Het altruïstische zorgsysteem in de Belgische stad Geel gaat terug naar de dertiende eeuw, toen er een kerk werd gebouwd ter ere van Dimpna, beschermheilige van psychische aandoeningen. Journalist Ilvy Njiokiktjien ging er op bezoek.
De Belgische stad Geel heeft een pleegzorgsysteem voor patiënten met mentale gezondheidsklachten. Pleeggezinnen hebben kostgangers soms decennialang in huis, waardoor ze een onlosmakelijk deel uit gaan maken van het gezin. De gezinnen zien dit principe als normaal omdat ze dit veelal van hun ouders, grootouders, ooms en tantes hebben meegekregen; het systeem zit in het Geelse DNA.
Met dit soort opvang proberen de pleeggezinnen het leven van mensen met mentale problemen zo gewoon mogelijk te maken. Ze worden niet behandeld als patiënten met een diagnose, die eventueel moeten worden geïnstitutionaliseerd, maar als personen die recht hebben op waardigheid en inclusie. Deze vorm van altruïstische zorg maakt al sinds de dertiende eeuw deel uit van Geel, toen er een kerk werd gebouwd voor de heilige Dimpna, beschermhei- lige van psychische aandoeningen. Vervolgens trokken er massaal pelgrims naar de stad. Destijds woonden ongeveer tweeduizend gasten in bij de lokale boeren, die hielpen met het dagelijkse werk. En zo ontstond het pleegzorgsysteem, dat zevenhonderd jaar later nog altijd wordt toegepast.
Gestructureerder
Door de eeuwen heen is het systeem gestructureerder en geavanceerder geworden. Zo biedt de OPZ, het psychiatrische ziekenhuis van de gemeente, sinds het midden van de negentiende eeuw professionele hulpdiensten. Ook kan het centrum dagopvang faciliteren en wordt de kostganger psychiatrische behandeling en hulpverlening geboden.
Ik bezocht zes gezinnen in Geel, waar het leven zijn normale gangetje ging. De kostgangers speelden spelletjes met gezinsleden, deden klusjes en keken samen televisie. Voor veel van hen zijn structuur en routine van groot belang en volgens de Gelers vinden ze dat hier op een natuurlijkere manier dan wanneer ze worden geïnstitutionaliseerd.
De 71-jarige Heidi woont bij haar pleegverzorger, Maria Dierckx. Ik fotografeerde ze ’s ochtends terwijl Heidi op de bus wachtte die haar zou meenemen naar de OPZ. De bus kwam iets later en Heidi werd zenuwachtig. Ik zag haar door de woonkamer ijsberen terwijl ze naar de klok keek. Maria kwam binnen, ging even met Heidi zitten en babbelde wat. Heidi werd meteen weer rustig. Toen de bus er was, stormde Heidi naar buiten, maar gaf Maria eerst een kus op de wang. Het zijn dit soort kleine dingen die de kostgangers een gevoel van veiligheid geven, het gevoel ergens thuis te horen; bij een gezin waar ze op kunnen rekenen.
De 58-jarige Maggy Vleugels en haar echtgenoot Jozef Huysmans bieden onderdak aan de 65-jarige Hilda. Dit is niet hun eerste kostganger. Maggy groeide op in een gezin waar kostgangers de normaalste zaak van de wereld waren. Toen haar ouders overleden, besloot ze om hun kostganger Jeff op te nemen. Toen de zorg voor Jeff, die ernstige mentale klachten had, te veel werd voor Maggy, werd hij overgeplaatst naar de OPZ. Maggy had liever nog langer voor hem gezorgd, maar de zorg werd te gespecialiseerd. Ze gaf aan de OPZ aan dat ze graag weer iemand in huis nam. Zoals voor veel Geelse gezinnen geldt voelt deze vorm van verzorgen als onderdeel van haar karakter.
Kostgangers
In Geel wonen ongeveer honderdtwintig kostgangers bij pleeggezinnen. Ooit waren dit er duizenden, maar door de jaren heen is het aantal teruggelopen. Dat komt vooral doordat in veel huishoudens nu zowel de man als de vrouw een baan heeft, wat in vorige eeuwen niet voorkwam. De gezinnen krijgen een toeslag van 28 euro per dag per persoon aan wie ze zorg bieden, waarmee algemene kosten worden gedekt.
In deze tijd waarin veel aandacht is voor mentale gezondheid en een grote behoefte bestaat aan vernieuwende oplossingen, zou dit eeuwenoude model van Geel, gebaseerd op empathie en solidariteit, wel eens uitkomst kunnen bieden.
Openluchtzorggemeenschap
Het eeuwenoude zorgsysteem van gezinsverpleging in Geel werd in 2023 erkend als cultureel erfgoed volgens UNESCO-principes.
Het Geelse systeem geldt als een van de oudste vormen van gemeenschapsgerichte geestelijke gezondheidszorg ter wereld. De praktijk ontstond in de dertiende eeuw, rond de verering van Sint-Dimpna, en bleef ook na de opkomst van psychiatrische instellingen intact.
Historisch bereikten de aantallen een hoogtepunt in de negentiende eeuw. Rond 1850 verbleven naar schatting twee- tot drieduizend kostgangers bij Geelse gezinnen – op een stad met slechts enkele duizenden inwoners. Geel fungeerde daarmee feitelijk als een openluchtzorggemeenschap. Aan het begin van de twintigste eeuw liep dit aantal terug, mede door de professionalisering van de psychiatrie en veranderende gezinsstructuren. Maar het systeem hield stand.
Vandaag wonen in Geel ongeveer 120 volwassenen met langdurige psychische problematiek bij pleeggezinnen. Zij krijgen medische en psychosociale begeleiding via het OPZ Geel, dat sinds 1852 deel uitmaakt van het systeem. Pleeggezinnen ontvangen een dagvergoeding van circa 28 euro, bedoeld voor huisvesting en dagelijkse kosten; behandeling blijft in handen van professionals.
In 2023 werd de traditie van gezinsverpleging in Geel opgenomen in de Inventaris van Immaterieel Cultureel Erfgoed van Vlaanderen, conform UNESCO-principes. Daarmee wordt het systeem erkend als levend erfgoed en als vroeg voorbeeld van wat tegenwoordig community-based mental health care heet.
