Overal ter wereld bevinden zich architectonische hoogstandjes die gezichtsbepalend zijn voor een stad. Die enorme gebouwen zijn ook op te vatten als een beperking voor licht, lucht en ruimte. Zouden er daarom zo veel gaten en doorkijkjes in zijn aangebracht?
Het Atlantis Condominium (1982) van bureau Arquitectonica, dat vijf seizoenen langskwam in de serie Miami Vice, is volgens de annalen het eerste gebouw waarin een groot vierkant is vrijgehouden. Het heeft meerdere AIA Test of Time Awards gewonnen, en het gat kreeg veel volgelingen. Zo ontwierpen de Nederlandse architecten van MVRDV in 2018 de spectaculaire Future Towers in het Indiase Pune, met grote, kleurige openingen die verbinding maken met de centrale gang. MVRDV vernieuwde het concept van een ‘gat’ en gebruikte de openingen, van soms wel drie verdiepingen hoog, voor dwarsventilatie in de gemeenschappelijke ruimtes. Arquitectonica zou altijd trouw blijven aan het formaat van hun eerste vierkante raam zonder glas, en maakte er zijn handelsmerk van.
– © Zaha Hadid
Loze ruimtes
Het nadeel van dit soort gaten, of van welke gaten in gebouwen dan ook, is dat het loze ruimtes zijn die niet tegen de kubiekemeterprijs kunnen worden verkocht, en die behalve licht geen voorzieningen toevoegen. Maar voor wie niet alles wil monetariseren kan het ook een teken van prestige zijn om ruimte in een ruimte te scheppen.
Hier speelt de leemte de hoofdrol, het gebouw is er slechts omheen gecreëerd
China kent veel gebouwen met gaten, maar dat heeft vaak weer andere redenen. Zo moeten draken kunnen afdalen voor hun dagelijkse reis naar de oceaan en zich vrijelijk door gaten in gebouwen kunnen bewegen. Soms, geholpen door een reflectie, heeft het gat als doel het geluksnummer 8 af te beelden. Chinese gaten in gebouwen zijn daarmee allemaal uitzonderingen: ze symboliseren iets, in tegenstelling tot de eerdergenoemde voorbeelden, waarbij de structuur vaak bedacht is om de structuur zelf. De CCTV-toren in Beijing, van Rem Koolhaas’ bureau OMA, heeft zowel een verticaal als een horizontaal gat. Het frame lijkt op de pi-vorm, die teruggaat tot de oorsprong van China.
Maar het spectaculairste gat in een gebouw, of laten we het in dit geval een ‘leemte’ noemen, is dat in hotel The Opus in Dubai, van wijlen Zaha Hadid. De twee afzonderlijke torens smelten samen tot een enkelvoudig, kubusvormig geheel. De vorm die uit de kubus lijkt te zijn gesneden, geeft het hotel een bijna vloeibare vorm, alsof het kan bewegen. Hier speelt de leemte de hoofdrol, het gebouw is er slechts omheen gecreëerd. En zo richten gaten in gebouwen vaak de aandacht op zichzelf en lijsten het uitzicht in dat aan weerskanten te zien is.