Volgens A Pública promoot de regering van Nayib Bukele de app DoctorSV, die patiënten via een chatbot medische vragen laat stellen en hen zo nodig doorverwijst naar artsen via videogesprekken. De app maakt gebruik van door gebruikers ingevoerde gegevens en moet wachttijden verkorten en zorg toegankelijker maken, vooral buiten de grote steden.
Tegelijkertijd zijn in het sociale zekerheidsstelsel (ISSS) honderden banen geschrapt, waaronder die van artsen, verpleegkundigen en administratief personeel. Volgens betrokkenen gaat het om personeel dat vaak direct contact had met patiënten, onder meer in specialistische zorg.
Vakbonden en artsenorganisaties waarschuwen dat de hervorming de continuïteit van zorg in gevaar brengt. Vooral patiënten met chronische aandoeningen, zoals nierziekten, zouden worden getroffen doordat behandelingen worden onderbroken en vaste artsen verdwijnen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Critici noemen de combinatie van digitalisering en ontslagen tegenstrijdig: terwijl de overheid stelt dat AI de druk op het systeem moet verlichten, kan het schrappen van personeel die druk juist vergroten. Bovendien zou de app geen vervanging zijn voor fysieke consulten, zeker niet bij complexe diagnoses.
De regering presenteert DoctorSV als een innovatieve stap richting modernisering van de publieke gezondheidszorg. Volgens waarnemers zal het succes van de hervorming echter afhangen van de vraag of digitale tools worden aangevuld met voldoende medisch personeel.
In El Salvador kunnen kinderen vanaf twaalf jaar voortaan tot levenslang worden veroordeeld voor zware misdrijven zoals moord, verkrachting en betrokkenheid bij criminele bendes. Dat meldt Courrier International op basis van lokale berichtgeving. De wetswijziging maakt deel uit van het harde veiligheidsbeleid van president Nayib Bukele, die de afgelopen jaren een grootschalige strijd tegen bendegeweld voert.
Tot nu toe gold in El Salvador een apart jeugdstrafrecht, waarin minderjarigen doorgaans lichtere straffen kregen en niet op dezelfde manier als volwassenen werden berecht. Met de nieuwe wet vervaagt dat onderscheid deels: jongeren die worden beschuldigd van ernstige geweldsdelicten kunnen voortaan strenger worden aangepakt. Volgens de regering is dat noodzakelijk om het extreme geweld van bendes, die ook minderjarigen inzetten, effectief te bestrijden.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Mensenrechtenorganisaties en juristen uiten echter stevige kritiek. Zij waarschuwen dat de maatregel in strijd kan zijn met internationale normen rond kinderrechten en het principe dat jeugdige daders anders behandeld moeten worden dan volwassenen. Ook bestaat de vrees dat kinderen sneller in het strafsysteem belanden zonder voldoende bescherming of eerlijke proceswaarborgen.
Het beleid van Bukele levert hem internationaal zowel lof als kritiek op. Hoewel de veiligheidssituatie in het land volgens officiële cijfers sterk is verbeterd, wijzen tegenstanders op massale arrestaties, overvolle gevangenissen en aantasting van de rechtsstaat.
El Salvador viert elk jaar op 15 september dat het in 1821 onafhankelijk werd van Spanje. De nationale feestdag gaat traditioneel gepaard met kleurrijke festivals, indrukwekkende parades en een toespraak van de president.
Ook met een omstreden tweede termijn van Nayib Bukele, de autoritaire president van El Salvador, herdenkt de bevolking op 15 september de onafhankelijkheidsverklaring van 1821. Rond dezelfde datum herdenken ook andere Centraal-Amerikaanse landen het einde van de Spaanse overheersing.
Het beroep op de Alien Enemies Act uit 1798 zou onwettig zijn
Onlangs gebruikte de regering-Trump de Alien Enemies Act uit 1798 om immigranten zonder proces naar Salvadoraanse gevangenissen te deporteren. Deze beslissing wordt door verschillende groepen aangevochten, waaronder de rechtenorganisatie ACLU, de American Civil Liberties Union. De groep is er eerder in geslaagd een stop af te kondigen voor alle deportaties. Nu probeert ze in een nieuw proces ook de gedeporteerden terug naar de VS te halen, schrijft The New York Times.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De nieuwe zaak van de ACLU rust op twee argumenten. Ten eerste zouden gedeporteerden niet voldoende tijd krijgen om hun uitzetting aan te vechten; in sommige gevallen kregen ze daar slechts twaalf uur voor. Het tweede (centralere) punt is dat het gebruik van de Alien Enemies Act uit 1798 onwettig zou zijn, aangezien het alleen van kracht is in tijden van oorlog of bij een dreigende buitenlandse invasie. Trump oppert dat immigratie door de criminele organisatie Tren de Aragua steun krijgt van de Venezolaanse overheid en dat er dus sprake is van een invasie. Dit wordt door verscheidene rechters en advocaten aangevochten.
Op basis van deze twee punten ligt Trumps beleid nu onder vuur, maar ‘het kan moeilijk zijn om de regering tot actie aan te zetten om deze mannen terug te halen uit El Salvador’, aldus The New York Times. ‘Mr. Abrego Garcia [die eerder ten onrechte is uitgezet] blijft in El Salvador, ondanks het feit dat het Hooggerechtshof heeft gezegd dat het Witte Huis hem in vrijheid moet stellen.’
De drie liberale rechters van de rechtbank stemden tegen
Het Hooggerechtshof, dat voor het merendeel uit conservatieve rechters bestaat, heeft de regering-Trump toestemming gegeven om de Alien Enemies Act, een wet uit 1798 die normaal gesproken in oorlogstijd wordt gebruikt, in te zetten om vermeende leden van een Venezolaanse bende met spoed uit te wijzen. De drie liberale rechters van het Hooggerechtshof stemden tegen de beslissing en bekritiseerden de keuze van hun collega’s, die het Witte Huis een ‘belangrijke overwinning’ opleverde, meldt CNN. ‘Het is een geweldige dag voor Amerika’, schreef Trump triomfantelijk op het Truth Social-netwerk.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Het hof benadrukt echter dat de zaken van degenen die het doelwit zijn van deze uitzettingen, door een federale rechtbank moeten kunnen worden onderzocht. Bovendien hoeft de regering-Trump, ondanks dat ze heeft toegegeven een fout te hebben gemaakt door Armando Abrego Garcia naar El Salvador te deporteren, hem niet onmiddellijk terug naar de VS te halen, zoals een rechter heeft verzocht, aldus CNN. Volgens de Trump-regering ligt het lot van de gevangengenomen vader uit Maryland nu in de handen van de lokale autoriteiten van El Salvador, waar de dictator Nayib Bukele de scepter zwaait, een man die berucht is om zijn meedogenloze optreden tegen bendeleden.
‘Dit brengt Washington dichter bij een constitutionele crisis’
De Amerikaanse president zei zaterdag dat hij de Alien Enemies Act wilde gebruiken om leden van de Venezolaanse bende Tren de Aragua die actief zijn op Amerikaans grondgebied het land uit te zetten. Deze wet uit 1798 werd voor het laatst gebruikt tijdens de Tweede Wereldoorlog om Japanners te interneren in kampen in de Verenigde Staten. De wet staat de president van de VS toe om burgers van een vijandige natie te arresteren of te deporteren zonder tussenkomst van een rechtbank.
Trump werd echter algauw teruggefloten door de rechterlijke macht. Volgens Politico beval een federale rechter zaterdag de onmiddellijke opschorting van de uitzettingsprocedure en eiste hij dat de vliegtuigen die al onderweg waren naar El Salvador rechtsomkeert zouden maken en terugkeren naar de VS. De rechter wilde ‘meer tijd om te bepalen of het gebruik van de Alien Enemies Act door Trump onwettig is’.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De rechter uit het District of Columbia was van mening dat de wet waarmee de Trump-regering deze snelle deportaties rechtvaardigde niet in vredestijd kon worden toegepast. Toch landden de vliegtuigen zondag in El Salvador. ‘Oeps… te laat,’ grapte Nayib Bukele, de president van El Salvador, op sociale netwerken. Hij werd publiekelijk bedankt voor zijn medewerking door Marco Rubio, de minister van Buitenlandse Zaken.
Het precieze moment waarop de vliegtuigen daadwerkelijk op de hoogte werden gebracht van de beslissing van de rechter is onduidelijk, maar ‘ongeacht de timing lijkt het bevel van de rechter te zijn genegeerd door de Trump-regering’, aldus The New York Times. De krant merkt op dat de weigering van het Witte Huis om de instructies van de rechterlijke macht op te volgen ‘Washington dichter bij een constitutionele crisis brengt’.
Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar El Salvador, waar president Nayib Bukele dit weekend op overweldigende wijze werd herkozen. Dat ging niet helemaal grondwettelijk, maar toch is Bukele een voorbeeld voor leiders in de regio. Hoe komt dat?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Waarom is Bukele zo populair in El Salvador?
‘Nayib Bukele, ’s werelds coolste dictator, is herkozen als president van El Salvador’, kopte Time Magazine op maandag. Ruim 83 procent van de inwoners van het Centraal-Amerikaanse land zou op de president hebben gestemd. De 42-jarige Bukele kan zich opmaken voor zijn tweede termijn, hoewel de grondwet dat verbiedt.
Bukele mag dus niet herkozen worden, stelde zich toch verkiesbaar, en een overweldigende meerderheid van de inwoners van El Salvador lijkt hem te steunen. Volgens Time komt die steun door de aanpak van criminaliteit door Bukele. ‘Onder een noodtoestand die in maart 2022 werd ingevoerd, heeft de regering meer dan 76.000 mensen gearresteerd – meer dan 1 procent van de bevolking van het Centraal-Amerikaanse land. De aanval op de criminele bendes heeft geleid tot beschuldigingen van wijdverspreide mensenrechtenschendingen en een gebrek aan een eerlijk proces, maar het geweld is afgenomen in een land dat nog maar een paar jaar geleden bekend stond als een van de gevaarlijkste ter wereld.’
Verschillende Salvadoranen vertellen in een reactie aan persbureau AFP hoe groot de rol van Bukele in de aanpak van bendes is geweest. ‘We noemen dit vrede, rust en vrijheid… het is iets waarvan ik nooit had gedacht dat ik het zou meemaken’, zegt Alvaro Perez tegen het persbureau. Nelson Rivas, een dakloze man van 63, bedankt Bukele voor het feit dat hij ’s nachts kan slapen. ‘Godzijdank hebben we een president gevonden die alle gebieden heeft opgeschoond van bendes. Als ik op straat slaap voel ik me alsof ik in een paleis ben. Er gebeurt niets, niemand valt ons lastig.’
BBC Mundo citeert de regering van El Salvador, die trots is op de successen die ze hebben geboekt in de strijd tegen de machtige drugsbendes in het land. ‘Volgens gegevens van de overheid was 2023 het veiligste jaar in de geschiedenis van het land, met een gemiddelde van 0,4 moorden per dag. El Salvador had het op een na laagste aantal moorden van de landen in Noord-Amerika, net onder Canada, en het laagste aantal in Latijns-Amerika. Acht op de tien inwoners geloven dat El Salvador veiliger is of zeggen niet langer een klimaat van angst waar te nemen.’
Bukeles populariteit maakte de verkiezingen van afgelopen weekend een weinig spannende race, zo blijkt wel uit de berichtgeving van CNN nog tijdens de stembusgang. ‘Stemmen worden geteld in El Salvador, waar de overwinning van de president zo goed als zeker is’, schrijft de Amerikaanse zender. ‘Bukele ondervond weinig georganiseerde oppositie en heeft een van de positiefste beoordelingen in de regio, met peilingen boven de 70 procent in onafhankelijke onderzoeken.’
Welke keerzijde zit er aan zijn succes?
‘De verkiezing is een weerspiegeling van Bukeles onverschilligheid voor democratische normen: de grondwet van El Salvador verbiedt presidenten uitdrukkelijk om zich voor een tweede termijn kandidaat te stellen. Maar vorig jaar maakte een machtige rechtbank, bemand door bondgenoten van Bukele, de weg vrij voor zijn herverkiezing voor nog een termijn van vijf jaar’, schrijftNPRover de verkiezingen. Maar liefst zes artikelen in de grondwet van El Salvador verbieden een herverkiezing. Maar nadat Bukele en zijn partij Nuevas Ideas de opperrechters in het land lieten vervangen door aan de partij loyalere rechters, kon die grondwet zo worden geïnterpreteerd dat hij wél kon meedoen.
Daarnaast is het de vraag of Bukele wel daadwerkelijk 83 procent van de stemmen kreeg tijdens de verkiezingen. Deutsche Welleschrijft dat de voorzitter van de Hoge Kiesrechtbank in El Salvador wil dat de stemmen worden herteld. De uitslag zou zijn gebracht op basis van 5 procent van de getelde stemmen en zeker 30 procent van de stemmen zou mogelijk dubbel zijn meegenomen, door een falend elektronisch stemsysteem.
Zondag waren er niet alleen verkiezingen voor het presidentschap, er werd ook gestemd voor het parlement. Het aantal zetels in het parlement werd eerder onder Bukele teruggeschroefd, en van de overgebleven 60 zetels lijken 58 zetels in handen van de partij Nuevas Ideas van Bukele terecht te komen. ‘Tegenstanders vrezen dat de macht van Bukele zich zal ontwikkelen tot een autoritair bewind (…), doordat hij de grondwettelijke termijnen zal kunnen afschaffen’, schrijft Voice of America.
Félix Ulloa, vicepresident van El Salvador, die evenals Bukele werd herkozen op zondag, sprak in aanloop naar de verkiezingen duidelijke taal tegenover The New York Times. ‘Tegen de mensen die zeggen dat de democratie wordt ontmanteld, is mijn antwoord ja – we ontmantelen haar niet alleen, we schaffen haar af, we vervangen haar door iets nieuws.’ Volgens Ulloa was de democratie vóór Bukele ‘verrot, corrupt en bloederig’.
Maar Bukele laat niet alleen in de politiek zijn sporen na, schrijftThe Guardian. ‘Bukele heeft de rechtsstaat ook op andere manieren uitgehold, bijvoorbeeld door soldaten in te zetten om het parlement te bezetten en wetgevers te intimideren, en door onafhankelijke mediakanalen die zijn regering hebben bekritiseerd, voortdurend aan te vallen.’ Sinds hij in maart 2022 de noodtoestand in El Salvador heeft uitgeroepen om het bendegeweld aan te pakken, zijn willekeurige arrestaties, martelingen en het doden van gevangenen aan de orde van de dag.
En ook zijn aanpak van geweld is niet het enige antwoord, schrijft El País.‘Het geweld in El Salvador is geworteld in historische sociale ongelijkheden die niet kunnen worden aangepakt door louter repressie. Het probleem onderdrukken lost het niet op. Als de oorzaken van dat probleem er nog steeds zijn, zal het vroeg of laat weer de kop opsteken, misschien in een andere gedaante, maar toch, om ons eraan te herinneren dat het in feite nooit is weggeweest.’
Wat betekent zijn herverkiezing voor het land en de rest van Latijns-Amerika?
El Farovat de aankomende periode in een scherp commentaar samen. ‘Technisch gezien wordt El Salvador vanaf 1 juni 2024 een dictatuur, wanneer Bukele een tweede termijn aanvaardt die ongrondwettelijk is, zonder een instelling die hem dat kan beletten. In de praktijk werden de noodzakelijke elementen om zijn dictatuur te vormen al op 1 mei 2021 ingevoerd, toen zijn Assemblee een staatsgreep pleegde op de rechterlijke macht [door opperrechters te vervangen] en Bukele de controle over het hele staatsapparaat overnam.’
Leonor Arteaga, directeur bij de Due Process of Law Foundation, kijkt in The Dialogue vooruit naar de tweede termijn van Bukele en wat deze betekent voor El Salvador. ‘We zullen waarschijnlijk een stijging zien in het onderuithalen van het werk van mensenrechtenverdedigers, intimidatie van onafhankelijke journalisten en mensen die een afwijkende mening verkondigen, en het verbergen en manipuleren van openbare informatie – tekenend voor een land zonder democratische rechtsstaat’, zo zegt Arteaga.
Ondanks deze doembeelden blijft Bukele een voorbeeld in de regio, vanwege zijn nietsontziende aanpak van de misdaad – ondanks de mensenrechtenschendingen die daarbij plaatsvonden. ‘De internationale gemeenschap juicht een autoritair model toe dat zogenaamd werkt in El Salvador (…), ook al worden wetten er niet gerespecteerd. En het grote probleem is dat dit autoritarisme navolging krijgt op het continent’, zegt Cesar Fagoaga, hoofdredacteur van Factum Magazine tegen Confidencial.
Veel landen in Latijns-Amerika kampen met drugsgerelateerd bendegeweld en tijdens verkiezingscampagnes is veiligheid steevast het belangrijkste thema. Vanwege zijn harde aanpak van misdaad is Bukele daardoor uitgegroeid tot een rolmodel in de regio, schrijft The Economist. ‘Nog geen enkel land heeft de Bukele-formule in zijn geheel overgenomen, maar verschillende landen hebben er delen van geleend’, schrijft de krant. ‘Honduras kondigde in november de noodtoestand af om bendes aan te pakken en is van plan een gevangenis te bouwen op een eiland voor de kust. Ook Jamaica riep de noodtoestand uit om bendes in zijn hoofdstad de kop in te drukken.’ Ook in Guatemala, Haïti en Ecuador geldt Bulele voor met name rechtse politici als voorbeeld.
Americas Quarterly schrijft zelfs over ‘Nayib Bukeles groeiende lijst vanLatijns-Amerikaanse bewonderaars’, en noemt ook politici in Peru, Chili en Costa Rica. Oftewel, in het merendeel van Latijns-Amerika krijgt Bukele volop waardering.
‘Er is een groeiende afkeer van de basisprincipes van democratie en mensenrechten, die in de ogen van veel mensen gefaald hebben, en steeds meer steun voor autoritair populisme’, zegt mensenrechtenonderzoeker Tyler Mattiace, Amerika-onderzoeker tegen de Washington Post. De krant schrijft: ‘Zowel in ontwikkelingslanden als in ontwikkelde landen worden democratieën op de proef gesteld. Opiniepeilingen tonen een toenemende publieke apathie van kiezers, vooral jongeren, en een groeiende afstand tot de idealen van de liberale democratie.’
Bukele claimt overwinning al voor de eerste resultaten bekend zijn
Zonder de eerste voorlopige cijfers van het kiestribunaal af te wachten eiste president Nayib Bukele van El Salvador al in een bericht op X de overwinning op met ‘meer dan 85 procent van de stemmen’. Dat schrijft El Faro. De president, die uiterst populair is vanwege zijn meedogenloze strijd tegen de bendes die de bevolking terroriseerden, sprak van een ‘record in de wereldwijde democratische geschiedenis’. De 42-jarige president, die sinds 2019 aan de macht is, voegde eraan toe dat zijn partij, Nuevas Ideas (Nieuwe Ideeën), ‘ten minste 58 van de 60’ zetels in het parlement had gewonnen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
‘Bukele durfde iets te doen wat niemand anders in bijna een eeuw had gedaan: zichzelf uitroepen tot president voor een tweede opeenvolgende termijn’, schrijft El Faro. Herverkiezing is namelijk volgens de Salvadoraanse grondwet verboden. Toch kreeg Bukele toestemming van het Hooggerechtshof in El Salvador, nadat hij de rechters zelf had aangesteld.
De president staat niet bekend om zijn respect voor de rechtsstaat: sinds hij in maart 2022 de noodtoestand in El Salvador heeft uitgeroepen om het bendegeweld aan te pakken, zijn willekeurige arrestaties, martelingen en het doden van gevangenen aan de orde van de dag. Ook heeft hij soldaten ingezet om het parlement te bezetten en politici te intimideren, en hij valt voortdurend onafhankelijke media aan die kritisch berichten over zijn regering.
President Bukele riep in maart 2022 een noodtoestand uit
Een rapport van mensenrechtenorganisatie Cristosal, dat een jaar nadat de noodtoestand in El Salvador werd uitgeroepen is verschenen, schijnt licht op de mensonterende omstandigheden in de gevangenissen in het land. Dat schrijft persbureau AP. Volgens Cristosal zijn ruim honderdvijftig mensen omgekomen in de gevangenissen, terwijl ze nooit zijn veroordeeld voor het misdrijf waarvoor ze waren opgepakt.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
Sinds president Bukele in maart 2022 de noodtoestand uitriep in El Salvador om zo het bendegeweld in het land het hoofd te bieden, zijn zeker zeventigduizend mensen gearresteerd. Om de vele nieuwe gedetineerden te kunnen opsluiten zijn er massagevangenissen gebouwd. Het gros van de gevangenen krijgt echter geen toegang tot een advocaat, hoort niet waarom ze zijn opgepakt en worden mishandeld.
Zo blijkt uit het rapport van Cristosal dat tegen alle 153 overledenen vormen van geweld was gebruikt, van marteling tot andere soorten verwondingen, waarna medische hulp was geweigerd. In enkele extreme gevallen waren gevangenen zelfs overleden door ondervoeding. Ondanks de mensonterende behandeling van soms onschuldige gedetineerden, is Bukele nog steeds zeer populair in El Salvador, waar het geweldsniveau sinds de noodtoestand is gedaald.
Sinds zijn aantreden voert president Nayib Bukele in El Salvador een nietsontziende oorlog tegen bendegeweld. Tienduizenden worden op beschuldiging van lidmaatschap van een bende opgesloten in de gevangenis. Twee ex-gevangenen vertellen over slechte omstandigheden en martelingen.
Beiden zagen ze mensen sterven in hun cel, beiden werden ze gemarteld en beiden brachten maanden door in een overvolle gevangenis, met amper voedsel en zonder enige bijstand van een advocaat. Door El País verzamelde getuigenissen van twee mensen die gevangenzaten tijdens de noodtoestand – door president Nayib Bukele van El Salvador uitgeroepen in het kader van zijn oorlog tegen bendegeweld – komen overeen met meldingen van systematisch misbruik door nationale en internationale mensenrechtenorganisaties. Het gaat onder meer om sterfgevallen tijdens hechtenis, extreme overbezetting, marteling, willekeurige opsluiting – ook van minderjarigen – en het ontbreken van de mogelijkheid te communiceren met advocaten of familieleden.
Manuel vertelt dat de gevangenis in zijn geval letterlijk duisternis betekende. ‘Vanaf het moment dat ik de gevangenis inging tot ik eruit kwam heb ik geen zonlicht gezien.’ Dat was van half april vorig jaar tot begin februari 2023. Manuel zat dus nagenoeg een jaar opgesloten in de Izalco-gevangenis, ongeveer twee uur ten westen van de hoofdstad. Hij zat met meer dan zeventig mensen in een cel die geschikt was voor twintig personen. Door het ruimtegebrek sliepen de gevangenen om beurten zittend, in shifts van twee of drie uur. Er was slechts één toilet. Normaal gesproken kregen de gevangenen één maaltijd per dag: ‘twee tortilla’s en een lepel bonen’.
Onder zijn celgenoten was iemand met diabetes, ‘een man van tweeënzestig die een winkel had en veel huilde’. Hij mocht van de anderen de hele nacht zittend slapen terwijl de rest bleef staan. Maar op een dag werd hij niet meer wakker. Verschillende mensen probeerden hem te verplaatsen, maar hij was verstard. Toen de bewakers arriveerden, had hij geen hartslag meer. Manuel vertelt dat er slechts ‘twee of drie keer’ een dokter kwam om deze man de insuline-injecties te geven die volgens hem elke week door de familie werden gestuurd. Het gebrek aan medische hulp in de gevangenissen is een van de schendingen van grondrechten die door verschillende organisaties aan de kaak worden gesteld.
Martelmethodes
Een andere gevangene, vertelt Manuel, ‘een jongeman van eenentwintig jaar die Daniel heette’, stierf eveneens in zijn cel. ‘Hij was wanhopig en schreeuwde om medicijnen of klaagde over honger en pijn.’ De politie reageerde met geweld; schoppen of slaag met knuppels of met de kolf van hun geweren. ‘Op een dag sloegen ze hem zo hard en vaak dat hij stierf. Ze sleepten hem als een beest naar buiten.’
Uit onderzoek van Human Rights Watch, dat toegang had tot een database van het ministerie van Justitie, blijkt dat alleen al tijdens de eerste vijf maanden van de noodtoestand, van maart tot augustus, ten minste tweeëndertig mensen werden geregistreerd als ‘overleden in gevangenschap’, zonder dat de omstandigheden zijn opgehelderd. De meesten van hen bevonden zich in de gevangenissen van Mariona en Izalco, waar ook Manuel gevangenzat. Een andere telling van de Salvadoraanse organisatie Cristosal, die loopt tot eind oktober, brengt het aantal doden op tachtig.
Naast de afranselingen heeft Manuel het ook over een andere martelmethode. In de cel werden regelmatig waterslangen gebruikt en als de vloer nat was, werd een stroomstootwapen geactiveerd ‘zodat we allemaal een schok kregen’.
Onder de gevangenen waren mensen met tatoeages van twee bendes, MS-13 en Barrio 18. ‘Ik sprak niet met ze omdat ik ze haat. Ik had het gevoel dat ik daar zat vanwege hen.’ Het was gebruikelijk om gezamenlijk te bidden. ‘Het geloof was onze steun.’ Manuel vertelt dat een van de gevangenen in het bijzonder, een evangelist, voor iedereen bad. ‘De grootste vijand die je hebt als je daarbinnen zit, is de somberte. Je voelt een immense leegte en je wilt gewoon dood.’
Politieagenten hebben de mogelijkheid om vrijwel iedereen op te sluiten
Manuel werd eind maart gearresteerd, een paar dagen na het begin van de noodtoestand die nu al een jaar duurt. Volgens hem ging het om een wraakactie van enkele politieagenten. Tijdens de pandemie hadden agenten zijn tienjarige zoon geslagen omdat hij geen persoonsbewijs bij zich had toen hij op straat tortilla’s verkocht. Manuel gaf de agenten aan en een rechter veroordeelde hen. Vervolgens verschenen tien agenten bij zijn huis met een arrestatiebevel. Diezelfde dag begonnen de mishandelingen, die duurden ‘tot ze zich begonnen te vervelen’. Hij had twee gebroken ribben. Maar Manuel, een administratief medewerker die tot aan zijn arrestatie op een kantoor werkte waar hij Excel-documenten invulde en fotokopieën maakte, is nog het meest gekwetst doordat hij door de pers werd voorgesteld als een bendelid dat zich schuldig zou hebben gemaakt aan afpersing, moord en lidmaatschap van een terroristische organisatie.
De operatie van Bukele beoogt het geweld terug te dringen en de bendes te ontmantelen. Maar dit proces gaat niet alleen gepaard met beschuldigingen van mensenrechtenschendingen, maar ook met toenemende gebrek aan transparantie. Volgens een telling eind januari door de minister van Justitie en Veiligheid, Gustavo Villatoro, zijn bijna 63.000 mensen gearresteerd. Dat is geen willekeurig aantal; het komt overeen met het geschatte aantal bendeleden in dit land met slechts zes miljoen inwoners.
Kritische politieagenten hebben bekendgemaakt dat ze sinds het begin van de noodtoestand quota opgelegd krijgen om het symbolische aantal arrestaties te bereiken waar de president voortdurend naar verwijst. Van het totale aantal gevangenen is volgens de president zelf 5 procent weer vrijgelaten. Mensenrechtenorganisaties in het land hekelen het feit dat van nauwelijks een derde van de gedetineerden bewezen is dat ze banden hebben met bendes. Bovendien worden strafbare feiten, zoals lidmaatschap van een ‘terroristische organisatie’, zo ruim en onnauwkeurig omschreven dat ze de mogelijkheid bieden om vrijwel iedereen op te sluiten.
Hoopvol
Dolores Almendares, die eveneens met El País sprak, werd op 6 mei vorig jaar door vijf politieagenten gearresteerd op beschuldiging van afpersing. ‘Ze vertelden me dat mijn kinderen “huur” ophaalden bij bedrijven en dat ik dat geld incasseerde,’ vertelt de gemeentelijke bode uit Cuscatancingo, een stad ten noorden van San Salvador. Ze kreeg een akte voorgelegd met daarin de beschuldigingen, maar weigerde te ondertekenen omdat ‘ze geen bewijs hadden’. Ze vroeg om een advocaat, maar ook zij kreeg geen enkele juridische bijstand gedurende de vijf maanden dat ze gevangenzat. Dolores, die lid is van een vakbond, vermoedt dat ze eigenlijk werd gearresteerd omdat ze verschillende stakingen voor betere werkkleding en hogere lonen organiseerde.
Eenmaal op het politiebureau werd ze in de cel geplaatst met ‘meisjes van bedenkelijk allooi. Sommigen hadden MS op hun voorhoofd getatoeëerd’. Ze zegt dat ze niet bang was omdat ze ‘daar nooit bij hoorde’. Net als Manuel besloot ze niet met de andere gedetineerden te praten, want ‘stilte levert je wat op, terwijl je door te praten juist iets kunt verliezen’. Ze herinnert zich dat een politieman tijdens de eerste nacht tegen haar zei: ‘Nu zijn jullie het doelwit. Ik kan jullie nu neerschieten en zeggen dat jullie wilden ontsnappen.’
Ze schat dat er meer dan achthonderd vrouwen opeengepakt sliepen op de betonnen vloer
Tijdens haar eerste dag in de Ilopango-gevangenis, op een half uur van de hoofdstad, werd ze samen met andere gevangenen op een rij gezet. Ze werd uitgekleed, moest samen met twintig andere vrouwen in een ton op de binnenplaats baden en vervolgens moest ze door een scanner. Daarna werd ze in haar genitaliën gekeken ‘om te zien of ik drugs of iets dergelijks bij me droeg, denk ik’. Dolores bracht tweeëntwintig dagen door in een ruimte van 150 vierkante meter met een blikken dak en wanden van geperforeerd metaal. Ze schat dat er meer dan achthonderd vrouwen opeengepakt sliepen op de betonnen vloer, ieder met het hoofd tegen de voeten van een ander. Het toilet was een emmer en de douche een slang. Het eten bestond uit ‘gedroogde bonenpasta’.
Een van de gevangenen, ‘een meisje genaamd Esmeralda’, had onder aan haar nek een tatoeage van het symbool voor oneindigheid. Dolores herinnert zich dat ‘Esmeralda moest overgeven van alles wat ze te eten kreeg. Ze leed ook aan diarree en is uiteindelijk aan uitdroging gestorven.’ Toen ze het bewustzijn verloor, moest ze door verschillende gevangenen worden gedragen ‘omdat ze zo zwaar was’. Vervolgens werd ze meegenomen door de politie en is ze nooit meer gezien. ‘Ze vertelden ons dat ze onderweg naar het ziekenhuis is overleden.’
Mensenrechtenorganisaties hekelen het feit dat de autoriteiten de dood van gevangenen niet melden. Er zijn zelfs verhalen dat families de lichamen van hun gedetineerde familieleden in een massagraf aantroffen.
Dolores bracht nog drie maanden door in de gevangenis van Apanteos, anderhalf uur buiten de hoofdstad. ‘Daar werden we iets beter behandeld. We mochten een uur naar buiten op de binnenplaats, ze gaven ons drie maaltijden en soms kwamen er priesters langs.’ Tijdens haar verblijf in de gevangenis waren er twee onlinehoorzittingen. Er waren geen getuigen of advocaten aanwezig.
Half september werd ze vrijgelaten. Ze moet zich om de twee weken op het politiebureau melden. Haar proces staat gepland voor 8 december, maar haar advocaat vertelde haar iets wat haar voorzichtig enige hoop geeft: ‘Als de noodtoestand voor die tijd wordt beëindigd, zullen degenen die weg mochten uit de gevangenis, helemaal vrij zijn.’
De Salvadoraanse president wordt vanwege zijn harde optreden tegen bendegeweld ervan beschuldigd de mensenrechten te schenden en de democratie af te breken. Maar in de regio is zijn mano dura-aanpak voor velen een voorbeeld.
Volgens critici heeft Nayib Bukele, de president van El Salvador, zich ontwikkeld tot een meedogenloze hardliner, die eerlijke rechtsgang en andere civiele bescherming met voeten treedt. Maar in Latijns-Amerika heeft hij met zijn gemilitariseerde optreden tegen bendes een fanclub verworven die maar blijft groeien. Prominente politici en doorsneeburgers tonen bewondering voor zijn beleid. Niet alleen in aangrenzende landen, maar ook in het verder gelegen Peru en Chili. Ze wensen dat hun eigen land een soortgelijke aanpak volgt.
Na de mano dura – de aanpak met harde hand die escaleerde toen Bukele afgelopen maart de uitzonderingstoestand afkondigde – is het aantal moorden in El Salvador teruggedrongen en keerde relatieve veiligheid terug in steden en dorpen die jarenlang door geweld werden geteisterd. Maar daarmee is ook het recht op een eerlijk proces nagenoeg verdwenen voor degenen die ervan worden beschuldigd lid van een bende te zijn. Ongeveer zestigduizend Salvadoranen werden in minder dan een jaar tijd gevangengezet. De regering van Bukele werd het doelwit van berispingen en sancties van de VS en is door mensenrechtenorganisaties veroordeeld. Maar in veel delen van Latijns-Amerika zijn de reacties een stuk positiever.
Bukele is bij de Ecuadorianen twee keer zo populair is als alle andere politici in het land
In het door geweld geteisterde Guatemala en Honduras hielden burgers pro-Bukele-demonstraties en tijdens het bezoek van de Salvadoraanse president aan die landen werd hij toegejuicht. De minister van Veiligheid van Costa Rica, Jorge Torres, riep zijn regering op om Bukele na te volgen. Rodolfo Hernández, de bij de presidentsverkiezingen van Colombia nipt werd verslagen, reisde vóór de verkiezingen af naar San Salvador, om het beleid van Bukele uit eerste hand te observeren. Rafael López Aliaga, burgemeester van de Peruaanse hoofdstad Lima en rechtse presidentskandidaat, beloofde een ‘Bukele-strategie’ om de stedelijke criminaliteit aan te pakken. Zelfs in het verre Chili, waar de criminaliteit sterk toeneemt, waren pro-Bukele-demonstraties een veelbesproken onderwerp op sociale media.
Critici van Bukele in Latijns-Amerika daarentegen zijn opmerkelijk dun gezaaid. De Ecuadoriaanse president Guillermo Lasso, die door critici onder druk werd gezet om zich uit te spreken over de verslechterende veiligheidssituatie in eigen land, vond dat Bukele te ver was gegaan. Hij klonk als een roepende in de woestijn. Niet zo gek, want een recente opiniepeiling laat zien dat Bukele bij de Ecuadorianen twee keer zo populair is als alle andere politici in het land.
Weldoener
De soft power van Bukele – ongewoon voor een president van zo’n klein land – is de vrucht van jarenlange diplomatieke arbeid. Al voordat hij in 2019 president werd gaf hij aan dat hij de banden met zijn buurlanden wilde aanhalen, maar zijn echte kans kwam daarna. Het lanceerplatform werd de pandemie, die de doodsklok luidde voor zittende presidenten in de hele regio.
Om zijn internationale imago te promoten profiteerde hij van de relatief doeltreffende – zij het draconische – reactie van zijn regering op de pandemie. In mei 2021 schonk zijn land 34.000 vaccins aan juichende menigtes in Honduras, waar een tekort was ontstaan door corruptie en incompetentie. Nadat verwoestende orkanen de regio troffen, stuurde zijn regering ook medische noodhulp naar Honduras en Guatemala en bood zij aan om Nicaraguaanse artsen in dienst te nemen die waren ontslagen omdat ze kritiek hadden geuit op de dictatuur van Daniel Ortega. Net als zijn jeugdidool Hugo Chávez lapte Bukele de presidentstermijnen aan zijn laars en zuiverde hij de rechterlijke macht in eigen land. Ondertussen cultiveerde hij het imago van weldoener in het buitenland, om zijn regering te beschermen tegen kritiek.
In 2023 lijkt Bukele dat script te herhalen, alleen exporteert hij nu zijn veiligheidsbeleid. De Salvadoraanse minister van Veiligheid, Gustavo Villatoro, vertelde eind vorig jaar aan de Hondurese El Heraldo dat de Salvadoraanse autoriteiten sinds afgelopen maart regelmatig bijeenkomen met hun Guatemalteekse en Hondurese collega’s om informatie uit te wisselen over het gaan en staan van verdachte bendeleden die de grens oversteken. Een bendeleider die werd gezocht voor een reeks moorden werd in december door Guatemala overgedragen aan El Salvador, en de Hondurese president Xiomara Castro stuurde militaire politie naar de grens met El Salvador om te voorkomen dat verdachte criminelen die zouden oversteken. ‘Wat we in El Salvador hebben bereikt, is haalbaar voor alle landen,’ zei Villatoro na een bijeenkomst in februari waar de ministers van Veiligheid van Mexico, de Dominicaanse Republiek en verschillende Centraal-Amerikaanse landen besloten tot coördinatie van hun strategie tegen bendes.
De trage groei en kolossale buitenlandse schuld van El Salvador zouden Bukele de wind uit de zeilen kunnen nemen
Ideologie lijkt niet te bepalen welke buitenlandse volgelingen zich aansluiten bij Bukele. Castro, die als links politicus campagne voerde met de bedoeling het misbruik door de veiligheidstroepen van Honduras aan banden te leggen, noemde Bukele een lichtend voorbeeld. Castro heeft in zestien van de achttien departementen van het land de permanente uitzonderingstoestand uitgeroepen – massale aanhoudingen laten nog op zich wachten. De conservatieve Zury Ríos, waarvan algemeen wordt aangenomen dat ze dit jaar de aan kop zal gaan bij de presidentsverkiezingen in Guatemala, prijst op sociale media het veiligheidsbeleid van Bukele en heeft banden gesmeed met zijn getrouwen.
Porfirio Chica, een Salvadoraanse mediastrateeg die nauw heeft samengewerkt met Bukele, vertelde Americas Quarterly dat Ríos hem tweemaal heeft geraadpleegd over de politieke strategie in het kader van de komende verkiezingen. Hij merkt daarbij op dat Bukele de soevereiniteit van zijn buren altijd strikt heeft gerespecteerd. De invloed van het veiligheidsbeleid van Bukele reikt nog veel verder. In januari verklaarde de Salvadoraanse vicepresident Félix Ulloa dat regeringsambtenaren een ontmoeting hadden met de Haïtiaanse premier Ariel Henry. Hij wil in Port-au-Prince een agentschap vestigen om een strategie te ontwikkelen tegen bendes in Haïti.
De ideeën en retoriek van Bukele verspreiden zich nog steeds snel, maar het is niet duidelijk hoe ver hun invloed werkelijk reikt. Verschillende krachten zouden hem de wind uit de zeilen kunnen nemen – bijvoorbeeld de trage groei en kolossale buitenlandse schuld van El Salvador. Het IMF voorspelt dat deze tegen 2027 – mede gevoed door de dure campagne tegen bendegeweld en de populistische economische hervormingen – 97,5 procent van het bbp zal bedragen. De regering zal de uitgaven moeten beperken, want dat politie en soldaten gratis gaan patrouilleren, is onwaarschijnlijk.
Diversiteit
De diversiteit van Midden-Amerika, die voor landen al vaker een sta-in-de-weg is geweest om onderling te integreren, is een ander potentieel obstakel. De regeringen in Guatemala en Honduras hebben te maken met een groter, geografisch diverser gebied en met andere betrokken maatschappelijke organisaties. Die zien het waarschijnlijk niet zitten om de agressievere handhavingsmethode van Bukele te kopiëren. In Costa Rica, en wellicht ook in de Dominicaanse Republiek en Panama, kan het relatief sterke rechtssysteem een rem zijn, als daar de aanpak van Bukele wordt geïmiteerd. Ook burgers zelf kunnen zich ertegen verzetten. Bukele heeft zich weliswaar gepresenteerd als een moderne Francisco Morazán – de negentiende-eeuwse onafhankelijkheidsstrijder die een groot deel van Midden-Amerika verenigd wilde houden – voor anderen doet hij juist denken aan Operatie Condor.
De zoektocht van Bukele naar soft power in Latijns-Amerika is vooralsnog te succesvol om hem nu al af te schrijven. Gewelddadige criminaliteit, de voedingsbodem voor zijn soort beleid, is vrijwel overal in Latijns-Amerika een groot probleem. Zowel burgers van Chili en Ecuador, waar het altijd rustig is geweest, als die van chronisch gewelddadige landen zoals Haïti, Honduras en Colombia, hebben conventioneel veiligheidsbeleid al te vaak zien mislukken. Voor velen is de aantrekkingskracht van Bukele juist zijn radicale aanpak van misdaad. Mano dura-presidenten in de regio die hem voorgingen – zoals Antonio Saca van El Salvador of Otto Perez Molina van Guatemala – lijken vergeleken met hem voorzichtig en gezagsgetrouw. Vooralsnog nemen de ambtsgenoten van Bukele er nota van.
Carlos Pérez Ricart van het CIDE, de Commissie voor Waarheidsvinding en Historische Opheldering, vraagt zich hardop af hoe ver de staat mag gaan om de geweldscrisis het hoofd te bieden. ‘Is Bukele het prototype van een nieuw Latijns-Amerikaans leiderschap van rechtse signatuur?’
Keuze uit het archief
Afgelopen week werd Nayib Bukele met duidelijke cijfers herkozen als president van El Salvador. Hij is in eigen land uiterst populair vanwege zijn meedogenloze strijd tegen de bendes die de bevolking voorheen terroriseerden. Buiten El Salvador is zijn imago wat minder rooskleurig: sinds hij in maart 2022 de noodtoestand heeft uitgeroepen om het bendegeweld aan te pakken, zijn willekeurige arrestaties, martelingen en het doden van gevangenen aan de orde van de dag.
In dit artikel van Sinembargo van april 2022 legt Carlos Pérez Ricart van het CIDE, de Commissie voor Waarheidsvinding en Historische Opheldering, uit wat de opkomst van leiders zoals Bukele betekent. ‘Wat er in El Salvador gebeurt, lijkt niet zozeer een erfenis van het verleden, maar een beeld van wat ons in de toekomst te wachten staat.’
Op het Twitteraccount van de president is een fotoverzameling te vinden: honderden afbeeldingen van getatoeëerde mannen. Allemaal zonder hemd en met vastgebonden handen; niemand die lacht. Sommigen staan met hun gezicht naar de muur, anderen kijken strak in de camera. Van de meesten zien we amper hoe hun rug zich ongemakkelijk kromt naar de knieën. Het zijn gevangenen; ze zijn zojuist gearresteerd. Op hun lichaam zie je de sporen van de klappen en zweepslagen die hun zijn toegediend: door het leven en door de politie.
De video’s op het Twitteraccount van de president zijn nog schokkender: personen die lange tijd gehurkt moeten staan in afwachting van hun beurt om te worden kaalgeschoren, kennelijke oproerkraaiers, in een kleine ruimte opeengepakt. Er staan summiere aanduidingen bij de beelden, 280 lettertekens, die niet voldoende zijn om de vreselijke hitte, de strontlucht en het zweet waarmee de opsluiting gepaard gaan te beschrijven.
Op het Twitteraccount wordt ‘de oorlog verklaard aan de gangsters’
Het gaat hier om het Twitteraccount van de populairste president van Latijns-Amerika, Nayib Bukele, de opperbevelhebber van het leger van El Salvador. Op het account wordt ‘de oorlog verklaard aan de gangsters’ en de ‘noodtoestand’ uitgeroepen in het kleinste land van Midden-Amerika. Het gaat hier om het drukst bezochte account over Latijns-Amerikaanse politiek, waar honderden aspirant-tirannen op het hele continent zich met bewondering aan vergapen.
De tweets van de laatste week geven een inkijkje in de relatie tussen Bukele en de bendes in zijn land. Niet dat ze het hele verhaal vertellen, daarvoor is een bezoek aan het kranten- en tijdschriftenarchief nodig. Nauwelijks kwam Bukele in juni 2019 aan de macht of hij begon een reeks geheime onderhandelingen met drie van de belangrijkste straatbendes (maras) van het land, de Mara Salvatrucha-1, Barrio 18 Revolucionario en Barrio 18 Sureños, berucht om hun tatoeëringen. Bukele beloofde verbetering van de gevangenisomstandigheden van de bendeleiders in ruil voor de toezegging dat hun criminele cellen het aantal moorden terug zouden brengen en dat ze de partij van de president electoraal zouden steunen.
De regering heeft het bestaan van zulke onderhandelingen altijd ten stelligste ontkend; niettemin is er een flink aantal door de nieuwssite El Faro opgeduikelde geluidsopnames, foto’s, geschriften en getuigenissen die onze bewering staven.
Akkoorden
Het werkte. De akkoorden tussen de regering van El Salvador en de straatbendes vormen de meest voor de hand liggende verklaring voor de daling van het aantal moorden in het land. Werden er voor de wapenstilstand gemiddeld tien mensen per dag vermoord, de laatste maanden staat het cijfer op iets minder dan drie. Een enorm succes voor een land dat tot voor kort werd beschouwd als het gewelddadigste ter wereld.
Zoals dat meestal gaat met dit soort experimenten functioneerde het pact… tot het ophield te functioneren.
Op zaterdag 26 maart werden er zestig moorden gepleegd in El Salvador. Volgens de eerste artikelen die hierover beginnen te verschijnen bereikte duizenden gangstergroeperingen in alle hoeken en gaten van El Salvador hetzelfde bevel. De boodschap bestond uit één enkel woord: ‘Adelante’ (Voorwaarts). Het was het begin van wat uiteindelijk zal worden aangeduid als de gewelddadigste dag uit de moderne geschiedenis van het land (en dat wil wat zeggen).
Wat ging er mis? Was de regering een van haar beloftes niet nagekomen? Werd de wapenstilstand opgeheven en is wat wij het weekend van 26 maart hebben gezien slechts een voorproefje van een criminele explosie zonder weerga? We weten het niet. Uit de eerste berichten valt in ieder geval op te maken dat de meeste slachtoffers toevallige passanten waren: bakkers, kooplieden, surfers. De stop die een poos op de moorden had gezeten is er weer af.
Nayib Bukele
President Nayib Bukele van El Salvador is een spektakelpoliticus die graag zijn toevlucht zoekt tot ophef en grilligheden. Dat zie je wel vaker bij naar autocratie neigende leiders: veel aandacht voor het imago.
In dat licht moet waarschijnlijk ook de videoboodschap worden gezien die hij op 5 juni 2021 overbracht tijdens een conferentie in Miami over cryptocurrencies en bitcoin. ‘Mijn naam is Nayib Bukele, ik ben de president van El Salvador,’ begon hij. Vervolgens legde hij in het Engels uit dat mensen vaker hun lot in eigen hand moeten nemen en dat hij daarom bitcoin tot officiële munteenheid van zijn land zou maken. ‘Welkom in de toekomst.’
El Salvador, het armste land van Latijns-Amerika, bekend om zijn koffie en de hoogste moordcijfers ter wereld. Een land waar zeventig procent van de inwoners niet eens een bankrekening heeft. Dat zou opeens voorop gaan lopen in de financiële revolutie?
Bukele liet er echter geen gras over groeien. Kort na zijn videotoespraak nam het Salvadoraanse parlement met een versnelde procedure een nieuwe wet aan, en sinds een half jaar is bitcoin nu het officiële betaalmiddel, naast de Amerikaanse dollar, die in 2001 als nationale munt werd ingevoerd.
Iedereen die dat wil, zou zijn boodschappen of belastingen nu moeten kunnen betalen met bitcoin. De regering belooft zoveel nieuwe banen en investeringen dat er een aparte stad voor gebouwd zal moeten worden: Bitcoin City. En ze gaan natuurlijk zelf ook cryptomunten minen, met computers die worden aangedreven door groene geothermische energie, afkomstig uit vulkanen.
Maar het slaat allemaal nog niet echt aan. Veel Salvadoranen zijn ontevreden over de bitcoinwet en ze beschuldigen Bukele van gokken met staatsmiddelen. Toen de overheid geldautomaten liet neerzetten waar je dollars en bitcoins kunt wisselen, staken demonstranten ze in brand. Sindsdien staan er zwaarbewapende soldaten naast. Digitaal betalen in het land lukt vooralsnog bijna nergens.
Noodtoestand
Bukele’s reactie – een mengeling van geschiedschrijving via de media en harde hand – liet niet op zich wachten. Diezelfde 26 maart nog, om acht uur ’s avonds, gaf hij op eigen gezag de Nationale Assemblee bevel in het hele land de noodtoestand af te kondigen. Een paar uur later al waren de eerste individuele basisrechten (het recht op vrijheid van meningsuiting en op samenscholing) opgeschort. De dagen erna werd een reeks hervormingen goedgekeurd die de politie de bevoegdheid gaven om zonder gerechtelijke toestemming telefoons af te tappen en de termijn dat iemand zonder voor de rechter te zijn geleid kan worden vastgehouden te verlengen van drie naar vijftien dagen. Andere maatregelen waren het instellen van gevangenisstraffen tot wel zestig jaar voor bendeleden en de mogelijkheid minderjarigen tot wel tien jaar van hun vrijheid te beroven. Er werd een raad van anonieme rechters ingesteld om deze gevallen af te handelen, een constructie die de weg vrijmaakt voor allerhande vormen van misbruik.
Alle nieuwe maatregelen gingen vergezeld van dreigementen aan het adres van rechters die ‘delinquenten bevoordelen’ met hun vonnissen en die de politie ‘niet hun werk laten doen’. Slachtoffers van de theatrale vertoning van Bukele waren ook de ngo’s die ‘angelitos’ (engeltjes) ‘beschermen’ en ‘romantisch afschilderen’ en zelfs het Inter-Amerikaans Hof voor de Mensenrechten, een orgaan dat ‘bendeleden verdedigt’ en waaruit Bukele nu heeft gedreigd zich terug te trekken.
‘Ik zweer bij God dat ze geen hap rijst meer krijgen, en dan eens kijken hoelang ze het volhouden’
Wat volgde was het verbale geweld op Twitter: dreigementen om de maaltijden in de gevangenissen te schrappen (‘Ik zweer bij God dat ze geen hap rijst meer krijgen, en dan eens kijken hoelang ze het volhouden’), geen sanitaire benodigdheden meer te verstrekken, de opdracht om leden van vijandige bendes in dezelfde cel te stoppen. ‘Ze zullen op de grond slapen en ze zullen zelf het leed ondergaan dat zij het volk hebben aangedaan,’ aldus Bukele. Toen de noodtoestand negen dagen van kracht was meldde de regering de arrestatie van bijna zesduizend vermeende bendeleden. Het gaat om massa-arrestaties, waarbij het er niet toe doet of er belastend bewijs is.
Het is moeilijk te voorspellen hoe dit zal aflopen. Zoals meestal het geval is met dit soort ontwikkelingen die in het teken staan van improvisatie en machtsmisbruik, roepen ze meer vragen dan antwoorden op.
Voorbeeldfunctie
Mag de staat zijn voorbeeldfunctie opgeven om een crisis van deze omvang het hoofd te bieden? Stel dat de middelen effectief zijn, dan nog kun je je afvragen wat de prijs is als staatsinstellingen de gewelddadige praktijken van degenen die zij vervolgen overnemen. Hoeveel jaar achteruitgang betekent dit voorstel van de president van El Salvador wel niet? Wat kunnen de pers, de oppositie en de rest van de bevolking van de staat verwachten als met zo veel gemak de individuele vrijheden opzij worden geschoven?
Vanuit een ruimer perspectief bezien: loopt El Salvador voorop met een politiek programma dat de mensenrechten negeert en een beleid bepleit waarin de onafhankelijkheid van de rechtspraak met voeten wordt getreden? Is dat niet – met wat kleine veranderingen – dezelfde weg die Guatemala nu gaat?
Hebben we hier te maken met het prototype van een nieuw Latijns-Amerikaans leiderschap van rechtse signatuur?
Tot slot moeten we serieus stilstaan bij de vraag wat het leiderschap van Bukele inhoudt. Hebben we hier te maken met het prototype van een nieuw Latijns-Amerikaans leiderschap van rechtse signatuur? In hoeverre is het onvermogen van de regeringen in deze regio om een structurele oplossing te vinden voor de geweldsproblematiek de reden van het echec? Er is geen keus: of we beginnen eindelijk te zoeken naar een samenhangend antwoord op deze vragen, of we zijn gedoemd op dit heilloze pad verder te gaan.
Het is de hoogste tijd om het te hebben over wat nu in El Salvador aan de hand is. We moeten dat kleine land goed onder de loep nemen, want wat daar gebeurt lijkt niet zozeer een erfenis van het verleden – een typisch teken van onderontwikkeling –, maar een beeld van wat ons in de toekomst te wachten staat. Een heel somber beeld.
El Salvador van president Bukele ontslaat een derde van de rechters
De jonge Salvadoraanse president Nayib Bukele, veertig jaar, staat bekend om zijn steeds autoritairder wordende methoden. Recent heeft hij besloten een slag toe te brengen aan de rechterlijke macht en 249 rechters ontslagen.
Alle rechters ouder dan zestig jaar of met meer dan dertig dienstjaren zijn ontslagen wegens ‘corruptie’
‘De ochtend van 27 september 2021 is een keerpunt in de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht’, schrijft dagblad La Prensa Gráfica. Alle rechters ouder dan zestig jaar of met meer dan dertig dienstjaren zijn ontslagen wegens ‘corruptie’.
De hele zaak werd geregeld via een wetsdecreet van het parlement – waarvan de meerderheid lid is van de partij van Bukele – en bekrachtigd door de president van het Hooggerechtshof, die door de regering werd benoemd. Inmiddels zijn al 98 nieuwe rechters ingezworen.
De bekende rechter Jorge Guzmán, die een onderzoek instelt naar een bloedbad in het leger in 1981 (bijna duizend doden) en die de president ervan beschuldigt hem de toegang tot militaire archieven te hebben ontzegd, verklaarde tegenover El Faro:
‘Het woord “corrupt” komt niet voor in het decreet, maar als je kijkt naar de discussies in het parlement om het te rechtvaardigen, denk ik dat dat het bijvoeglijk naamwoord is dat het meest werd gehoord. “We gaan ons ontdoen van corrupte rechters”, “we gaan het rechtssysteem zuiveren”. En nog voordat deze plenaire vergadering het decreet goedkeurde, had de president van de republiek zelf in een tweet aangekondigd dat er een ware zuivering zou komen in het justitiële apparaat.’
‘Een effectieve zuivering kan niet worden bereikt door de rechtsstaat met voeten te treden’
In een hoofdredactioneel commentaar stelt La Prensa Gráfica: ‘De rechterlijke macht heeft haar werk niet naar behoren gedaan. Het hele land maakt zich hier zorgen over en wil het gebrekkig rechtssysteem hervormen, dat openstaat voor georganiseerde misdaad (…) en politieke druk. Maar een effectieve zuivering kan niet worden bereikt door procedures met voeten te treden, de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht met voeten te treden en de rechtsstaat met voeten te treden.’
Tijdens de klimaattop van de VN, die van 31 oktober tot 12 november in Glasgow plaatsvindt, wordt vuurwerk verwacht tussen de Schotse en Britse regeringen. COP26 wordt officieel georganiseerd door de Britten, maar met de grootste stad van Schotland als gastheer zal de pro-onafhankelijkheidspartij SNP van Nicola Sturgeon ongetwijfeld een prominente rol spelen, schrijft Politico EU.
De Schotse regering van Sturgeon is ambitieuzer op het gebied van klimaatverandering dan de Britse regering
De door de SNP geleide Schotse regering van Sturgeon is ambitieuzer op het gebied van klimaatverandering dan de Britse regering en heeft zich ten doel gesteld om tegen 2045 een nuluitstoot van CO2 te bereiken, tegenover het VK in 2050. Dat de SNP de macht deelt met de Schotse Groene Partij, de eerste keer dat een groene partij aan een regering in het VK deelneemt, is daarbij een factor van betekenis.
Milieuactivisten zijn bezorgd over steun van Britse ministers aan nieuwe olie- en gaswinning in de Noordzee, waaronder plannen voor exploratie van het Cambo-olieveld bij de Shetlandeilanden.
EY Ierland breidt uit
Dienstverlener EY creëert het komende jaar meer dan achthonderd banen in Ierland, bericht RTÉ, de Ierse publieke omroep. Het bedrijf is op zoek specialisten op het gebied van onder meer belastingen, audit, consulting, economie, recht, duurzaamheid, technologie en cyberbeveiliging. Met de uitbreiding zal het aantal medewerkers van het bedrijf in Ierland op 4200 komen.
‘De fundamentele veranderingen als gevolg van de pandemie, in combinatie met bredere macro-economische tegenwind en veranderende bedrijfsmodellen, hebben geleid tot een grotere vraag naar onze diensten om onze klanten te helpen de meest complexe zakelijke uitdagingen aan te gaan’, aldus Frank O’Keeffe, Managing Partner EY in Ierland. Hij voegde eraan toe dat het nieuwe hybride werkmodel van EY betekent dat het werk zal kunnen worden verricht door mensen overal op het eiland. ‘De medewerkers zullen de mogelijkheid hebben om te wisselen tussen werken op locatie bij de klant, vanuit een EY-kantoor of vanuit huis op een manier die het beste werkt voor onze klanten, onze mensen en voor ons bedrijf.’
De Verenigde Staten hebben aangekondigd in 2019 een groot deel van de Salvadoraanse migranten te zullen uitzetten. Maar hun vaderland ziet hen liever niet komen, constateert deze schrijver treurig.
De Verenigde Staten hebben de knoop doorgehakt: ze willen af van de tweehonderdduizend Salvadoranen die een tijdelijke beschermde status (TPS) genieten. Dat betekent dat deze migranten van de ene dag op de andere illegaal zullen worden – zo noemen de Republikeinen mensen zonder verblijfsvergunning. Maar het betekent ook dat El Salvador zich over de terugkeer van deze onderdanen zal moeten buigen en over de manier waarop die weer kunnen worden opgenomen in de samenleving die ze bij gebrek aan perspectief hadden verlaten.
Klagen heeft geen zin, wat gebeurd is, is gebeurd. Wat is de Salvadoraanse regering van plan? En dan bedoel ik op de lange termijn, want ze heeft hun vertrek al achttien maanden weten uit te stellen. Minister van Buitenlandse Zaken Hugo Martínez verklaarde dat de regering erin was geslaagd de TPS te verlengen, terwijl hij in werkelijkheid heeft bereikt – op zichzelf niet niks – dat de tweehonderdduizend Salvadoranen tot september 2019 hebben om hun zaken in de VS te regelen voordat ze moeten vertrekken.
In wat voor land zullen deze Salvadoranen terugkomen? Zolang de leefomstandigheden die duizenden landgenoten hebben doen besluiten El Salvador te verlaten niet verbeteren, riskeren we een nieuwe humanitaire ramp. De geschiedenis heeft de neiging zich te herhalen, vooral wanneer de factoren die een hele generatie in socioculturele wanorde hebben gestort voor de volgende generatie niet veranderen.
Iemand die voor ballingschap heeft gekozen zal moeite hebben zich weer in zijn oude leven te schikken, vooral als hij terugkeert naar een land dat er alleen maar onrechtvaardiger en gewelddadiger op is geworden
Toen de VS aan het begin van deze eeuw begonnen met het terugsturen van migranten uit Centraal-Amerika, die nog maar heel weinig banden hadden met het land van hun ouders, of die zich de geur van hun geboortegrond nog maar nauwelijks herinnerden, was dat een ware tijdbom die zich tegenwoordig manifesteert in de vorm van tientallen criminele bendes. Armoede en sociale ongelijkheid hebben ons de afgelopen jaren in een burgeroorlog gestort die honderden mannen, vrouwen en kinderen het leven heeft gekost. Nu zijn we misschien niet meer in oorlog, maar er vallen nog altijd doden en de ongelijkheid is misschien nog wel groter dan in de jaren tachtig van de vorige eeuw.
Links noch rechts is in El Salvador bij machte geweest oplossingen voor deze sociale problematiek te bieden. Het enige waar het de politici om gaat is op het fluweel te blijven zitten. En onze instituties zijn langzaam maar zeker aangetast door corruptie.
Ik durf me de samenleving niet voor te stellen die we zouden kunnen creëren als El Salvador erin zou slagen duizenden landgenoten op te vangen die gewend zijn aan een andere manier van leven, in een samenleving waar de voordelen van het hebben van vast werk op waarde worden geschat; waar vaklieden het beter zouden krijgen dan hun ouders, terwijl er zich een sociale verandering zou voltrekken die niet alleen maar een verkiezings-belofte was.
Het romantische beeld dat we van deze broeders in ballingschap hebben houdt stand zolang ze in het noorden blijven wonen, maar laten we ons niet vergissen: iemand die voor ballingschap heeft gekozen zal moeite hebben zich weer in zijn oude leven te schikken, vooral als hij terugkeert naar een land dat er alleen maar onrechtvaardiger en gewelddadiger op is geworden.
Aan de andere kant is er het sociale en economische belang van deze migranten. Ze hebben de plaats van de staat ingenomen door hun families te helpen zich in leven te houden in de jungle die ons land geworden is. Als deze particuliere sociale steun wegvalt, hoe zal de staat deze investeringen dan kunnen vervangen? En hoe kan, economisch gezien, deze toestroom van deviezen worden vervangen? Wat hebben ze hier voor kansen? Wat wil de staat hun bieden als ze datgene wat ze in de Verenigde Staten hebben geleerd hier niet eens in praktijk kunnen brengen?
Het is misschien moeilijk om toe te geven, maar de leefomstandigheden van de meeste Salvadoranen zijn hopeloos, ook al zijn we eraan gewend. Het geweld, de armoede, de criminaliteit, het is allemaal om wanhopig van te worden.
Er is een groot gebrek aan sanitaire voorzieningen en scholen in dit land, en daar hebben de regeringen de afgelopen veertig jaar maar weinig aan gedaan. Het militarisme viert nog altijd hoogtij. Jongeren worden dagelijks met intolerantie geconfronteerd. Het leger en de politie wanen zich almachtig. De jongeren vervallen tot criminaliteit omdat het de enige manier is om in opstand te komen. Zonder dat ze weten wat hun te wachten staat.
Noodplan
Bij de families die uitgezet zullen worden zit veel jong talent, tweetalig, gewend om in een rijke samenleving te wonen, en ik weet niet zeker of de Salvadoraanse samenleving klaar is om deze nieuwe socioculturele verandering op te vangen. Aan de andere kant kun je je afvragen hoe ver onze regering zal gaan om de rechten van de Salvadoranen te verdedigen die al die jaren in de Verenigde Staten hebben gewoond. Families zullen uiteen worden gerukt, investeringen en bezittingen dreigen in handen van andere mensen te vallen en voor altijd verloren te gaan als de eigenaars er geen aanspraak op kunnen maken.
Ik betwijfel of de regering zich heeft afgevraagd hoe ze met deze veranderingen moet omgaan. Hoe denkt ze deze onderdanen in de Salvadoraanse samenleving te reïntegreren? Zijn het land, de instituties en de inwoners wel modern genoeg voor de mentaliteitsverandering die deze nieuwkomers teweeg zullen brengen? Zullen de gerepatrieerden kunnen wennen of zullen ze proberen terug te gaan naar het land dat hen niet meer wil, met het risico dat ze zich aan de gevaren blootstellen die ze al eerder hebben gelopen?
Ik weet niet hoeveel tijd de regering nodig zal hebben om met een noodplan te komen, maar waarschijnlijk is het al te laat.
Gelanceerd in 1998, biedt een verscheidenheid aan meningen. Staat bekend vanwege zijn goede onderzoeksjournalistiek.
CONTEXT: Uitwijken naar Canada
Canada moet zich voorbereiden op een mogelijke toevloed van Salvadoraanse asielzoekers die na september 2019 uit de Verenigde Staten zullen worden verdreven en hun tijdelijke beschermde status (TPS) zullen verliezen, waarschuwt de website La Presse (Montreal). ‘We moeten mogelijke asielzoekers duidelijk te verstaan geven dat de Canadese wet niet zomaar iedereen asiel verleent.’ Le Devoir doet er nog een schepje bovenop door te melden dat Canada in de zomer van 2017 werd overspoeld door ‘honderden Haïtianen die dagelijks de grens tussen de VS en Canada overstaken’. Inderdaad zijn ongeveer tienduizend Haïtianen binnen enkele maanden de grens overgestoken om hun toevlucht te zoeken tot Québec, nadat de regering-Trump had aangekondigd de TPS voor Haïtianen in 2019 te beëindigen. De Canadese regering lijkt haar lesje te hebben geleerd en neemt dit keer talrijke initiatieven om de Salvadoraanse gemeenschap in de VS te informeren over de Canadese wet.
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
