De Amerikaan Scott Santens wacht een overheidsinitiatief over het basisinkomen niet af, maar probeert via crowdfunding in zijn levensonderhoud te voorzien.
Scott Santens denkt de laatste tijd veel aan vis. En dan vooral aan het aforisme: ‘Als je iemand een vis geeft, heeft hij voor een dag te eten. Als je iemand leert vissen, heeft hij zijn hele leven te eten.’ Wat Santens wil weten is het volgende: ‘Als je een robot bouwt die kan vissen, verhongeren alle mensen dan, of hebben alle mensen dan te eten?’ Santens is 37 en een van de leiders van de beweging voor een basisinkomen, een wereldwijd netwerk van duizenden voorstanders (alleen al 26.000 op de Amerikaanse nieuwssite Reddit) die vinden dat regeringen elke burger een maandelijkse toelage moeten geven die groot genoeg is om hun basisbehoeften te dekken.
Met het idee van een basisinkomen wordt al decennia lang gespeeld, en het heeft op steun kunnen rekenen van uiteenlopende leiders als Martin Luther King Jr. en Richard Nixon. Maar in plaats van op een regeringsinitiatief te wachten is Santens begonnen om via crowdfunding een eigen basisinkomen van 1000 dollar per maand te verwerven. Hij is al bijna halverwege. Santens denkt dat de banengroei niet langer gelijke tred houdt met de automati-sering, en hij ziet een inkomen van regeringswege als een bruikbare oplossing. ‘Het gaat er niet om dat we in de toekomst een basisinkomen nodig hebben, we hebben het nu nodig,’ zegt Santens, die in New Orleans woont. ‘De mensen hebben het niet in de gaten, maar we zien de effecten al overal om ons heen, in de banen en in het loon dat we krijgen, in de uren die we voor lief nemen, in de extreme inkomensongelijkheid en in het verlies van koopkracht.’
Als je een robot bouwt die kan vissen, verhongeren alle mensen dan, of hebben alle mensen te eten?
Robots
Veel deskundigen geloven dat, anders dan in de twintigste eeuw, de mensen in deze eeuw de automatisering niet één stap voor zullen kunnen blijven door middel van beter onderwijs en het vergroten van hun vaardigheden. Een recente studie van de Universiteit van Oxford waarschuwt dat 47 procent van alle bestaande banen binnen de komende twee decennia geautomatiseerd zal kunnen worden.
Zorgen over robots die menselijke arbeid vervangen duiken steeds vaker op in de toonaangevende media, zoals op de voorpagina van The Wall Street Journal. Recente boeken zoals The Second Machine Age en Who Owns the Future? voorspellen dat als het om robots en werk gaat, de tijden zijn veranderd. In Europa, waar het sociale vangnet groter is, lijken mensen meer open te staan voor het idee van een basisinkomen dan in de Verenigde Staten.
De Zwitsers gaan in 2016 een referendum houden voor een basis-inkomen [van 2000 euro per maand]. De meeste kandidaten voor de recente parlementsverkiezingen in Finland staan achter het idee. Maar in de VS is de kwestie nog taboe voor de toonaangevende politici: zij blijven twijfels houden over de rechtvaardigheid en uitvoerbaarheid van een basisinkomen en verwerpen de vooronderstelling dat automatisering kantoorbanen kost.
Vandaar dat Santens het heft in eigen handen heeft genomen. ‘Ik heb voor crowdfunding gekozen om mezelf en anderen onmiddellijk in staat te stellen voor het basisinkomen van alle anderen te pleiten,’ zegt Santens. Anders dan de meeste crowdfunders vraagt Santens geen beginkapitaal voor een specifiek project, zoals een technologische start-up, een non-profitorganisatie of een speelfilm.
Evenmin vraagt hij geld voor een specifiek probleem, zoals onbetaalde medische kosten. Hij vraagt om gratis geld om zijn leven te leiden. Alles wat hij meer bijeenkrijgt met crowdfunden dan 1000 dollar per maand zal aan andere basisinkomensactivisten worden gedoneerd. Maar het geld dat hij als freelanceschrijver verdient houdt hij zelf. Volgens hem zou met een basis-inkomen van overheidswege hetzelfde gebeuren: de mensen zouden het extra geld dat ze met hun werk verdienen zelf houden.
Techno-optimisme
Santens crowdfundingproject valt niet alleen in goede aarde bij progressievelingen die van nature voor overheidsuitkeringen zijn, maar ook bij sommige voorstanders van het libertarisme, zoals Matt Zwolinski, hoogleraar Filosofie aan de Universiteit van San Diego. Naar zijn mening zou een basisinkomen de bureaucratische nachtmerrie van het huidige Amerikaanse sociale vangnet van 1 biljoen dollar kunnen verkleinen. Hij juicht Santens poging toe, omdat die bewijst dat een basisinkomen mogelijk is zonder overheidsbemoeienis. ‘Veel mensen gaan ervan uit dat als sociale zekerheid of postbezorging of een basisinkomen een goed idee is, daar automatisch uit volgt dat we de uit-voering ervan aan de staat moeten overlaten,’ aldus Zwolinski. ‘Maar dat volgt daar helemaal niet uit. Soms – en ik denk heel vaak – worden belangrijke sociale doelstellingen beter gerealiseerd door middel van vrijwillige gedecentra-liseerde actie dan door de dwingende gecentraliseerde controle die karakteristiek is voor de moderne staat.’
Maar andere voorstanders van het basisinkomen staan sceptisch tegenover crowdfundingprojecten. ‘Als dit een paar activisten helpt om het idee voor het voetlicht te brengen en er steun voor te verwerven, dan kan dat volgens mij een positieve maar waarschijnlijk uiterst marginale ontwikkeling zijn,’ zegt Martin Ford, een pleitbezorger voor het basisinkomen en de auteur van The Rise of the Robots, waarin een zich snel uitbreidende overname van banen door automatiserings-systemen wordt voorspeld. ‘De treurige werkelijkheid is dat veel van de mensen die een basisinkomen het hardste nodig hebben waarschijnlijk niet op veel sympathie van vrijwillige donoren kunnen rekenen,’ zegt Ford.
‘Dat zie je al bij liefdadige doelen: de mensen geven voor gezinnen, kinderen en huisdieren, maar niet zo gauw voor alleenstaande dakloze mannen.’ Ford waarschuwt tegen wat hij de ‘libertarische/techno-optimistische fantasie’ van een particulieresectoroplossing noemt. ‘De overheid is ondanks al haar gebreken het enige aangewezen instrument dat we hebben.’
Zullen mensen die genoeg hebben om van te leven, niet stoppen met werken?
Publieke financiering
Degenen die sceptisch staan tegenover een basisinkomen zullen misschien vragen: Als je mensen genoeg geeft om van te leven, zullen ze dan niet stoppen met werken? Zullen ze niet lui worden? Bevindingen uit pilotstudies van Guy Standing, hoogleraar Ontwikkelingsstudies aan de Universiteit van Londen en medeoprichter van het Basic Income Earth Network, wijzen op het tegendeel. ‘Wanneer mensen niet langer uit angst werken, worden ze productiever,’ aldus Standing. Karl Widerquist, een andere leider van de wereldwijde basisinkomensbeweging, juicht het project van Santen eveneens toe, maar zegt er wel bij dat het doel van de beweging niet is om een particulier gefinancierd basisinkomen te creëren.
‘Wat we nodig hebben is een publiek gefinancierd basisinkomen voor iedereen; particuliere liefdadigheids-instellingen kunnen – en moeten – dat niet doen,’ zegt Widerquist, hoogleraar Filosofie aan de School of Foreign Service in Qatar (onderdeel van de Universiteit van Georgetown) en auteur van diverse boeken en artikelen over het basis-inkomen. Widerquist organiseerde afgelopen maart ook de laatste editie van het North American Basic Income Guarantee Congress in New York. ‘Het doel van een particulier basisinkomen is om te laten zien hoe goed het werkt, er aandacht voor te vragen en de invoering van een echt algemeen basisinkomen te bevorderen,’ aldus Widerquist.
‘Wat we nodig hebben is een publiek gefinancierd basisinkomen voor iedereen’
Kwaliteit van leven
Ondertussen vraagt Santens in New Orleans via Twitter aan voorstanders van een basisinkomen om een beetje te dagdromen en zich voor te stellen wat ze met hun tijd zouden doen als ze een basisinkomen hadden. ‘Ik zou tijd hebben om te schrijven, en nu op een waardiger manier,’ twitterde een respondent. Een andere schreef: ‘Twintigjes voor muzikanten. Fooien. Werk van plaatselijke kunstenaars aan mijn muren. Dikke pakken poen voor fietstaxibestuurders. Ik zou dolgraag #mybasicincome delen.’ Santens zelf zal doorgaan als freelance-schrijver, maar nu met meer gemoedsrust. ‘Het enige verschil tussen nu en toen zal eigenlijk mijn kwaliteit van leven zijn, omdat ik me niet meer druk zal hoeven te maken over hoe ik in mijn basisbehoeften kan voorzien,’ zegt hij. ‘Dat is al heel wat… weten dat ik aan het begin van elke maand genoeg geld voor huur en eten zal hebben, dat ik eindelijk mijn schulden zal kunnen aflossen en op een dag misschien zelfs wat kan gaan sparen. Maar op de vraag of ik met een basis-inkomen alles zal kunnen doen wat ik het liefste doe,’ voegt hij eraan toe, ‘kan ik tot mijn grote geluk antwoorden dat dat precies is wat ik nu al doe.’
David R. Wheeler