Afgelopen oktober gaven de kiezers PiS na acht jaar de bons, waardoor Donald Tusks centrumcoalitie aan de macht kwam. Terwijl de nieuwe regering probeert de veranderingen die PiS in Polen heeft veroorzaakt ongedaan te maken, voert Andrzej Duda een achterhoedegevecht om haar nalatenschap te beschermen.
Op 9 januari werden twee mannen door de achteringang van het presidentieel paleis in Warschau gereden. Officieel waren Mariusz Kaminski, voormalig minister van Binnenlandse Zaken, en Maciej Wasik, een van zijn plaatsvervangers, daar om de investituur van nieuwe adviseurs van de president, Andrzej Duda, bij te wonen. Maar de werkelijke reden was duisterder. Beide mannen waren voortvluchtig en Duda hielp hen zich te verstoppen voor de politie.
In 2015 werden Kaminski en Wasik veroordeeld voor machtsmisbruik toen ze de leiding hadden over een anticorruptieagentschap. Duda, die net was gekozen voor zijn eerste termijn, verleende hun algauw gratie. Afgelopen juni beval het Poolse hooggerechtshof een nieuw proces, en in december werden Kaminski en Wasik voor een tweede keer schuldig bevonden. Toen een rechtbank een arrestatiebevel tegen hen uitvaardigde, bood Duda aan de mannen onderdak te verlenen.
De zet was bedoeld om Donald Tusk, Polens nieuwe premier, te laten zien wie de baas was. Duda, een eenenvijftigjarige met een jongensachtig rond gezicht, had het grootste deel van zijn presidentschap samengewerkt met Wet en Rechtvaardigheid (PiS), de populistisch-nationalistische partij waartoe Kaminski en Wasik behoren. Afgelopen oktober gaven de kiezers PiS na acht jaar de bons, waardoor Tusks centrumcoalitie aan de macht kwam. Terwijl de nieuwe regering probeert de veranderingen die PiS in Polen heeft veroorzaakt ongedaan te maken, voert Duda een achterhoedegevecht om haar nalatenschap te beschermen en zijn eigen nalatenschap te consolideren.
De zaak-Kaminski en Wasik is een van de meer kleurrijke episodes in het lopende drama. Naarmate de dag vorderde, zaten miljoenen Polen aan hun scherm gekluisterd om te zien wat er zou gebeuren. Op een gegeven moment stapten de voortvluchtigen, beiden gekleed in zwarte overjassen, uit het paleis om de pers te ontmoeten terwijl politieagenten toekeken. ‘We verstoppen ons niet,’ zei Kaminski. ‘Als we in de gevangenis belanden, dan zullen we daar zitten als politiek gevangenen.’
Hij en Wasik hebben nooit geslapen in de gastenkamers die voor hen waren klaargemaakt. Later die dag vertrok Duda voor een ontmoeting met de Wit-Russische oppositieleider. Kort daarna daalde een tiental politieagenten neer op het paleis. Duda haastte zich terug van zijn vergadering, maar zijn autocolonne werd opgehouden door een kapotte bus. Tegen de tijd dat hij terugkeerde, waren Kaminski en Wasik in handboeien afgevoerd.
Obstakels
De Europese liberalen haalden opgelucht adem toen Tusk weer aan de macht kwam. Hij was premier van Polen tussen 2007 en 2014, voordat hij voorzitter werd van de Europese Raad. Toen hij niet aan de macht was, bond de Poolse regering de strijd aan met de Europese Unie, die haar ervan beschuldigde de rechtsstaat niet te handhaven.
Tusk heeft beloofd om schoon schip te maken in de rechtbanken en de staatsmedia, die PiS had volgepropt met loyalisten, en om Polens aanzien in Europa te herstellen. Dagen na haar beëdiging ontsloeg zijn regering de hoofden van de staatstelevisie- en radiostations en het nieuwsagentschap. Ambtenaren en spionnen uit het PiS-tijdperk zijn voor het parlement gesleept en beschuldigd van verschillende misdrijven, zoals het gebruik van spionagesoftware tegen politieke rivalen.
Maar er zijn twee dingen die Tusk in de weg staan. Een daarvan is zijn eigen coalitie, die bestaat uit links, liberalen en conservatieven, die het niet eens zijn met Tusks plannen om Polen sociaal liberaler te maken. (Voor de verkiezingen beloofde hij om homopartners wettelijk te erkennen en om het bijna totale verbod op abortus te versoepelen.)
Het grotere obstakel, althans voorlopig, is Duda. Sommigen in Polen hadden gehoopt dat de president, wiens tweede en laatste termijn eindigt in 2025, open zou staan voor compromissen met een nieuwe regering. Die hoop is grotendeels de bodem ingeslagen. In Polen besturen de premiers en hun kabinetten het land. Maar de president heeft ook echte bevoegdheden en de laatste tijd heeft Duda die maar al te graag gebruikt.
Hij heeft zijn veto uitgesproken over een wetsvoorstel om de morningafterpil zonder recept verkrijgbaar te maken en aangegeven dat hij pogingen om de abortusregels te liberaliseren zou tegenhouden. Abortus is momenteel in bijna alle omstandigheden verboden, zelfs wanneer de foetus ernstige afwijkingen vertoont. ‘Een verzoek om abortus,’ zei Duda, ‘betekent een verzoek om het recht om te doden.’
De verdediging van Kaminski en Wasik door de president dreigt de Poolse politiek lam te leggen. Duda zal elk wetsvoorstel dat uit het parlement komt naar het door PiS gedomineerde constitutionele hof sturen voor herziening, tenzij de mannen, die vorig jaar in het parlement werden gekozen, weer worden aangesteld als parlementsleden. (Nadat ze waren veroordeeld, mochten ze beiden vijf jaar lang geen openbare functies meer bekleden. PiS en Duda betwisten het verbod en de veroordeling).
Op 23 januari verleende Duda Kaminski en Wasik voor de tweede keer gratie en diezelfde dag werden ze vrijgelaten uit de gevangenis. Twee weken later probeerden ze het parlement binnen te dringen, met Jaroslaw Kaczynski, de PiS-leider, aan hun zijde. Bewakers duwden hen terug.
Collega’s herinneren hem als beleefd en hardwerkend, maar ook als saai en nauwelijks geschikt voor het presidentschap
Van presidenten in Polen wordt verwacht dat ze hun partijbanden achterlaten bij hun aantreden, maar in de praktijk gebeurt dit zelden. Toen Duda nog maar enkele maanden president was, hielp hij PiS om het Poolse constitutionele hof te veroveren door rechters te benoemen die door het nieuwe parlement waren voorgedragen, en weigerde hij de door het vertrekkende parlement geselecteerde rechters te beëdigen. Het hoogste gerechtshof van het land is nu onderworpen aan PiS en grotendeels disfunctioneel.
Twee decennia geleden hadden weinigen kunnen voorspellen dat Duda zo’n polariserende figuur zou worden. Hij was een frisse voormalige advocaat uit Krakau die als lid van het Europees Parlement werkte toen Kaczynski hem als presidentskandidaat van PiS aanwees voor de presidentsverkiezingen van 2015. Hij was niet eens bekend binnen zijn eigen partij. Collega’s herinneren hem als beleefd en hardwerkend, maar ook als saai en nauwelijks geschikt voor het presidentschap.
‘Hij was geen vechter,’ vertelde een PiS-politicus (die anoniem wilde blijven) me bij een kop koffie en een roerei in een café in de buurt van het presidentieel paleis in Warschau. ‘Duda stond ergens tussen de vijftigste en honderdste plaats in de pikorde.
Opiniepeilingen suggereerden dat de zittende president, Bronislaw Komorowski, van Tusks centrumrechtse partij, op koers lag om nog een termijn te winnen. ‘Om te verliezen, zou hij onder invloed een zwangere non bij een zebrapad moeten aanrijden,’ zei Adam Michnik, een van Polens bekendste publieke intellectuelen, op dat moment.
Kaczynski koos Duda omdat hij dacht dat hij vervangbaar was, volgens Michal Kaminski (geen familie van Mariusz), een voormalige PiS-spindoctor. Na een reeks van verliezen in algemene en lokale verkiezingen, wilde Kaczynski voorkomen dat hij het gezicht van een nieuwe PiS-nederlaag zou worden. Hij had iemand nodig die niet alleen zou instemmen met deelname aan een race waarin hij geen schijn van kans maakte, maar die ook te zwak was om zijn autoriteit binnen PiS uit te dagen als hij boven verwachting zou presteren. ‘Hij dacht,’ denkt Kaminski, nu senator voor een centrumpartij in de regeringscoalitie, ‘dat Duda middelmatig genoeg was.’
Duda verraste iedereen, niet in het minst zichzelf, door Komorowski in de eerste ronde voor te blijven en in de tweede ronde overtuigend te winnen. Hij was een energieke campagnevoerder en zijn euroscepsis en sociaal conservatisme pasten bij een electoraat dat naar rechts dreef. Gesterkt door zijn overwinning behaalde PiS in oktober een meerderheid in de parlementsverkiezingen. Kaczynski werd de machtigste politicus van Polen, ook al bleef hij een gewoon parlementslid (op twee korte periodes als vicepremier na).
De pen
In de daaropvolgende jaren begonnen hij en PiS het land te transformeren. Ze haalden de rechtbanken onderuit, weigerden te voldoen aan de vluchtelingenquota’s die door de EU waren vastgesteld – zich afzettend tegen de migratie uit het Midden-Oosten – en lanceerden een campagne tegen de ‘homo-ideologie’, waarvan Duda ooit zei dat die ‘gevaarlijker was dan het communisme’. De EU reageerde op de pogingen van de regering om de rechterlijke macht in te dammen door 137 miljard euro (148 miljard dollar) aan fondsen die bestemd waren voor Polen te bevriezen.
De staatsomroep TVP, ooit een betrouwbare nieuwsbron, begon regeringspropaganda te verspreiden die zo ongenuanceerd was dat kijkers het gevoel kregen dat ze teruggevoerd waren naar het Sovjettijdperk. ‘De regering verdedigt de Poolse belangen’ luidde een typische lichtkrant, of ‘Brussel, Duitsland en de oppositie zijn tegen Polen’.
Bartosz Weglarczyk, de redacteur van Onet, een populaire nieuwswebsite, vertelt me over de keer dat de moeder van een van zijn verslaggevers hem in paniek opbelde en vroeg of haar zoon gearresteerd zou worden. ‘Waarom zou hij gearresteerd worden?’ vroeg Weglarczyk. ‘Omdat ze op televisie zeiden dat hij een verrader was,’ zei ze.
Kritiek
Critici noemden Duda ‘dlugopis’, of ‘de pen’, een verwijzing naar zijn gewoonte om elk wetsvoorstel van PiS dat op zijn bureau belandde te ondertekenen. De sociale media stonden bol van de memes waarin de spot werd gedreven met zijn toewijding aan Kaczynski (en met Duda’s onhandige Engels). Een online sitcom, ‘Ucho Prezesa’ (Het oor van de voorzitter), ging over een enthousiaste maar niet erg slimme Poolse voorzitter, genaamd Andrzej, die wanhopig op zoek ging naar een audiëntie bij de baas van zijn partij, maar daar steevast niet in slaagde.
Maar in 2021 sprak Duda zijn veto uit over een wet die landen van buiten de Europese Economische Ruimte zou verbieden een meerderheidsbelang te nemen in Poolse omroepen. De wet was gericht op TVN, Polens grootste onafhankelijke omroep, die eigendom is van Discovery, een Amerikaans bedrijf, en kritisch was geweest over de PiS-regering. Duda zwichtte onder de druk, voornamelijk vanuit Washington. Hierdoor klaarde de lucht op tussen hem en president Joe Biden, wiens regering kritisch was geweest over de PiS-regering.
Vorig jaar liet Duda PiS de door hem goedgekeurde wetgeving afzwakken die iedereen die pro-Russisch zou zijn, verbood zich verkiesbaar te stellen. Duda veranderde van gedachten nadat de Amerikaanse regering en de EU protesteerden dat de wet PiS de macht zou geven om oppositiekandidaten, waaronder Donald Tusk, buiten spel te zetten.
Op dat moment had Kaczynski zijn geduld met de president al verloren. Volgens insiders van PiS spreken de twee mannen al minstens twee jaar niet meer met elkaar. Kaczynski was vooral geërgerd toen Duda in 2017 zijn veto uitsprak over hervormingen die de regering nog meer controle over de rechtbanken zouden hebben gegeven. ‘Duda kwam niet door de test heen bij Kaczynski, omdat hij niet 100 procent gehoorzaam was,’ zei Kaminski, die gelooft dat er ook een meer gecompliceerde psychologie in het spel is.
In 2010 kwamen Kaczynski’s identieke tweelingbroer Lech, toen president van Polen, Lechs vrouw en 94 anderen, waaronder hoge legerofficieren, om bij een vliegtuigongeluk in de buurt van de Russische stad Smolensk. Duda, die op dat moment de staatssecretaris van de president was, had op de vlucht moeten zitten. Hij bleef thuis omdat zijn dochter ziek was.
Kaczynski ziet Duda als een politiek en intellectueel lichtgewicht vergeleken met zijn overleden broer, zegt Kaminski. ‘Hij kan het niet verkroppen dat Duda in Lechs bed slaapt, dat hij in Lechs schoenen loopt. Hij veracht hem als mens.’
Kaczynski’s minachting voor Duda verbleekt bij de haat die hij koestert voor de nieuwe premier. Ondanks een officieel onderzoek dat de crash wijt aan een fout van de piloot en slecht weer, beschuldigt Jarosław Kaczynski Rusland van het neerhalen van het vliegtuig. Absurd genoeg beschuldigt hij Tusk, die toen zijn eerste termijn als premier uitzat, van medeplichtigheid. De regering van Tusk verdoezelde ‘een beslissing die op het hoogste niveau van het Kremlin is genomen’, zei Kaczynski twee jaar geleden, ‘omwille van een soort macabere verzoening met Rusland’.
‘Als hij zou kunnen, zou hij Tusk naar de gevangenis sturen,’ zei Andrzej Stankiewicz, een journalist. ‘En Tusk zou hetzelfde doen met Kaczynski.’
‘Zonder alcohol kan Duda een vreselijke zeur zijn. Met alcohol is hij het tegenovergestelde’
Duda lijkt vandaag minder gedreven door loyaliteit aan PiS dan door zijn verlangen om serieus genomen te worden als president: om zijn mannetje te staan en zijn prerogatieven te verdedigen. Toen hij Kaminski en Wasik in 2015 gratie verleende, was dat omdat dat van hem geëist werd, door PiS en Kaczynski. Toen hij hun dit jaar bescherming en nog een pardon aanbood, was dat omdat hij geloofde dat zijn autoriteit als president op het spel stond.
Critici beschuldigen Duda ervan geen eigen politiek kompas te hebben. ‘Duda is gemaakt van stopverf,’ zegt Boguslaw Chrabota, redacteur van de krant Rzeczpospolita. De man die zijn imago en beleid vormgeeft Marcin Mastalerek, een pr-man die in 2015 Duda’s campagne leidde en onlangs de stafchef van de president werd. Ik vroeg een van de voormalige medewerkers van Duda hoe de president is veranderd onder invloed van Mastalerek. ‘Hij is besluitvaardiger,’ zei hij. ‘En hij heeft minder scrupules.’
Duda’s beste moment kwam in 2022. Een maand voordat Rusland Oekraïne binnenviel, ontving hij Volodymyr Zelensky, de Oekraïense president, in het bergresort Wisla. Duda beloofde dat Polen Oekraïne zou steunen en zich zou verzetten tegen elke concessie aan Rusland. Gedurende twee dagen van vergaderingen, stelden hij en Zelensky noodplannen op in het geval van een Russische aanval. Hun onderhandelingen werden naar verluidt op gang geholpen met drank. ‘Zonder alcohol kan Duda een vreselijke zeur zijn’, schreef een diplomaat die getuige was van de gesprekken. ‘Met alcohol is hij het tegenovergestelde.’
Na de invasie werd Polen een toevluchtsoord voor miljoenen Oekraïners en de grootste doorvoerhaven voor NAVO-wapentransporten. Het vliegveld van Rzeszów, een stad in het oosten van Polen, werd een de facto Amerikaanse basis, vol met radars en Patriot-batterijen. Vorig jaar werd Polen het eerste NAVO-lid dat gevechtsvliegtuigen naar Oekraïne stuurde. Duda was de belangrijkste cheerleader van Oekraïne in de EU en drong er hard op aan dat het blok toetredingsonderhandelingen met het land zou openen. Volgens opiniepeilingen hadden de Oekraïners in 2021 en 2022 meer vertrouwen in de Poolse president dan in enige andere buitenlandse leider.
Maar Duda’s relatie met Zelensky is verzuurd. In september verbood de Poolse regering de import van graan uit Oekraïne, in strijd met de EU-maatregelen om Oekraïense voedselproducenten vrije toegang tot haar markten te geven. Duda steunde de maatregel, die was bedoeld om de boeren van zijn land te sussen, die klaagden dat ze te weinig voor hun waren kregen. ‘Oekraïne gedraagt zich als een drenkeling,’ zei hij, ‘in staat om iedereen die hem helpt naar beneden te trekken.’ Zelensky reageerde door Polen ervan te beschuldigen Rusland in de kaart te spelen.
Tusks regering heeft het verbod gehandhaafd. Maar Poolse boeren eisen nog strengere maatregelen. Een paar dagen na mijn reis in maart gingen duizenden van hen de straat op om te eisen dat Polen zijn oostgrens zou sluiten voor handel met Oekraïne. Tractoren met Poolse vlaggen blokkeerden snelwegen en er werd mest gedumpt buiten het huis van de voorzitter van het parlement. (Tusk heeft tot nu toe geweigerd hun tegemoet te komen in deze kwestie.)
Averechts
Duda heeft misschien ooit gehoopt dat de rol die hij in Oekraïne heeft gespeeld hem na zijn presidentschap een internationale functie zou bezorgen. Maar door zijn steun voor het verbod op Oekraïens graan en zijn reputatie als dwarsligger is de kans daarop nu klein. In plaats daarvan heeft Duda zijn aandacht op zijn eigen land gericht, waar hij genoeg gevechten zal moeten leveren, niet alleen over abortus en wettelijke hervormingen. In maart zei de regering dat ze vijftig ambassadeurs zou terugroepen die onder de vorige regering waren benoemd. Een woedende Duda, die het laatste woord heeft over diplomatieke, militaire en EU-benoemingen, beweerde dat hij overrompeld was door het besluit.
Duda’s steun voor Kaminski en Wasik heeft een averechts effect gehad. Veel Polen fronsen hun wenkbrauwen over zijn capriolen en de liefde voor de mannen binnen PiS is ver te zoeken (ze stonden erom bekend dat ze de vuile was van hun collega’s buiten hingen). Mogelijk uit een gevoel van loyaliteit, of om hen te belonen voor hun diensten, heeft Kaczynski Kaminski en Wasik een plaats aangeboden op de lijst van zijn partij bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in juni. In theorie zou het overbrengen van de voortvluchtigen naar Brussel een einde kunnen maken aan de impasse tussen de president en de premier.
Op het gebied van nationale veiligheid en defensie zitten Duda en Tusk tenminste ongeveer op dezelfde golflengte. Ondanks de verhardende houding van de Poolse kiezers tegenover Oekraïense vluchtelingen, zien beiden de noodzaak in om wapenleveranties aan Oekraïne voort te zetten, om het Poolse leger (dat het grootste van het continent wil worden) op te waarderen en om ervoor te zorgen dat Europa zijn gewicht in de schaal legt binnen de NAVO.
Toen dat nodig was, tijdens een reis naar het Witte Huis in maart om te vieren dat Polen vijfentwintig jaar geleden lid werd van de NAVO, toonden Duda en Tusk dat ze een gesloten front konden handhaven. ‘Als het gaat om Rusland en Oekraïne en trans-Atlantische betrekkingen, is er bijna volledige consensus in Polen,’ zei Tusk tijdens het bezoek. ‘Ik wou dat onze bondgenoten, de VS, hetzelfde over zichzelf konden zeggen.’
Tusk heeft goede relaties in Amerika, maar nog betere in Brussel, waar hij vijf jaar lang de vrede heeft bewaard tussen de staatshoofden. Duda daarentegen, die al vaak een standje heeft gekregen van de EU, is veel meer geïnteresseerd in zijn relatie met Amerika, en vooral met Donald Trump. De twee mannen kunnen het uitstekend met elkaar vinden. Tijdens een bezoek aan het Witte Huis in 2018 streelde Duda Trumps ego door het idee te opperen om een nieuwe Amerikaanse basis in Polen ‘Fort Trump’ te noemen.
Privé maken sommige PiS-politici zich zorgen over nog een presidentschap van Trump, omdat ze vrezen dat hij de NAVO zal ondermijnen en de Amerikaanse steun voor Oekraïne zal verminderen. Of Duda een tweede Trump-termijn zou willen zien is onduidelijk, maar hij bereidt zich er zeker op voor. Op 17 april, tijdens een reis naar New York, bezocht Duda Trump Tower, waar hij een paar uur doorbracht met zijn oude vriend. ‘Hij heeft fantastisch werk geleverd en hij is een goede vriend,’ vertelde Trump aan verslaggevers, eraan toevoegend: ‘We staan helemaal achter Polen.’
