Volgens de Amerikaanse politicoloog David Rieff is het niet altijd verstandig het verleden te blijven oprakelen. In een opmerkelijk essay pleit hij voor een vergeetcultuur na grote tragedies. De Argentijnse krant Clarín sprak met hem.
In uw boek In Praise of Forgetting uit 2016 bestrijdt u de zienswijze dat volkeren die zich het verleden niet herinneren gedoemd zijn in herhaling te vervallen. U vindt dat we beter kunnen doorgaan met leven?
‘Alles hangt af van de situatie, het moment, de context. Mijn standpunt is dat als de morele eis van het herinneren te veel leed veroorzaakt om nog te worden ingewilligd, je zelfs aan een “morele eis van het vergeten” zou kunnen denken. De titel van mijn boek is vooral provocerend, nodigt uit tot reflectie. Het is verkeerd om te zeggen dat herinnering natuurlijk is en vergeten niet. Het collectieve geheugen is een constructie, en een veranderende constructie. Maar ik zeg ook niet dat degenen die zich het verleden herinneren gedoemd zijn.’
Toch is het moeilijk om niveaus van lijden te bepalen. Welk onderscheid maakt u daarin?
‘Mijn ervaring in Bosnië heeft me geleerd dat de prijs van de herinnering soms heel hoog is: mensen hebben elkaar vermoord vanwege gebeurtenissen van vier of vijf eeuwen geleden. In Noord-Ierland is de rancune blijven voortbestaan toen het dispuut allang niet relevant meer was. In zo’n geval, net als in de Israëlisch-Palestijnse kwestie, is misbruik van de herinnering “schadelijk voor de gezondheid”, zoals op sigarettenpakjes staat.’
Heeft een samenleving niet het recht zelf te bepalen wat ze zich wil herinneren?
‘Herinnering is geen geschiedenis. Je moet onderscheid maken tussen individuele herinnering, het resultaat van historisch-juridisch onderzoek en de meningen die in een samenleving worden getolereerd. Of je je iets herinnert of vergeet beslis je altijd zelf. Ik breng veel tijd in Zuid-Afrika door en daar zijn degenen die met de dictatuur hebben gesympathiseerd van mening dat vergeten de beste oplossing is; de slachtoffers kiezen natuurlijk voor herinneren. Dat is een van de grote vragen in het boek: hoeveel willen we voor de herinnering betalen? In bepaalde contexten denk ik dat we moeten betalen, maar in andere is de prijs te hoog. Daarom heb ik meer sympathie voor de eis van het herinneren in Chili [aar in het begin van deze eeuw een verzoeningsproces is gestart nadat rechter Juan Guzmann dictator Pinochet met succes had aangeklaagd] dan in bijvoorbeeld Colombia – ik was voorstander van het eerste, veelomvattender vredesakkoord met de FARC dat werd voorgesteld door president Juan Manuel Santos.’
Denkt u niet dat gerechtigheid tot vrede leidt?
‘Hegel definieert een tragedie als een mogelijk conflict tussen twee goede dingen. Ik ben het oneens met mensenrechtenbewegingen die verkondigen dat er geen vrede zonder gerechtigheid bestaat, dat vrede zonder gerechtigheid geen vrede is. In sommige gevallen moet je kiezen. In andere kun je het misschien allebei hebben – vrede en gerechtigheid. Maar in Colombia en Baskenland, om maar twee voorbeelden te noemen, denk ik dat het of het een is, of het ander. In Chili en hier in Argentinië is dat door de democratie bewerkstelligd. In Colombia is dat niet het geval. De mensenrechtenbewegingen hebben de illusie dat samenlevingen zich natuurlijkerwijze in de richting van waarheid en gerechtigheid ontwikkelen. Daar geloof ik niet in. Ik zie het meer als de Grieken, namelijk dat alles zich in historische cyclussen voltrekt. En als je naar Trump, Poetin of Maduro kijkt, aan de linker- en rechterzijde van het perspectief, dan moet je wel constateren dat we afstevenen op een minder democratische cyclus.’
Hoe wordt uw standpunt in de Verenigde Staten ontvangen, waar de herinnering aan 11 september 2001 het voortbestaan van het kamp in Guantánamo rechtvaardigt?
‘In zekere zin zijn de Verenigde Staten een “vergeetland”. Jongeren zeggen “That’s history” als ze het over iets hebben wat niets meer betekent. De oorlog tussen de radicale islam en de Verenigde Staten duurt al zestien jaar, en die zal niet eindigen door de onomstotelijke overwinning van een van de twee kampen. Ik vergelijk onze herinnering aan Pearl Harbour en onze relatie met Japan graag met de herinnering aan 11 september. De aanval op Pearl Harbour wordt nog altijd met plechtigheden gememoreerd, maar die verhinderen niet dat de Japanners onze beste vrienden zijn. Aan de andere kant ben ik er niet zeker van dat iemand over honderd jaar nog aan 11 september 2001 zal denken – alles zal vergeten zijn.’
Vertaler: Peter Bergsma
David Rieff (Boston, 1952) is de zoon van Susan Sontag, de beroemde Amerikaanse activiste en essayiste. Hij was oorlogscorrespondent in Bosnië, in diverse Afrikaanse landen en in Israël en Afghanistan.
Hier leest u zijn essay in The New York Times terug.
Clarín
Argentinië | dagblad | oplage 270.444
De oudste krant van Argentinië, opgericht in 1945 door Robert Noble en nog altijd onder redactie van zijn weduwe, Ernestina Herrera de Noble. De nadruk ligt op lokaal nieuws, sport en cultuur.