De nieuwe regering zou begin mei operationeel moeten zijn
Na weken van onderhandelingen presenteerden het conservatieve CDU/CSU-blok en de centrumlinkse SPD woensdag een coalitieakkoord om een nieuwe regering te vormen, meldt Deutsche Welle. ‘De discussies waren urgent, gezien de vele mondiale en nationale uitdagingen’, aldus de Duitse omroep. De conservatieve kandidaat-kanselier Friedrich Merz heeft gezegd dat hij snel een nieuwe regering wil vormen, zodat deze ‘begin mei’ aan de slag kan gaan.
De centrumlinkse sociaaldemocraten (SPD) van Duitsland kunnen rekenen op zeven ministeries in de nieuwe federale regering, aldus het 114 pagina’s tellende regeerakkoord. Dat is meer dan de conservatieve christendemocraten (CDU), die naast de kanselarij – Friedrich Merz wordt naar verwachting de nieuwe kanselier – zes ministeries onder hun hoede krijgen. De CDU behaalde 28,5 procent van de stemmen bij de Duitse verkiezingen van 23 februari, terwijl de SPD 16,4 procent behaalde.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Bij de CDU zou het om de volgende zes ministeries gaan: het ministerie van Economische Zaken en Energie, het ministerie van Buitenlandse Zaken en de portefeuilles Gezin, Volksgezondheid, Transport en Digitalisering. De SPD zal defensie, justitie en consumentenbescherming, arbeid en sociale zaken, milieu (inclusief klimaatbescherming), ontwikkelingshulp, huisvesting, stadsontwikkeling en bouw voor zijn rekening nemen. De CSU lijkt de portefeuille Onderzoek, Technologie en Ruimtevaart, Landbouw en de belangrijke portefeuille Binnenlandse Zaken op zich te nemen.
Toen een verslaggever aan CDU-leider Merz vroeg of hij een boodschap had voor de Amerikaanse president Donald Trump, antwoordde hij: ‘De belangrijkste boodschap aan Donald Trump is dat Duitsland weer op de goede weg is’ en dat het land ‘weer een zeer sterke partner in de Europese Unie zal zijn’.
Over twee weken zijn er algemene verkiezingen in Duitsland
De demonstratie van zaterdag in Beieren overtrof met grote afstand die van vorige week zondag in Berlijn, waar volgens de politie 160.000 mensen bijeenkwamen voor het Duitse parlement. Met nog twee weken te gaan voor de algemene verkiezingen werd deze reeks protesten vorige week uitgelokt door het feit dat de conservatieve kandidaat (CDU) voor het kanselierschap en favoriet in de peilingen, Friedrich Merz, nauwere banden heeft aangeknoopt met de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD).
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Merz werkte met de AfD samen om op 29 januari in de Bondsdag een niet-bindende motie erdoor te krijgen die tot doel had alle buitenlanders zonder papieren aan de grens te blokkeren, inclusief asielzoekers. Bij de demonstratie van zaterdag in München ‘wezen honderdduizenden vingers in de richting van Friedrich Merz’, aldus de Süddeutsche Zeitung. ‘Lange tijd leek de democratie in dit land in de schemering te staan. Nu ontwaakt ze,’ analyseert het Beierse dagblad.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Duitsland, waar de bevolking op 23 februari zal stemmen voor een nieuwe federale regering, zeven maanden eerder dan gepland. Wie zitten er in de race en wat staat er op het spel?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – tijdelijk al vanaf €1,50 per maand – op 360 Magazine.
Waarom zijn er verkiezingen?
Op 16 december verloor Olaf Scholz, de Duitse kanselier, een vertrouwensstemming in het parlement. De stemming was een technische kwestie, om nieuwe, vervroegde verkiezingen mogelijk te maken. ‘De ineenstorting van Duitslands “stoplicht”-coalitie – met Olaf Scholz’ SPD, die Grünen en de FDP – voelde misschien plotseling, maar het einde van de regering was al lang in zicht’, schrijft The Economist. De coalitie was niet erg geliefd bij de Duitse bevolking.
Slechts enkele uren nadat Donald Trump begin november jl. de Amerikaanse presidentsverkiezingen had gewonnen, ontsloeg Scholz zijn minister van Financiën, Christian Lindner van de FDP, en zette hij de deur op een kier voor vervroegde verkiezingen. Scholz stond erop dat een groter begrotingstekort essentieel was om Duitsland in staat te stellen hulp te bieden aan Oekraïne (vooral gezien de overwinning van Trump). Ook drong hij erop aan meer te investeren in de afbrokkelende infrastructuur van het land en meer subsidies te verstrekken voor industrieën die gebukt gaan onder hoge energiekosten. Maar Lindner weigerde om meer schulden aan te gaan, aangezient de Duitse grondwet het structurele tekort beperkt tot 0,35 procent van het bbp per jaar – op dit moment het equivalent van ongeveer 9 miljard euro. Hoewel het schuldplafond niet absoluut is en grotere tekorten kunnen worden toegestaan tijdens noodsituaties zoals de covid-19-pandemie, zag Linder daar in dit geval onvoldoende rechtvaardiging voor.
Helmut K. Anheier, hoogleraar sociologie aan de Hertie School in Berlijn, schrijft in Project Syndicate dat het ‘wellicht toepasselijk’ is dat uitgerekend een ruzie om een begroting de coalitie van Scholz ten val bracht. De coalitie werd in 2021 juist verenigd door een plan om het geld dat oorspronkelijk was gereserveerd voor de pandemie, alsnog te gebruiken. Dit zou de drie partijen in de coalitie in staat hebben gesteld om hun sociale en klimaatplannen door te kunnen voeren zonder het tekort te vergroten. Vorig jaar verwierp het Grondwettelijk Hof dat plan, waardoor er in feite een gat van zestig miljard euro werd geslagen in een begroting die al onder druk stond door dalende belastinginkomsten.
De hervormingsplannen van de regering – in een coalitieakkoord met de titel ‘Dare more Progress’ – lieten volgens Anheier zien dat de regering begreep wat Duitsland nodig had na zestien jaar van relatieve stagnatie onder Angela Merkels leiderschap. Maar sommige initiatieven werden te overhaast ingevoerd en andere wachten nog steeds op uitvoering. Weer andere ontspoorden door de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne in 2022, waarna Scholz verkondigde dat Duitsland een keerpunt had bereikt dat een ingrijpende verandering in zijn politiek en prioriteiten vereiste. ‘De druk om te hervormen in combinatie met financiële beperkingen en ideologische verdeeldheid, scheurde de coalitie uiteindelijk uit elkaar.’
Wie zitten er in de race?
Op dit moment lijkt er weinig twijfel over mogelijk dat Friedrich Merz met zijn christelijk-democratische partij CDU (Christlich Demokratische Union Deutschlands) de grootste wordt. ‘De CDU en haar Beierse zusterpartij, de CSU, staan al maandenlang consequent en comfortabel voor in de peilingen, met ongeveer 31 procent’, schrijft The Economist. De partij pleit voor het verlagen van belastingen, het uitbreiden van uitkeringsrechten, het terugdringen van immigratie en het opvoeren van de hulp aan Oekraïne. Het wordt gezien als een centrumrechtse partij, hoewel Politicobenadrukt dat ‘Friedrich Merz de CDU veel verder naar rechts heeft getrokken sinds hij in 2022 het leiderschap van de partij overnam’.
Volgens het politieke nieuwsplatform presenteerde Merz zichzelf tijdens een campagnebijeenkomst in de Noord-Duitse stad Flensburg als tegenpool van Merkel, zijn christendemocratische collega. Hij is niet alleen rechtser op het gebied van migratie, maar ook op het gebied van energie en economie. ‘Hoewel Merz zich al lang verzet tegen Merkels meer centristische aanpak, heeft hij zich tot nu toe zelden zo van haar gedistantieerd als hij in Flensburg deed.’ Het motief van Merz om zich zo sterk te distantiëren van Merkels nalatenschap is volgens Politico duidelijk. In de aanloop naar de nationale verkiezingen op 23 februari is de CDU in een felle strijd verwikkeld om te voorkomen dat meer conservatieven overlopen naar de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD). ‘Hij ziet Merkels nalatenschap als een risico,’ aldus Politico.
‘Als de SPD achterop raakt bij de AfD wordt ze voor het eerst de op twee na grootste partij in de Bondsdag’
Op de tweede plek in de peilingen, met ongeveer 20 procent, staat de extreemrechtse partij AfD met aan het hoofd Alice Weidel. De partij werd in 2013 opgericht om zich te verzetten tegen de reddingsoperaties in de eurozone en kende aanvankelijk weinig succes. Maar net als andere Europese populistisch-rechtse partijen verlegde de AfD geleidelijk haar focus naar immigratie, en na de Duitse migrantencrisis in 2015 en 2016 brak de partij door bij de verkiezingen van 2017. De partij steunt het idee van ‘remigratie’, dreigt met het massaal deporteren van migranten, belooft een terugkeer naar de Duitse mark en militaire dienstplicht en wil ingrijpende onderwijshervormingen.
De centrumlinkse sociaaldemocratische partij, de SPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands) van Olaf Scholz dreigt veel te verliezen bij deze verkiezingen. Ondanks zijn impopulariteit is de kanselier door zijn partij genomineerd om zich opnieuw verkiesbaar te stellen. Nu staat de partij op de derde plaats, met 17 procent. ‘Als ze achterop raakt bij de AfD, zoals de peilingen suggereren, wordt ze voor het eerst de op twee na grootste partij in de Bondsdag,’ aldus The Economist. De SPD wil gezinnen met lage inkomens steunen door de btw op voedsel en de belasting voor laagverdieners te verlagen en het minimumloon te verhogen. De partij wil ook de immigratie terugdringen en stelt een infrastructuurinvesteringsfonds van 100 miljard euro voor, maar is dit keer voorzichtiger met betrekking tot hulp voor Oekraïne.
De Groene Partij (Bündnis 90/Die Grünen), onder leiding van Robert Habeck, staat op de vierde plaats in de peilingen met 11 procent. ‘Als machtigste milieupartij ter wereld hebben de Duitse Groenen moeite om de uitbundigheid van de campagne van 2021 te herhalen, toen ze even hoop koesterden op het winnen van de kanselarij’, schrijft The Economist. Ze hebben onder andere plannen aangekondigd voor een zogeheten miljardairsbelasting om armere huishoudens door de groene overgang te helpen. Ze zijn ook voorstander van een verhoging van het minimumloon en dringen aan op stimuleringsmaatregelen om de overstap naar hernieuwbare energie te versnellen.
De BSW (Bündnis Sahra Wagenknecht) is vernoemd naar haar oprichter, Sahra Wagenknecht, de voormalige co-leider van Die Linke, een linkse partij die nu op sterven na dood is. In januari 2024 stapte mevrouw Wagenknecht uit de linkse partij om alleen verder te gaan, met een onorthodoxe agenda van verzet tegen Duitse steun aan Oekraïne, scepsis over immigratie en een felle ‘antiwoke’-agenda. De BSW staat momenteel op 6 procent in de peilingen.
Verder is er nog de FDP (Freie Demokratische Partei). Christian Lindner, de leider van de FDP, werd door bondskanselier Olaf Scholz ontslagen als minister van Financiën, wat leidde tot de val van de vorige regering. De FDP is een probusinesspartij met zowel liberale als populistische elementen. De partij is vaak een juniorpartner in een coalitie, maar op basis van de huidige peilingen zal deze net als in 2013 onder de drempel van 5 procent zakken die nodig is om in de Bondsdag te komen.
Hoe verloopt de campagneperiode?
De huidige peilingen wijzen er dus op dat Friedrich Merz kanselier zal worden. ‘Dat zal waarschijnlijk leiden tot een grote coalitie met de SPD of een meer gecompliceerde driepartijencoalitie’, voorspelt Anheier. ‘In elk geval zou het een centristische regering worden, met de extreme partijen van rechts en links in de oppositie.’
Tegelijkertijd werpt de reeks aanslagen in Duitsland een donkere schaduw over de aanloop naar de verkiezingen. De beweegredenen van de man die ervan wordt verdacht op 22 januari een dodelijke aanslag te hebben gepleegd in het Beierse Aschaffenburg zijn nog niet bekend. Maar zijn profiel – een migrant uit Afghanistan die Duitsland eigenlijk al had moeten verlaten – heeft, een maand voor de parlementsverkiezingen, de debatten over het Duitse immigratiebeleid opnieuw aangewakkerd. CDU-leider Friedrich Merz reageerde donderdag met een stevige belofte. Merz zei dat als hij tot bondskanselier wordt verkozen, hij op de eerste dag van zijn ambtstermijn het federale ministerie van Binnenlandse Zaken zou opdragen om ‘de Duitse staatsgrenzen met al onze buurlanden permanent te controleren en alle pogingen tot illegale binnenkomst zonder uitzondering te weigeren’, schrijft Süddeutsche Zeitung.
‘De opmerkingen van de bondskanselier zouden de AfD en BSW nog meer wind in de zeilen moeten geven’
Der Tagesspiegel merkt op dat Olaf Scholz de dag na de aanval in Aschaffenburg zijn toon verscherpte en sprak over een ‘terroristische daad’ en een ‘verkeerde opvatting van het begrip tolerantie’. De linkse krant ziet het als een cynische poging om kiezers voor zich te winnen. ‘De opmerkingen van de bondskanselier zouden de AfD en BSW nog meer wind in de zeilen moeten geven. We zijn niet meer ver verwijderd van de wereld van Alice Weidel, waarin op elke straathoek een met een mes gewapende buitenlander naar Duitsers zoekt.’
Volgens The Guardianoefenen Donald Trump en Tesla-tycoon Elon Musk bovendien druk uit op de Duitse verkiezingen ‘door ongekende inmenging van de VS ten gunste van de extreemrechtse Alternative für Deutschland’. Musk, wiens motieven volgens de Britse krant duister zijn, heeft de AfD Duitslands ‘laatste sprankje hoop’ genoemd, waarmee hij ‘het standaardpessimisme van extreemrechts overneemt en waarschijnlijk onbedoeld een nazislogan uit het begin van de jaren dertig herhaalt’. Op een partijcongres halverwege januari suggereerde Weidel dat Duitsland onder AfD-leiderschap kon dienen als een soort bemiddelaar voor Trump en Poetin, in het voordeel van Berlijn. The Economist benadrukt dat de kans klein is dat dit alles iets uithaalt. ‘De partij hoopt de op een na grootste partij in de Bondsdag te worden, maar maakt geen kans om deel uit te maken van de volgende Duitse regering omdat geen enkele partij met haar wil samenwerken.’
Met welke uitdagingen zal de nieuwe regering te maken krijgen?
Volgens The Guardian zal de volgende kanselier het zwaar te verduren krijgen. ‘Wie kanselier wordt, zal een economie moeten aanpakken die gebukt gaat onder hoge energie- en arbeidskosten, een verstikkende bureaucratie en een afbrokkelende infrastructuur.’ De vertraging van de handel met handelspartner China heeft een klap toegebracht aan de Duitse export, terwijl de belangrijke autoindustrie te traag is geweest om aantrekkelijke elektrische voertuigen te ontwikkelen en onder Donald Trump geconfronteerd wordt met de dreiging van hoge Amerikaanse tarieven. ‘Optimisten zeggen dat de verkiezingen in Duitsland een cruciale kans zijn voor investeringen, modernisering en vernieuwing. Pessimisten zeggen dat de problemen zo structureel zijn en de verwachtingen zo hoog dat de tussenwegcoalitie die waarschijnlijk zal ontstaan vrijwel zeker teleur zal stellen.’
De Duitse economie is al twee jaar op rij gekrompen, zal naar verwachting in 2025 stagneren en daarna nauwelijks groeien. ‘Geconfronteerd met deze structurele uitdagingen bevindt Europa’s grootmacht zich in een economische existentiële crisis’, schrijft Reuters. Volgens Anheier is het waarschijnlijk dat Merz leiderschap zal tonen waar Scholz dat niet deed, en meer ervaren en pragmatische ministers in het kabinet zal benoemen, om zo het soort blunders te vermijden die de steun voor de vorige coalitie deden afbrokkelen. ‘Maar als hij Duitsland uit de diepe structurele crisis wil leiden – vooral in de huidige tumultueuze geopolitieke omgeving – zal hij zich op vier belangrijke gebieden moeten richten.’
Het eerste is de schuldenplafond. Hoewel deze regel bedoeld is om de Duitse overheidsfinanciën stabiel te houden, beperkt hij ook het vermogen van de overheid om te investeren in de toekomst en om vroegtijdig en effectief te reageren op opkomende crises. Duitsland heeft bijvoorbeeld al twintig jaar een negatief netto publiek investeringsniveau. Volgens Reutersis er de komende tien jaar ongeveer 600 miljard euro nodig voor investeringen in onderwijs, infrastructuur en klimaatbescherming. Dat is meteen de tweede prioriteit: structurele hervorming. ‘Duitsland moet actie ondernemen op gebieden als onderwijs, infrastructuur, openbaar bestuur, immigratie en de digitale en energietransitie’, schrijft Anheier.
Duitsland kampt daarnaast met een tekort aan geschoolde arbeidskrachten. Reuters meldt dat tot 2040 jaarlijks 288.000 arbeidsmigranten nodig zijn om een daling van 10 procent in de beroepsbevolking te voorkomen. ‘Van de Syrische mannen die tussen 2014 en 2016 naar Duitsland kwamen, is 89 procent nu rechtmatig aan het werk.’ Het is dus niet bevorderlijk als de volgende regering migratie aan banden legt.
‘Als Duitsland op het huidige pad blijft – intern kibbelen en aanmodderen – zal de geleidelijke neergang doorgaan’
Het derde prioriteitsgebied is de Europese Unie. Volgens Anheier missen Europese financiële markten en bedrijven de omvang om te concurreren met de VS en China. Duitslands economische model, dat sterk afhankelijk is van industriële productie en export, hapert al jaren. Reuters wijst erop dat de industriële productie sinds 2017 daalt en de autoindustrie – de ruggengraat van de Duitse economie – sinds 2018 achteruitgaat.
Tot slot moet de nationale veiligheid krachtig worden versterkt. Anheier stelt dat Duitsland een nationale veiligheidsraad moet oprichten en meer dan de NAVO-eis van 2 procent van het bbp moet besteden aan defensie. Volgens Reuters is minstens 3 procent van het bbp nodig om een moderne krijgsmacht op te bouwen.
Eén ding is zeker: de toekomstige regering moet een nieuwe koers gaan varen. ‘Als Duitsland op het huidige pad blijft – intern kibbelen en aanmodderen – zal de geleidelijke neergang doorgaan. Maar met effectief politiek leiderschap dat zowel doortastend optreedt als de touwtjes stevig in handen houdt, kan het land een nieuwe koers uitzetten naar meer veiligheid en welvaart’, aldus Anheier.
De CDU heeft de lokale verkiezingen in de stad Berlijn van afgelopen zondag gewonnen. De christendemocratische partij eindigde ver voor de SPD van de Duitse bondskanselier Olaf Scholz, die haar slechtste resultaat sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog noteerde, aldus Deutsche Welle.
Volgens de voorlopige uitslag heeft de CDU 28,2 procent van de stemmen behaald, een sprong van 10 procentpunt ten opzichte van de vorige verkiezingen (2021), terwijl de sociaaldemocraten van de SPD niet verder komen dan 18,4 procent, gelijk met de Groenen. Voor de CDU is dit het beste resultaat in twintig jaar.
Er is geen garantie dat de CDU deel zal uitmaken van het stadsbestuur
Ondanks de overtuigende overwinning is er geen garantie dat de CDU deel zal uitmaken van het stadsbestuur of dat haar kandidaat Kai Wegner burgemeester zal worden, schrijft DW. Wegner zei dat hij ofwel met de Groenen ofwel met de SPD in zee wil gaan. Beide partijen zitten op het moment in het stadsbestuur in een coalitie met Die Linke en hebben na de verkiezingen hun meerderheid in de Berlijnse gemeenteraad behouden.
De verkiezingen in Berlijn van zondag werden gehouden nadat de verkiezingen van 2021 ongeldig waren verklaard door het Constitutionele Hof van Berlijn. Die verkiezingen werden ontregeld door ernstige storingen in veel stembureaus en urenlange rijen omdat sommige stembureaus geen stembiljetten meer hadden of stembiljetten voor het verkeerde district ontvingen.
Armin Laschet, die onder druk staat sinds de zware nederlaag van de Duitse conservatieven bij de laatste parlementsverkiezingen, is donderdag begonnen met zijn terugtrekking uit de CDU, terwijl de sociaaldemocraten, de Groenen en de liberalen besprekingen zijn begonnen om een coalitie van drie partijen te vormen.
‘Als Armin Laschet aankondigt dat hij iets te zeggen heeft, denkt iedereen aan zijn aftreden’, stelt Süddeutsche Zeitung ironisch vast. Op donderdag belegde de opvolger van Angela Merkel een onaangekondigde persconferentie. Het woord aftreden viel uiteindelijk niet, maar Laschet legde de basis voor zijn vertrek uit de CDU, binnen een jaar nadat hij aan de leiding is gekomen.
‘De leider van de conservatieven ging niet zo ver dat hij zijn ontslag aankondigde, na twee weken van kritiek over zijn verkiezingsdebacle, maar hij kondigde wel aan dat hij volgende week aan de partijleiding zou voorstellen om een congres te houden’, meldt El País.
‘Laschet is er nooit in geslaagd zijn stempel op de partij te drukken, noch zijn middelmatige populariteit te verbeteren’
Het doel van dit congres, dat in december zou kunnen plaatsvinden, is ‘de reorganisatie van de CDU, van het voorzitterschap tot het federale uitvoerend comité’, om een einde te maken aan het ‘onophoudelijke debat’ over de leiding van de partij, aldus Laschet.
Financial Times herinnert eraan dat de CDU-leider, die in januari jl. werd gekozen, ‘er nooit in is geslaagd zijn stempel op de partij te drukken, noch zijn middelmatige populariteit te verbeteren’. Hij heeft ook te lijden gehad onder de broederstrijd met Markus Söder, leider van de CSU – de Beierse zusterpartij van de CDU – die hoopte de conservatieve kandidaat te worden voor de parlementsverkiezingen, aldus de zakenkrant.
Na het slechtste resultaat uit haar geschiedenis is de CDU duidelijk niet in een sterke positie om een regeringscoalitie te vormen. Maar zijn leider zei donderdag dat hij ‘nog steeds hoopt’ op een alliantie van drie partijen met de liberalen van de FDP en de Groenen, hoewel hij dan niet noodzakelijkerwijs kanselier zou worden – een verder bewijs dat hij klaar is om een stap terug te doen, aldus Deutsche Welle.
‘Het gaat niet zozeer om al dan niet Armin Laschet’, zei hij. ‘De vraag is waar dit land naartoe moet. En als sommige mensen tot andere oplossingen willen komen, is dat mogelijk’, voegde hij eraan toe. Met andere woorden, zo vatte Deutsche Welle samen, Laschet ‘zou bereid zijn zich terug te trekken, indien zijn positie de onderhandelingen in de weg zit’.
Consumenten hebben nog tot 30 september 2022 om ongeveer 24 miljard pond, circa 27,7 miljard euro, aan papieren bankbiljetten van 20 en 50 Britse pond uit te geven, aangezien de Bank of England ze uit de omloop haalt. Ze worden vervangen door biljetten van polymeer, die veiliger zijn en langer meegaan, bericht Bloomberg.
Het bbp van Italië zal dit jaar met behulp van overheidsinterventies stijgen met 6 procent en in 2022 met 4,7 procent. Het begrotingstekort valt aanzienlijk lager uit dan verwacht, zo blijkt uit een rapport van Economische Zaken, dat is aangeboden aan premier Mario Draghi, bericht persbureau ANSA. Overheidsmaatregelen stimuleren de groei met een extra 0,5 procentpunt; zonder zou het bbp al met 4,2 procent stijgen.
Daarmee herstelt de Italiaanse economie zich na een val van 8,9 procent in 2020 als gevolg van de pandemie. De verhouding tussen begrotingstekort en bbp komt door het herstel op 9,4 procent, een daling ten opzichte van de 11,8 procent waar in april nog van uit werd gegaan.
Alleen Ierland en Portugal weten zich voorlopig gevrijwaard van de opmars van rechts-populisme in Europa, nu extreemrechts met Vox voor het eerst in decennia voet aan de grond in Spanje heeft gekregen.
Veertig jaar nadat in Spanje de Grondwet werd ingevoerd heeft een extreemrechtse, nationalistische, centralistische, eurosceptische en anti-immigratiepartij twaalf zetels weten te bemachtigen tijdens de regioverkiezingen in Spanjes dichtstbevolkte autonome regio Andalusië, voorheen het bastion van de socialistische arbeiderspartij PSOE. Niet eerder lukte het een extreemrechtse beweging te worden gekozen in een regionaal parlement in Spanje.
De partij volgt het spoor van andere Europese politieke bewegingen die zich kunnen vinden in de internationale alt-rightbeweging van Trump-ideoloog Steve Bannon. Daarbij horen het Rassemblement National van Marine Le Pen, de Lega Nord van Matteo Salvini en de Alternative für Deutschland. ‘Vox wordt meegesleurd in het populistisch momentum en dat levert de partij in ieder geval een hoop pure proteststemmen op. Ze hebben alleen geen bestuurservaring, zoals bijvoorbeeld de Lega in het noorden van Italië,’ zegt Jorge Palacio, als politicoloog verbonden aan de Universidad Rey Juan Carlos.
Marine Le Pen was een van de eersten die Vox feliciteerden met de overwinning van de partij in Andalusië. In een tweet noemde ze Vox een ‘jonge en dynamische beweging’. Eigenlijk is het eerste grote succes van de extreemrechtse nationalisten te danken aan de Brexit op 23 juni 2016. Even leek het erop dat Marine Le Pen en Geert Wilders in 2017 de succesvolle vaandeldragers van extreemrechts zouden worden, maar beiden bleven halverwege steken en slaagden er niet in een radicaal andere wind te laten waaien.
Taboes
Dat lukte de Oostenrijkse Vrijheidspartij FPÖ wel in 2017, toen de naar rechts opgeschoven christen-democratische Volkspartij ÖVP van Sebastian Kurz een pact sloot met Heinz-Christian Strache. In Italië werd afgelopen voorjaar een tegennatuurlijk regeringspact gesloten door de extreemrechtse Lega van Matteo Salvini en de links-populistische Vijfsterrenbeweging van Luigi di Maio. Hoewel de populisten in Italië strikt genomen met Silvio Berlusconi de macht al grepen.
Wat cultuur-maatschappelijke vraagstukken betreft (immigratie, angst voor verandering, het oproepen van een verleden waarin alles beter was) is de winst van Vox te vergelijken met wat er in andere Europese landen speelt. Toch is hun economische programma in grote lijnen traditioneel rechts. Evenals Spanje was Duitsland een van de landen waar extreemrechts geen voet aan de grond kreeg. Het verleden drukte zwaar op het land en een partij die rechtser was dan de CSU, een Beierse christen-democratische partij, gelieerd aan de CDU, was onmogelijk.
De legendarische partijleider Franz-Josef Strauss verwoordde het zo: ‘Een rechtsere partij dan de Unie kan in Duitsland niet worden getolereerd.’ Met de komst van de AfD zijn die taboes verdwenen. De eerste keer dat de partij in september 2013 aan de landelijke verkiezingen deelnam, kreeg ze iets minder dan 5 procent van de stemmen. Vier jaar later komt ze met 92 zetels (12,7 procent) in de Bondsdag. Omdat Merkels CDU, de CSU en de SPD samen een coalitie vormen, is de rechts-populistische AfD de belangrijkste oppositiepartij.
Afgelopen oktober deed AfD mee aan de verkiezingen in de twee deelstaten waar de partij nog geen zetel had: Beieren en Hesse. De CDU en de CSU verloren zo veel stemmen dat Merkel besloot zich op het partijcongres niet meer kandidaat te stellen als politiek leider van haar partij. ‘Vox en AfD gebruiken hetzelfde discours vol ogenschijnlijk coherente verhalen waarmee ze pretenderen de cultureel-maatschappelijke problemen te begrijpen.
Samen zullen extreemrechtse partijen een belangrijk deel van de agenda bepalen
Nog een overeenkomst tussen beide partijen is dat ze zich de nationale identiteit toe-eigenen en de rol van politieke vernieuwers aannemen,’ zegt Franco Delle Donne, coauteur van Faktor AfD. Wanneer extreemrechtse partijen de politieke arena betreden, staan hun tegenstanders voor een dilemma. Of ze bouwen een cordon sanitaire om zo’n partij heen omdat ze in hun ogen ondemocratisch is, bijvoorbeeld omdat ze een pro-naziverleden hebben (zoals bij de Zweedse Democraten) of ze werken samen, vaak met de bedoeling om de politieke ideeën van de partij af te zwakken of om te voorkomen dat ze zichzelf als slachtoffer presenteren.
Wat ook vaak gebeurt, is dat andere partijen, of de extreemrechtse partijen nu worden buitengesloten of niet, besmet raken door hun discours en een deel van hun agenda overnemen. Dat is een gevaarlijk spel. Wie zich op hun terrein begeeft, zal uiteindelijk hun discours meer gewicht geven.
Het succes van Vox hangt nauw samen met het verlies van de traditionele partijen. In de meeste landen in Europa hebben grote politieke partijen zoals de volkspartijen in Duitsland iets meer dan 40 procent van de stemmen, terwijl ze in de jaren negentig samen op 80 procent van de stemmen konden rekenen. In Duitsland wordt het cordon sanitaire strikt toegepast, bondskanselier Merkel wijst elk pact van de CDU, de CSU met de AfD resoluut af. De AfD zit in geen enkel deelstaatparlement. En op lokaal niveau is de partij alleen in Saksen van betekenis.
Het valt nog te bezien of Annegret Kramp-Karrenbauer, de opvolger van Merkel bij de CDU, haar lijn zal vasthouden.
‘Welkom in de echte wereld,’ zegt Jimmie Akesson, de flamboyante voorman van de Zweedse Democraten, een populistische anti-immigratie- en eurosceptische partij die in de wieg van de welvaartsstaat is opgebloeid.
Ook in Zweden heeft men een cordon sanitaire gelegd om de Zweedse Democraten, die een fikse winst wisten te boeken tijdens de laatste verkiezingen en de sleutel in handen hadden voor de terugkeer van rechts in het centrum van de macht. Maar de liberalen en de centrumpartij wilden de Zweedse Democraten zelfs niet als gedoogpartij en formeerden uiteindelijk een rood-groene regering. Ofschoon Jimmie Akesson zijn partij heeft vernieuwd, weegt voor velen in Zweden het naziverleden van de partij te zwaar.
Nadat in 2000 de Europese Unie fel ageerde tegen de regeringsdeelname van de FPÖ in Oostenrijk, regeren in Denemarken sinds 2001 diverse kabinetten met gedoogsteun van de Deense Volkspartij, wat een grote invloed heeft op de migratiepolitiek.
In Noorwegen werd er in 2013 geëxperimenteerd met regeringsdeelname van extreemrechts. De conservatieven regeerden met de Progressieve Partij en deden dat nog een keer in 2017, al dalen ze nu in de peilingen. In Finland maakte de extreemrechtse partij sinds 2015 samen met twee andere partijen deel uit van een conservatief blok.
Twee jaar later viel dat blok uiteen in twee facties. Timo Soini, voormalig leider van de Ware Finnen, bleef minister van Buitenlandse Zaken. Het is nog te vroeg om te weten of Vox evenveel succes zal hebben bij de landelijke verkiezingen, te verwachten is dat het de partij tijdens de Europese verkiezingen, net als in Andalusië, voor de wind gaat. Vox zal profiteren van het proportioneel kiesstelsel en meeliften met ervaren politiek leiders als Le Pen en Salvini. Samen zullen extreemrechtse partijen een belangrijk deel van de agenda bepalen.
Spaanse website opgericht door voormalig directeur van het conservatieve dagblad El Mundo. Liberaal, streng en onafhankelijk, zoals de naam al doet vermoeden. Journalisten bezitten 51 procent van de aandelen van de site.
De Duitse minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer (CSU) lag de laatste weken op ramkoers met bondskanselier Merkel over immigratie. Maar voor het herstellen van blunders uit het verleden is het te laat, schrijft columnist Jakob Augstein.
‘Er is a mentsch,’ zeg je in het Jiddisch wanneer je iemand een compliment wilt maken. ‘A mentsch’ is een fijne vent, eentje die doet wat hij zegt. Misschien is Seehofer, Horst zo ‘a mentsch’? Eentje die bij belangrijke politieke vraagstukken geen slappe knieën krijgt. Maar misschien is Seehofer ook gewoon maar een mens bij wie op enig moment, zoals bij ieder van ons, de stoppen doorslaan. In elk geval treden de menselijke zwakheden bij Seehofer op een voor een politicus heel ongewone manier aan de dag. Sprakeloos kijkt de rest van de wereld zijn menselijke zwakheden aan, niet goed wetend of ze erom moeten lachen of huilen.
Maar ongeacht of de titanenstrijd tussen de Pruisische ijzeren kanselier en de hardhouten Beier op een tragedie of een farce uitloopt – de schok van dit weekend zal de Unie van CSU en CDU niet zo gauw te boven komen en de Bondskanselier al helemaal niet.
Het is voor leken – en voor ieder ander ook – niet meer zo heel gemakkelijk te begrijpen waarover de ruzie tussen beide Uniepartijen eigenlijk gaat. Eén ding is zeker: van vluchtelingen en migranten hebben beide evenzeer de buik vol. In de wereld van het politieke christendom betekent elke slechtere behandeling van migranten ‘vooruitgang’. Bij voorkeur moet de buitenlander in zijn eigen land blijven. En als dat niet gaat, dan weg naar een kamp, liefst in Afrika, desnoods in Beieren, in elk geval – laten we zeggen – geconcentreerd op één plaats.
Te laat
Het gaat bij de strijd binnen de Unie dus niet om buitenlanders. Het gaat om Angela Merkel. De CSU heeft geen probleem met buitenlanders. Ze heeft een probleem met Angela. Seehofer wil niet de prijs betalen die Merkels politiek zijn CSU kost. Maar het is te laat, veel te laat. Daar komt paniekvoetbal van.
De Unie heeft met het onderschatten van de AfD een zware strategische fout gemaakt. Eind 2014 herinnerde Wolfgang Schäuble nog aan de korte bruine bloeitijd van Die Republikaner en hij voorspelde: ‘Ik denk dat het ook de AfD zo zal vergaan.’ Een gigantische misrekening. Het ontbrak de Unie op dat moment aan radicaal realisme. Op de oprichting van de AfD had ze moeten reageren met het uitbreiden van de CSU over de hele Bondsrepubliek.
Wat Franz Josef Strauß in 1976 niet durfde – uit zorg voor de conservatieve kern van de Unie tegenover vernieuwer Helmut Kohl de sprong naar het noorden wagen – had Seehofer onder de druk van de aanstormende AfD- horden tegenover vernieuwer Angela Merkel wel moeten durven.
Nu is de AfD uitgegroeid tot de legendarische ‘vierde partij’. Zo noemde men in een ver verleden, toen er drie televisiezenders waren en drie partijen in de Bondsdag, de visie van een landelijke CSU, een burgerlijk-conservatieve partij rechts van de CDU.
De Beierse politieke cultuur zou hebben gezegevierd. Obscure racisten zoals Björn Höcke hebben ze niet in de CSU. En ook uit enquêtes bleek telkens weer dat de AfD-aanhang meer vertrouwen had in Horst Seehofer dan in de top van haar eigen partij.
Je kunt aan de commentaren over de Unie-troebelen zien dat er ten noorden van de Main maar weinig begrip bestaat voor de Beierse gemoedstoestand. Vanaf 1957 levert de CSU de minister-president van Beieren. Vanaf 1962 regeert de partij er alleen met een absolute meerderheid – die in 2008 korte tijd verloren ging maar in 2013 heroverd kon worden. De CSU speelt – helaas is dat zo – in een heel andere competitie dan Angela Merkel. De kanselier hoeft zich niet te bekommeren om de aantasting van het Duitse partijensysteem. Het belangrijkste is dat een door haar geleide regering altijd een stem meer heeft dan de anderen. Voor de CSU ligt dat anders.
Het zou een heel andere politieke wereld zijn geweest: de CDU de ene grote volkspartij in het midden, rechts geflankeerd door het kleine zusje CSU, links door de Grünen. De AfD zou gemarginaliseerd zijn of dood, Die Linke zou tot in de eeuwigheid in het oosten zitten kniezen en de SPD, tja de SPD – voor hen zou er helemaal geen zinnige plek meer zijn. Met een blik op Bebel en Brandt zou dat wel treurig zijn, natuurlijk.
Dat het zo niet is geworden, is een historische blunder. Maar nu is het te laat. De AfD is in het gat gesprongen dat CDU en CSU bereidwillig aan haar overlieten.
En nu, nu hem dit alles duidelijk wordt, nu hem de schellen van de ogen vallen, nu draait Horst Seehofer aan het stuur, hij treedt terug, treedt van zijn terugtreden terug, en probeert in alle paniek aan iets vast te houden wat niet meer te houden is.
Daarbij is die houding eigenlijk helemaal niet Beiers, dat iets voor altijd is. ‘Wat is een mens nou helemaal? ‘Naakt is hij, naakt,’ zei de moeder van Oskar Maria Graf, de nationale schrijver van Beieren die zelfs als balling in New York altijd zijn lederhose bleef dragen. ‘En wanneer hij dood is, is hij een hoop drek.’
Een belangrijk onderzoekstijdschrift, opgericht in 1947 en uiterst onafhankelijk, dat verscheidene politieke schandalen aan het licht heeft gebracht.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
