Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Oekraïne, waar de minister van Defensie is ontslagen vanwege corruptie. Lukt het het in oorlog verwikkelde land het om een vuist te maken tegen machtsmisbruik en zelfverrijking?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Waarom is de Oekraïense minister van Defensie ontslagen?
Volodymyr Zelensky, de Oekraïense president, heeft zondag bekendgemaakt dat hij zijn minister van Defensie, Oleksi Reznikov, vervangt. ‘De grootste verandering in het leiderschap van de Oekraïense oorlogsinspanningen sinds het begin van de Russische invasie’, aldus The New York Times. Zelensky benadrukte de noodzaak van een ‘nieuwe aanpak’ voor de oorlog na meer dan achttien maanden van conflict.
Defensieminister Reznikov, die in november 2021 op zijn post werd benoemd, ‘hielp bij het binnenhalen van miljarden dollars aan westerse militaire hulp om de oorlogsinspanningen van zijn land te ondersteunen’. Maar hij is ook betrokken bij een ‘corruptiezaak binnen zijn ministerie’, schrijft The Guardian.
Na onthullingen van de Oekraïense kranten Dzerkalo Tyzjnja en Oekrajinska Pravda was Reznikov in opspraak geraakt. Zo zou het ministerie van Defensie veel te hoge bedragen hebben betaald voor onder andere winterjassen en kogelvrije vesten voor het leger, en zou de uitrusting niet aan de kwaliteitseisen voldoen. Inmiddels is de regering een onderzoek gestart naar corruptie op het ministerie. Reznikov zelf heeft de beschuldigingen altijd ontkend.
Het ontslag ‘zat al maanden in de pijplijn’, schrijft El País. Al sinds februari 2023 zijn er berichten dat zich meerdere financiële schandalen binnen het ministerie van Defensie hebben voorgedaan, onder andere bij de inkoop van eieren voor het leger. Reznikov werd eerder niet direct beschuldigd, maar gaf toe dat hij ‘eindverantwoordelijk was voor zijn team’, meldt het Spaanse dagblad.
Destijds gaf de politicus een persconferentie waarin hij de balans opmaakte van zijn ambtsjaar. Hij verzekerde dat hij afstand zou doen van de defensieportefeuille zodra zijn vervanger was gevonden en noemde het stressniveau dat hij tijdens de invasie had ervaren ‘moeilijk te beschrijven’. Reznikov was een van de bepalende gezichten van Oekraïne op het wereldtoneel en een van de weinige topfunctionarissen die in Kyiv bleven toen de hoofdstad gedeeltelijk werd omsingeld door Russische troepen aan het begin van de invasie, schrijft The New York Times.
Hij wordt vervangen door Roestem Oemerov, de voorzitter van het Oekraïense Staatseigendomsfonds en lid van een oppositiepartij. Oemerov was de belangrijkste Oekraïense onderhandelaar van de graandeal met Rusland en een prominent onderhandelaar als het gaat om de uitwisseling van gevangenen. Hij maakt als Krim-Tataar onderdeel uit van een Turkssprekende minderheidsgroep die voornamelijk op de in 2014 door Rusland geannexeerde Krim woont.
Hoe is het gesteld met de corruptie in Oekraïne?
‘Oekraïne wordt al lange tijd geassocieerd met corruptie en oligarchie en Rusland heeft dit feit gebruikt om de oorlog tegen het land deels te rechtvaardigen’, schrijft Al Jazeera. Het bestrijden van corruptie was dan ook een van de speerpunten in de presidentscampagne van Zelensky in 2019. Tijdens zijn inauguratiespeech op 20 mei van dat jaar zei de president: ‘Laten we een land van andere kansen opbouwen. Waar iedereen gelijk is voor de wet en waar de spelregels eerlijk, transparant en voor iedereen hetzelfde zijn.’
Sindsdien heeft het land belangrijke stappen gezet om corruptie te bevechten, aldus de Qatarese zender. Zo is Oekraïne van de 126ste plek in 2019 opgeklommen naar plek 116 in 2022 van de Corruption Perceptions Index van Transparency International, daarin worden landen gerangschikt op de mate waarin corruptie in de publieke sector aanwezig is. Wel is het volgens de ranking nog steeds het op een na meest corrupte land van Europa, na Rusland.
‘Het zeer actieve Oekraïense maatschappelijk middenveld beschouwt (…) corruptiebestrijding als een integraal onderdeel van de oorlogsinspanning’, schrijft The Guardian. Maar oorlog is ook een situatie waarin corruptie juist kan gedijen, aldus de Britse krant. Door de staat van beleg zijn veel van de transparantiemaatregelen die Zelensky bij zijn aantreden heeft ingevoerd, weer afgeschaft. Zo hoeven overheidsfunctionarissen hun eigendommen en inkomsten niet langer te registreren.
Een dag voor het ontslag van Reznikov kwam er een ander corruptieschandaal in Oekraïne aan het licht. Zaterdag arresteerde de SBOe, de binnenlandse veiligheidsdienst van Oekraïne, Ihor Kolomojsky, een controversiële oligarch die ooit nauwe banden had met de president, op verdenking van fraude en het witwassen van geld. Kolomosjky was ‘een van de invloedrijkste zakenlieden in Oekraïne’, schrijft de Oekraïenstalige versie van de BBC.
Volgens de aanklagers, vervolgt de BBC, heeft Ihor Kolomojsky tussen 2013 en 2020 miljarden hryvnia verduisterd met behulp van zijn eigen bancaire instellingen. Saillant is dat Kolomojski in die tijd een trouw bondgenoot van Zelensky was. Hij was ‘de eigenaar van het televisiekanaal 1+1 toen de komische acteur Volodymyr Zelensky daar werkte. In 2019 steunden Kolomojsky en zijn kanaal actief de kandidatuur van Zelensky voor het presidentschap.’
Het mag dan ook een verrassing heten dat hij eindelijk wordt opgepakt, aldus dagblad Visoky Zamok uit Lviv. ‘Kolomojsky staat in de beklaagdenbank – dat is een uniek beeld. Kolomojsky zelf had dat nooit kunnen bedenken (…). Maar veel mensen dromen hier al jaren van.’ Volgens The Economist zijn Zelensky en Kolomojsky de laatste tijd gebrouilleerd geraakt. ‘Dat heeft de president in staat gesteld om hem [Kolomojsky] publiekelijk als voorbeeld te stellen in zijn strijd tegen corruptie.’
Maar sommige Oekraïense media zijn sceptisch over de vraag of de zaak tegen Kolomojsky iets oplevert. Zo ook Visoky Zamok: ‘De waarheid is dat een proces tegen Kolomojsky alleen vertrouwen kan wekken als het in de Verenigde Staten plaatsvindt. Elke zaak die in Oekraïne tegen hem wordt aangespannen, zal twijfels oproepen onder de bevolking.’
Hoe beïnvloedt corruptie de oorlog tegen Rusland?
Uit recente peilingen blijkt dat zes van de tien Oekraïners geloven dat corruptie de ‘belangrijkste’ factor is die een militaire overwinning op Rusland in de weg staat, schrijft The Economist. Ook veel westerse landen die Oekraïne steunen benadrukken dat hun hulp gepaard moet gaan met een harde aanpak van gesjoemel met overheidsgeld.
Ook als het gaat om de wederopbouw van het land zijn westerse landen en private partijen bevreesd dat hun financiële steun in de zakken van de elite verdwijnt, schrijft The Guardian. ‘De particuliere sector zal geen investering riskeren als ze vrezen dat de financiering niet naar een voorgestelde nieuwe brug gaat, maar in de zak van een oligarch verdwijnt.’ Zowel de EU als internationale financiële instellingen en de G7 hebben daarom voorwaarden gesteld op het gebied van corruptiebestrijding.
‘De uiteindelijke oplossing van beide zaken – of Kolomojsky voor de rechter moet verschijnen en of het Oekraïense ministerie van Defensie kan worden gezuiverd – zal voor een deel bepalen hoe bereid het Westen is om de financiering van Oekraïne te blijven steunen’, concludeert The Economist.
Omdat zelfs Rusland corruptie in Oekraïne als rechtvaardiging van zijn agressie jegens het land gebruikt, ‘moeten we heel voorzichtig zijn met hoe we de kwestie van corruptie in Oekraïne aankaarten. Doen we dat niet, dan dragen we alleen maar bij aan het propagandaverhaal van Rusland,’ citeert Al Jazeera Koen Slootmaeckers, hoofddocent internationale politiek aan de City University of London.
Lees ook: