De beste manier om de oorlog door te komen? Met humor, als je het aan de inwoners van de Oekraïense stad Odessa vraagt. Comedy is er niet weg te denken uit het dagelijks leven, zelfs toen de Russen op het punt stonden aan te vallen.
Klik hier voor de luisterversie van het artikel .
Iedereen die deze avond aanwezig is in de ‘Verborgen Tuin’, een plek voor evenementen in de openlucht, weet dat Vladimir Poetin Odessa op het oog heeft. De stad is het kroonjuweel van het Russische keizerlijke verleden. Ze weten ook dat Russische troepen Oekraïens gebied bezet hebben op amper 160 kilometer afstand en dat de Russische marine een invasie van Odessa vanaf zee aan het voorbereiden is.
De menigte van zo’n honderdvijftig Odessanen is dus wel toe aan wat ontspanning als Bogatsjenko tijdens een stand-upcomedyfestival het podium betreedt, gekleed in wit T-shirt en spijkerbroek.
Nadat hij zijn optreden is begonnen met een beschrijving van de rommelige verstedelijking en de bedenkelijke politieke situatie waarmee de arme Russische troepen te maken zouden krijgen, kijkt hij uit over zijn publiek, pauzeert even voor het effect en zegt dan: ‘Ik heb echt medelijden met ze.’
Het publiek brult instemmend.
Odessa-humor
Dit soort troostende humor is al langer kenmerkend voor het dagelijks leven in Odessa. ‘Odessa-humor’ hoort bij de identiteit van de stad, zoals jazz bij New Orleans hoort, of barse straattaal bij New York.
Aan de basis van de traditionele komedie van de stad liggen verschillende culturen. De moderne stad Odessa werd gesticht door Catharina de Grote in 1794 na haar verovering op de Ottomanen. Ook zijn er invloeden van Joodse humor en vanuit het Sovjettijdperk. Maar de huidige komediegolf is toch het meest beïnvoed door de Russische invasie van Oekraïne.
‘We zagen de afgelopen zes maanden een enorme hausse in de Oekraïense stand-upcomedy. Het begin daarvan viel samen met het begin van de oorlog,’ zegt Yulia Onysjtsjenko, een komiek uit Odessa en evenementenorganisator. Ze hielp de financiering van dit stand-upfestival rond te krijgen en organiseerde de afgelopen maanden Oekraïense comedyshows in Berlijn om geld in te zamelen voor de oorlogsinspanningen van haar land.
In zekere zin, zegt ze, heeft de oorlog de befaamde Odesaanse humor, die een beetje voorspelbaar werd, nieuw leven ingeblazen.
‘Humor helpt mensen echt om zich te handhaven in tijden van grote stress’
‘Humor helpt mensen echt om zich te handhaven in tijden van grote stress, en alle Oekraïners ervaren momenteel stress door de oorlog,’ aldus Onysjtsjenko. ‘Als een komiek door middel van grappen over zijn oorlogsproblemen praat, herkent iedereen zich daarin,’ legt ze verder uit. ‘Door de oorlog hebben veel Oekraïners het belang van humor herontdekt, en daarmee is stand-upcomedy een nieuwe richting ingeslagen.’
Volgens Kyrilo Osadtsjy helpt de nieuwe stijl van humor die nu ontstaat de Odessanen niet alleen de oorlog te verwerken, maar ook om zich een betere, gezamenlijke toekomst van Oekraïne voor te stellen. Osadtsjy is manager van het comedyfestival en werkt zelf ook als stand-upcomedian. Hij vindt het mooi om te zien hoe de geschiedenis van Odessa als havenstad en als smeltkroes van verschillende arbeidersculturen leidde tot een eigen gevoel voor humor. De traditionele komische figuren van de Odessaanse humor waren bovendien al voordat de oorlog begon hun relevantie aan het verliezen.
‘Onze rijke geschiedenis zorgde voor een bepaalde stijl van humor, maar nu willen we nieuwe wegen inslaan die wegvoeren van de stereotypes,’ zegt hij.
Terwijl hij spreekt, presenteert een reeks van stand-upcomedians op de achtergrond herkenbare verhalen over dating via sociale media in oorlogstijd of over Poetin, de belangrijkste gemeenschappelijke vijand.
Hoop voor de toekomst
‘Als komiek ga je een relatie aan met je publiek, waar gemeenschappelijke problemen en gemeenschappelijke hoop voor de toekomst onderdeel van uitmaken,’ zegt hij. ‘Het werkt niet om daarbij gebruik te maken van belegen stereotypen als het grappige oude Joodse vrouwtje, de kleine crimineel of de dronken zeeman.’
Volgens Osadtsjy is er een belangrijke rol weggelegd voor humor en voor de komieken die de grappen brengen. In de eerste plaats helpen ze Oekraïners om te gaan met de moeilijkheden van de oorlog, maar ze dragen bovendien bij aan een fenomeen dat hij in het hele land terugziet: de opkomst van een nieuw gevoel van eenheid en solidariteit. Een praktisch voorbeeld is dat de opbrengst van de kaartverkoop van dit festival zal worden geschonken aan onderwijs en online lessen voor ontheemde Oekraïense kinderen.
En wat de komedie zelf betreft, zegt hij; ‘die moet zo zijn vormgegeven en gebracht dat mensen zich ermee kunnen identificeren’.
‘We blijven grappen vertellen en mensen in donkere tijden aan het lachen maken’
Borys Barskii, oprichter van het Maski Theater aan de andere kant van de stad en nationaal erkend humorist, toont een voorzichtige, enigszins wrange glimlach als hem wordt gevraagd naar de nieuwe generatie van stand-upcomedians in Odessa, die spreekt over het aanpakken van oude normen en het creëren van nieuwe manieren om humor relevant te maken.
‘Toen wij begonnen en ons gevoel voor humor ontwikkelden, zeiden we dezelfde dingen, en dat is een goede zaak; het is een gezonde reactie voor jonge komieken,’ aldus Barskii, die het theater in 1984, ten tijde van het Sovjetbewind, samen met een team van comedians oprichtte. Met vallen en opstaan, voegt hij eraan toe, ‘zullen ze leren om het juiste te doen voor hun eigen tijd’.
Dan vist hij uit de aanwezige keramische clowns, circusposters, grappige hoeden, certificaten en andere bewijzen van erkenning in zijn kantoor een metershoog metalen beeldje van Charlie Chaplin op.
‘The Great Dictator is het volmaakte voorbeeld van het kleineren van de onderdrukker met humor,’ zegt hij, verwijzend naar Chaplins filmklassieker uit 1940. Komieken zullen nieuwe en hedendaagse manieren uitproberen om eenzelfde punt te maken, voegt hij eraan toe, ‘maar bepaalde aspecten van humor zijn onveranderlijk en universeel.’
Dat betekent voor Barskii dat ‘humor op zich niet iets tijdelijks is, maar wel iets heel menselijks; het is iets wat op zichzelf voortleeft.’ En zo zijn er overeenkomsten tussen Chaplin en de jonge komieken van Odessa. ‘Dat we grappen blijven vertellen en mensen in donkere tijden aan het lachen maken,’ zegt hij, ‘is een onoverwinnelijk en onsterfelijk gegeven.’
Verlof
Dat verlangen om te lachen in donkere tijden is precies wat Andrii Antonov en zijn vriendin naar dit comedyfestival bracht. Antonov is een hospik die drie dagen verlof heeft van de frontlinies in Oost-Oekraïne. Hij verheugde zich erop om samen met andere Oekraïners te kunnen lachen. ‘Ik had vermaak nodig om de stress weg te nemen,’ zegt hij, ‘en dat lukt hier beter, dankzij de humor.’
Het verlangen om samen te lachen en een gemeenschapsgevoel te creëren, vooral in moeilijke tijden, is levendig aanwezig op het comedyfestival. Eén komiek refereert bijvoorbeeld aan het negeren van sirenes door een publiek op te voeren dat nadat een alarm had geklonken bleef zitten, in afwachting van zijn clou. Een ander vertelt dat ze een tijd lang alleen op verzoekjes via dating apps inging als de potentiële kandidaat haar een favoriet merk mineraalwater kon bezorgen, dat door de oorlog schaars is geworden.
Al deze luchtige grappen zijn een verademing voor Antonov, die zichzelf dan ook niet alleen omschrijft als een inwoner van Odessa, maar daarnaast als een product van Moldavanka, de volksbuurt waaruit de humor van Odessa zou zijn voortgekomen.
Lees ook:
