Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Haïti, dat steeds verder afglijdt in een spiraal van geweld. Buurtwachten hebben zich georganiseerd om zelf de wapens op te nemen tegen bendes, maar is dat wel de juiste oplossing?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Hoe erg is het gesteld met bendegeweld in Haïti?
‘Een levende nachtmerrie’, noemde Volker Türk, de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN, de situatie in de Haïtiaanse hoofdstad Port-au-Prince in een speciaal rapport. In het onderzoek werd gesproken van ‘extreem geweld en grove schendingen van de mensenrechten, waaronder massale gevallen van moord, groepsverkrachtingen en aanvallen door sluipschutters’.
Het VN-onderzoek bestreek de laatste zes maanden van 2022, en in 2023 is de situatie alleen maar erger geworden. In de eerste drie maanden van het jaar steeg het aantal moorden met 30 procent ten opzichte van hetzelfde kwartaal een jaar eerder en in april vonden er zeker zeshonderd moorden plaats op het eiland.
Niet alleen bendegeweld is een probleem op het eiland: er is een tekort aan voedsel en brandstof, er heerst cholera, en natuurrampen hebben gezorgd voor verdere armoede. De politie in Haïti bestaat uit negenduizend agenten, die niet bij machte zijn de ongeveer tweehonderd bendes op het eiland aan te pakken. De politiekorpsen hebben zelf te maken met corruptie en werken net als vrijwel alle politici samen met bendes. Dat moet ook wel, want met name de twee grootste bendes, G9 en de GPèp, zijn zeer machtig.
Dat bendes zo groot zijn in Haïti is niet iets van de afgelopen jaren, schrijft The Haitian Times. Sinds de jaren tachtig hebben regeringen, waaronder die van de in 2021 vermoorde president Moïse, samengewerkt met bendes om stemmen te winnen en oppositie te intimideren.
Met name de hoofdstad Port-au-Prince is bijna volledig beheerst door bendes: ongeveer 80 procent van de stad is in handen van deze groeperingen, meldt de BBC. Van de staat is weinig over op het eiland: vrije verkiezingen kunnen niet meer worden gehouden en de enige leider in het land is interim-premier Ariel Henry, die als stroman is neergezet na de moord op president Moïse.
Hoe hebben Haïtianen dit jaar gereageerd?
Het was de druppel die de emmer deed overlopen. Een bende opende het vuur in een wijk in Port-au-Prince op 24 april en de politie trad halfslachtig op. Deze keer besloten de inwoners van de wijk niet te vluchten, maar gingen ze de strijd aan. Twaalf vermeende bendeleden werden op straat gelyncht. Hun lichaamsdelen werden afgehakt met machetes en in brand gestoken, schrijft CNN. Het bleek het begin van een beweging die zich over het hele eiland verspreidde.
Buurtwachten zijn zich gaan organiseren, hebben zich bewapend met wat er maar voor handen is, van kapmessen tot jachtgeweren, en sluiten hun wijken hermetisch af voor iedereen die ze niet kennen. Op bendeleden wordt de jacht geopend. De beweging staat bekend als ‘bwa Kale’, een Creoolse term die iets als ‘snelle gerechtigheid’ betekent. Op sociale media gaat de term rond, artiesten promoten de term in hun muziek en er bestaat zelfs een bwa Kale-dans, schrijft CBC News.
‘De mensen die dit doen zijn geen criminelen’, zegt Robert Maguire, een voormalig docent aan de George Washington Universiteit tegen The New York Times. ‘Het zijn gewone Haïtianen die het zat zijn. Ze zijn gefrustreerd en bang en willen een vorm van veiligheid. Als ze het zelf moeten doen, dan regelen ze dat.’ Uit onderzoek blijkt dat het geweld op Haïti door de beweging is afgenomen, zo waren er minder moorden in mei vergeleken met april.
Maar de beweging heeft een schaduwkant, zo blijkt uit een reportage van AFP. Het persbureau sprak met een vader van een man die werd vermoord door een georganiseerde buurtwacht. ‘Ze doodden een onschuldige man omdat ze hem ervan beschuldigden dat hij lid was van een bende. Malorbe was mijn vierde kind. Hij stierf toen hij achtentwintig jaar oud was. Hij was geboren in Gros-Morne [een wijk in Port-au-Prince], maar hij kwam er zelden. Hij en zijn vriend zijn vermoord vanwege hun dreadlocks.’
Alleen al in mei zou de beweging zeker honderdzestig vermeende bendeleden hebben vermoord. ‘Als je niet van hier bent, vermoorden we je,’ zegt Leo, een Haïtiaan die onderdeel is van de beweging, tegen persbureau AP. Wie zijn wijk in wil, moet zijn ID-kaart laten zien, zijn tas openen, en laten zien of ze bendetatoeages hebben. Wie mogelijk van een bende is, wordt op de meest gruwelijke manier vermoord.
Is de beweging een oplossing voor het geweld?
Het is wellicht te begrijpen dat mensen, die zo lang hebben moeten tolereren dat hun wijk wordt geterroriseerd door bendes, het recht in eigen handen nemen, zeker als de staat compleet afwezig is. Maar een oplossing is het niet, zo waarschuwen mensenrechtenadvocaten tegen Al Jazeera. ‘Burgers kunnen zichzelf niet beschermen. Het is de rol van de instellingen, van de politie, van de staat om dat te doen,’ benadrukt Gedeon Jean van mensenrechtenorganisatie CARDH.
Louis-Henri Mars, een humanitaire beweging in Port-au-Prince, wijst erop dat er een grote transformatie moet komen. ‘Als we in hetzelfde economische en sociale systeem blijven zitten, wat gebeurt er dan over tien jaar? Dan hebben we geen bwa Kale meer. Dan hebben we iets veel ergers’.
Het gezaghebbende InsightCrime kijkt naar vergelijkbare bewegingen die ontstonden in Mexico, El Salvador en Colombia. ‘Hoewel deze groepen beginnen met het bestrijden van criminele organisaties, profiteren ze vaak van de steun van de bevolking en een gebrek aan institutionele capaciteit en richten ze zich uiteindelijk op criminele economieën zoals afpersing, wapen- en drugshandel en huurmoorden.’ Met andere woorden: de nobele initiatieven transformeren in de bewegingen die ze bestreden.
In een opiniestuk schrijft Garry Pierre-Pierre, oprichter van The Haitian Times, wat er wel zou moeten gebeuren naar aanleiding van de bwa Kale-beweging. Hij zegt dat het eiland hulp van buitenaf nodig heeft om de orde te herstellen, en wijst onder meer naar de VS. ‘De VS moeten hun aanzienlijke invloed op de Verenigde Naties aanwenden om ervoor te zorgen dat de VN een missie naar Haïti sturen’, schrijft hij.
‘Bendes laten vluchten en de orde herstellen zou de weg vrijmaken voor geloofwaardige verkiezingen. (…) Met een duidelijk mandaat van het volk zouden deze leiders zich realiseren dat ze gekozen zijn om het volk te dienen en niet andersom. Op de lange termijn zouden deze politieke leiders kunnen samenwerken met het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven om een rechtvaardigere en eerlijkere samenleving voor de Haïtiaanse bevolking te creëren.’
Lees ook:
