte binnen en is hij op slag gelukkig. Zijn onderzoek wordt financieel gesteund door twee tuinbouwers, twee tomatentelers en een Nederlandse specerijenhandelaar, gezamenlijk opererend onder de naam The Dutch Vanilla Producers.
Natuurlijk vanille-extract wordt gebruikt in banket, koekjes, toetjes, suiker en likeur, maar ook in cosmetica, vanwege de antioxidanten. ‘Door vanille in een kas te produceren kun je het vanillegehalte sturen. Het is een stofje dat bijvoorbeeld ook helpt tegen mondinfecties. We werken samen met onderzoekers uit Wageningen om die effecten te bestuderen.
Mijn belangrijkste motivatie is toch wel om een plant volledig te leren kennen. Ik ga uit van zeer lokale variëteiten, die in principe niet op een andere breedtegraad kunnen groeien. Dan probeer ik pesticides overbodig te maken en het rendement te maximaliseren. Het is erg duur om een kas in bedrijf te houden, dus je moet zo efficiënt mogelijk werken.’
Van Noort geeft zichzelf nog een jaar om zijn studie af te ronden en aansluitend een jaar om de productie te optimaliseren. ‘Als mijn aanpak werkt, zet dat de huidige producerende landen aardig onder druk.’
Auteur: Jordan Pouille
Vertaler: Valentijn van Dijk
Le Temps
Zwitserland | dagblad | oplage 49.000
Krant voor Franstalige Zwitsers. Rechts van het midden, populair bij leidinggevenden.
