Eeuwenlang vormden verkoolde papyrusrollen uit de antieke bibliotheek van Herculaneum een even mysterieuze als onbereikbare schat. Italiaanse onderzoekers hebben nu een algoritme ontwikkeld waarmee ze de papyri kunnen lezen.
Het is alsof ze terugkeren van een lange, vermoeiende reis. De karakters van het oude Griekse alfabet, die meer dan tweeduizend jaar geleden op papyrus zijn geschreven, worden met elke aanslag op het toetsenbord duidelijker zichtbaar op het computerscherm. Ze hervinden hun elegante lijnen; ze ordenen zich in rijen, vormen woorden en zinnen, krijgen weer betekenis.
Het is alsof ze dankzij de straling van het Europese Synchrotron in Grenoble [een deeltjesversneller die buitengewoon krachtige röntgenstraling produceert] uit de schaduwen tevoorschijn komen. Dat is geen metafoor. ‘De schaduwen zijn gaten, plooien, oneffenheden op het oppervlak van de papyrus. De invallende energie van de synchrotron stelt ons in staat binnen in de rol te kijken, die te verlichten,’ vertelt Alessia Cedola, natuurkundige aan het Instituut voor Nanotechnologie van de CNR [Nationale Raad voor Natuurwetenschappelijk Onderzoek] in Rome, die met papyroloog Graziano Ranocchia het team leidt dat zich bezighoudt met het virtueel ontrollen van de beroemde verkoolde papyri van Herculaneum, de enige antieke bibliotheek die ons nu nog in haar geheel ter beschikking staat.
De onderneming brengt onvoorspelbare moeilijkheden met zich mee, waaraan een congres is gewijd door de Accademia dei Lincei [een Italiaans wetenschappelijk genootschap]. ‘Het is namelijk de eerste keer dat innovatieve en niet-invasieve technologieën worden losgelaten op dermate kostbare en fragiele documenten,’ legt Cedola uit. Om een idee te krijgen hoef je maar te kijken naar de afbeelding van een van de duizend nog gesloten rollen die worden bewaard in de zaal van de Herculaneum-papyri in de Nationale Bibliotheek in Napels: met zijn onregelmatige vormen, deuken en bulten lijkt die meer op een verbrande cocon dan op een papyrusrol.
Het licht van de synchrotron is recent gebruikt om palimpsesten te lezen, beschreven perkamenten die in de loop der eeuwen steeds weer afgeschraapt en opnieuw beschreven werden. Maar de papyri zijn nog lastiger te lezen. In 2015 heeft een ander Italiaans team (van de CNR in Napels) onder leiding van Vito Mocella de synchrotron al gebruikt om de geheimen van de Herculaneum-papyri te onderzoeken. Daarbij werden de papyrusrollen die in 1802 door Ferdinand IV van Bourbon aan Napoleon Bonaparte zijn geschonken en in het Louvre worden bewaard, aan fasecontrasttomografie onderworpen. Sommige letters waren op die manier te achterhalen, evenals de samenstelling van de inkt. Maar het was niet mogelijk geweest de tekst in de oorspronkelijke volgorde te zien. ‘Het probleem zit hem in de staat van de rollen. De lagen papyrus zijn soms op elkaar geperst. Ze zijn gegolfd. Er zitten gaten in, veroorzaakt door spelden die achttiende-eeuwse geleerden erin hebben geprikt om de textuur te testen,’ reconstrueert Cedola. ‘Voor het virtueel ontrollen ervan hebben we dus een specifieke methodologie en een ad-hocalgoritme ontwikkeld.’
Het team uit Rome heeft twee papyri uit de bibliotheek van Napels mee naar Grenoble genomen, om hun bevindingen te kunnen vergelijken met die van de Napolitaanse onderzoekers. ‘We raadplegen elkaar. En we staan ook in contact met buitenlandse onderzoekers, zoals Brent Seales van de Universiteit van Kentucky, die een CT-scan heeft gemaakt van een verkoold perkament uit een synagoge bij de Dode Zee.’
Gepantserd koffertje
Om de methode van de groep van de CNR uit Rome te begrijpen, is het nuttig de reis door de tijd van de Herculaneum-papyri te reconstrueren. De verzameling van meer dan 1800 rollen is hoogstwaarschijnlijk aangelegd door Lucius Calpurnius Piso, schoonvader van Julius Caesar en de veronderstelde eigenaar van de villa in Herculaneum waar de papyri zijn teruggevonden. Onder zijn vrienden bevond zich de Griekse filosoof Philodemus van Gadara, uit de Epicurische school, auteur van het merendeel van de tot op heden ontcijferde traktaten in de bibliotheek. Die lagen in de rond 50 v.Chr. gebouwde ‘Villa van de Papyri’, die in 79 n.Chr. werd bedolven bij de uitbarsting van de Vesuvius.
De pyroclastische stroom zorgde er niet alleen voor dat het papier verkoolde, maar ook dat de bibliotheek zelf hermetisch werd afgesloten. Nadat de villa in de achttiende eeuw was ontdekt, is met behulp van diverse technieken getracht de documenten te ontrollen. Het meeste succes had een door de priester Antonio Piaggio uitgevonden tractieapparaat dat werkte met een systeem van contragewichten. Met die methode lukte het driehonderdvijftig rollen te openen, al werden met dat procedé vaak slechts fragmenten gered.
De moderne reis van de rollen begint met het vervoer in een gepantserd koffertje uit de bibliotheek van Napels: gewikkeld in rijstpapier arriveren de papyri in het laboratorium. Ze worden in een beschermend omhulsel van badstof gestopt en dan begint de analyse. ‘Voordat we met de echte papyri aan de slag gingen, hebben we een “spookrol” gemaakt, die diende om het algoritme te ontwikkelen.’ Dat algoritme maakt het mogelijk de papyrus uit te rollen op het computerscherm zonder hem fysiek te openen. Nu kost het ongeveer drie maanden voor elke rol, maar in de toekomst zal dat sneller gaan,’ aldus Inna Bukreeva, de onderzoekster van de CNR die het algoritme heeft opgesteld.
De onderzoekers hebben zo grote stukken tekst van het traktaat van Philodemus over retorica en politiek ontcijferd. En ze werken nu aan een tweede rol. Maar de nog grotendeels niet-onderzochte bibliotheek zal zeker nog voor verrassingen gaan zorgen. En voor belangrijkere auteurs. In de in het verleden geopende rollen zijn namelijk fragmenten gevonden van het verloren gegane wetenschappelijk-filosofische werk Over de natuur van Epicurus. Alessia Cedola: ‘Epicurus is de reden waarom we ons in dit avontuur hebben gestort. Maar niet de enige. De teksten zijn bijna allemaal geschreven in het Grieks, maar archeologen zijn op zoek naar een tweede bibliotheek, met Latijnse papyri.’ Daarmee zou onze kennis van de antieke filosofie een revolutionaire verandering kunnen ondergaan.
Auteur: Fabio Sindici
Vertaler: Yond Boeke
La Stampa
Italië | dagblad | oplage 400.000
De belangrijkste krant van de Fiat-groep, leunt tegen het establishment aan. De grote foto’s op de voorpagina hebben de krant diverse prijzen opgeleverd.