De mankementen van een gekozen volksvertegenwoordiging vragen om een ander politiek systeem. Alternatieven, die prima uitvoerbaar zijn, worden volgens George Monbiot tegengehouden door machthebbers die vooral goed zijn in zelfpromotie en campagne voeren in plaats van problemen aanpakken.
Alles hangt ervan af, maar er verandert weinig. Weken- of maandenlang domineren verkiezingen het nationale leven. Mediaberichten en openbare gesprekken worden gemonopoliseerd door heftig gesteggel en verwoede speculaties. Al het andere – beleidsvorming, probleemoplossing, de logica zelf – komt tot stilstand. Het zal niemand verbazen dat, wanneer de waanzin voorbij is, bijna geen van onze problemen zijn opgelost.
Verkiezingen zijn een middel om conflicten te maximaliseren en democratie te minimaliseren. Partijen winnen terrein door verdeeldheid en woede te zaaien, vaak rond triviale kwesties die ze in hun voordeel laten spelen. Maar terwijl de grote spelers bezig zijn met lobby’en en de miljardenpers paaien, zijn ze het rampzalig genoeg vaak helemaal eens als het aankomt op veel belangrijkere kwesties, zoals bezuinigingen, geprivatiseerde openbare diensten, de enorme ongelijke verdeling van rijkdom en de zich ontvouwende genocide in Gaza. De meesten die om verkiezingen roepen manipuleren, leiden je af van waar het echt om gaat en liegen.
Gemeenschappen worden tegen elkaar opgezet: kijk hoe de Tories een beroep doen op hun oudere basis door jongeren te behandelen als een probleem dat moet worden opgelost, momenteel door middel van de nationale dienstplicht. De verschillende partijen reduceren onze complexe keuze tot een zwart-witkwestie; soms, zoals bij de verkiezingen van 2019, tot een slogan van drie woorden (Get Brexit Done). Grote vraagstukken, zoals de milieucrisis, de rijke 1 procent, de mogelijkheid dat het voedselsysteem faalt of de heroplevende dreiging van een kernoorlog, blijven onopgelost en worden over het algemeen niet genoemd. Het enige wat ons na die ene, tien seconde durende actie een keer in de vijf jaar rest is rustig afwachten. Uiteindelijk eindigen we, in ons zogenaamde representatieve systeem, met een zeer niet-representatief parlement en een constant gevoel van teleurstelling.
Alternatieven
Zoals kapitalisme aantoonbaar het tegenovergestelde is van markten, zo kunnen we algemene verkiezingen zoals we ze nu kennen zien als het tegenovergestelde van democratie. Zoals in het openbare debat zo vaak gebeurt worden de concepten met elkaar verward. Verkiezingen zijn geen democratie en democratie is geen verkiezingen.
Eerdere samenlevingen erkenden dit onderscheid. Aristoteles en Montesquieu merkten (respectievelijk) op dat verkiezingen ‘oligarchische’ en ‘aristocratische’ heersers voortbrachten. Na de Amerikaanse en Franse revoluties kozen de ontwerpers van de nieuwe politieke systemen verkiezingen als een manier om te voorkomen dat de meerderheid, die ze niet vertrouwden, al te veel inspraak in de macht zou krijgen. Sommigen van hen, zoals John Adams, James Madison, Antoine Barnave en Boissy D’Anglas protesteerden tegen het angstaanjagende concept van democratie en drongen erop aan dat de gekozenen een aparte klasse zouden vormen, die zich van het volk onderscheidde als een ‘natuurlijke aristocratie’ van wijze, deugdzame en bekwame mensen. Inmiddels kunnen we wel bepalen hoe goed dat heeft uitgepakt.
In het Verenigd Koninkrijk werd ons politieke model vastgelegd in de achttiende eeuw, toen democratie een vies woord was en het parlement op het volk neerkeek met een mengeling van angst en minachting. Toch bleef het na de invoering van het algemeen kiesrecht vrijwel ongeschonden. Waarom blijven we mensen kiezen die qua inkomen, vermogen, belangen en psychologie enorm verschillen van ons? Omdat het systeem daarop ontworpen is.
Er zijn veel alternatieven, die prima uitvoerbaar zijn maar worden tegengehouden door machthebbers die vastberadenheid zijn om de controle te behouden. In eerdere columns heb ik het volksvertegenwoordigingsmodel van Murray Bookchin genoemd, dat is geïmplementeerd in Rojava in het noordoosten van Syrië. Beslissingen worden hier genomen vanuit lokale gemeenschappen, in plaats van vanuit een verafgelegen centrum. Ook noemde ik het zeer succesvolle participatieve budgetteren in Porto Alegre, in het zuiden van Brazilië, dat ervoor zorgde dat geld daar terechtkwam waar het het hardst nodig was, in plaats van bij bevoorrechte groepen. Maar het gaat me er niet om voor te schrijven welke vorm deliberatieve, participatieve democratie moet aannemen. Er zijn tientallen mogelijkheden, die prima kunnen werken.
Gewone burgers nemen snel hun verantwoordelijkheid, informeren zichzelf, luisteren respectvol en streven naar consensus
In het uitstekende boek Tegen verkiezingen van David Van Reybrouck toont hij zich voorstander van loting: het kiezen van leden van politieke organen door loting. Zo verliep een groot deel van het politieke leven in het oude Athene en in Venetië, Florence en andere Europese steden in het tweede millennium. Vandaag de dag kunnen algoritmes worden gebruikt om ervoor te zorgen dat de resultaten van de loterij een goede afspiegeling zijn van de samenleving.
Wacht even, zeg je. Wat als incompetente, corrupte, roekeloze, egoïstische mensen zonder expertise in machtige posities terechtkomen? Dat zal ongetwijfeld gebeuren. Maar deliberatieve processen [waarbij informatievergaring, overleg en de uitwisseling van argumenten centraal staan] bezitten de buitengewone eigenschap dat ze de betrokkenen transformeren. Ze werken in de praktijk dus beter dan in theorie. Gewone burgers nemen snel hun verantwoordelijkheid, informeren zichzelf, luisteren respectvol en streven naar consensus. Hun beslissingen zijn meestal eerlijker, groener, moediger en meer inclusief dan die van verkozen kamers.
Elk argument hiertegen gaat in grotere mate op voor een gekozen vertegenwoordiging. Incompetent, corrupt, roekeloos, zelfzuchtig? Breek me de bek niet open. Degenen die door het lot worden gekozen, van wie de selectie dus niet kan worden beïnvloed door geld of lobbyen, zijn daar waarschijnlijk beter tegen bestand. Geen expertise? Onze vertegenwoordigers zijn zeker experts, maar meestal in zelfpromotie en campagne voeren. Zoals keer op keer blijkt, zijn de meesten niet in staat om onze problemen aan te pakken.
Snobisme
Veel van de kritiek op de participatiedemocratie is gericht op de klassen. Men kan er niet op vertrouwen dat de arbeidersklasse zelf nadenkt; ze moet gestuurd worden door verlichte beschermers. Dit snobisme loopt helemaal van Edmund Burke, in Bespiegelingen over de revolutie in Frankrijk, tot Karl Marx, in Het communistisch manifest.
We zouden geen enkele verandering in ons politieke systeem moeten accepteren zonder bewijs dat het werkt. Maar dat bewijs is er steeds meer, aangezien regeringen volksvergaderingen en grondwettelijke conventies inzetten om kwesties op te lossen die te verdeeld, complex of langdurig zijn voor het heersende systeem. Als deze goed zijn ingericht, blijken ze zeer effectief te zijn in het oplossen van problemen die gekozen vertegenwoordigers niet aankunnen. Ierland gebruikte burgergroepen om de debatten over het homohuwelijk en abortus op te lossen en doorbrak daarmee de schijnbaar hardnekkige verdeeldheid in een grotendeels katholieke natie. Frankrijk heeft een burgervergadering ingesteld om zich een weg te banen door de complexe en politiek gevoelige kwestie van stervenshulp.
Tussen 2021 en 2023 werden honderdzestig nieuwe volksvergaderingen opgericht om moeilijke problemen op te lossen. Veertig van deze organen zijn nu permanent. Ze helpen bijvoorbeeld bij de aanpak van dakloosheid in Parijs, stadsplanning in Lissabon en klimaatbeleid in Brussel. In het Duitstalige deel van België vormt een burgerraad de tweede kamer van het regionale parlement.
Een volgende stap, die ook Van Reybrouck en anderen voorstellen, kan zijn om dit model gangbaar te maken en één parlementaire kamer, zoals het Hogerhuis of de Amerikaanse Senaat, te vervangen door een volksvergadering. Zo zou een volledig participatief systeem kunnen ontstaan, grotendeels gebaseerd op loting, waarin iedereen evenveel mogelijkheid heeft om mee te beslissen over de zaken die ons leven bepalen. Geef je om democratie? Dan moet je hopen dat er een einde komt aan de huidige verkiezingen.
