In het Noordpoolgebied staan buitenlandse mogendheden in de rij om hun militaire spierballen te tonen en economische belangen veilig te stellen. Finland gaat elf nieuwe ijsbrekers aan de VS leveren, waarvan vier in eigen land gebouwd worden.
Deze winter was de Voima (‘Kracht’), al sinds 1954 operatief en daarmee de oudste ijsbreker van de Finse vloot, de eerste die de haven van Helsinki verliet. Dat was op 31 december; de zeven andere ijsbrekers van de vloot hebben zich in de loop van de daaropvolgende weken bij het schip gevoegd. Vijf maanden lang zullen ze 2500 schepen helpen de bevroren wateren van de Baltische Zee te bevaren, voordat ze in de lente weer aanmeren aan de kade. In Helsinki maken deze grote, tweekleurige schepen – allemaal uitgerust met een sauna – deel uit van het stadslandschap. Kinderen komen ze bewonderen en geven brieven af voor de bemanning. ‘Elke Fin kent wel de naam van een van de ijsbrekers,’ zegt Paavo Kojonen, vicepresident van Arctia, de overheidsinstantie die de vloot beheert.
Naast de Voima zijn de Sisu (‘Innerlijke kracht’) en de Urho – genoemd naar oud-president Urho Kekkonen, die in 1986 overleed – waarschijnlijk de beroemdste van de vloot. Alle twee werden ze in de jaren zeventig op de scheepswerf van Helsinki gebouwd, net als de Otso en de Kontio – twee woorden die beren aanduiden uit de Finse mythologie – die sinds de jaren tachtig actief zijn. De Fennica en de Nordica op hun beurt hebben de scheepswerf van Rauma in 1993 en 1994 verlaten.
Lokale technologie
Wanneer er buitenlandse bezoekers in Finland arriveren, neemt Kojonen ze mee naar het binnenste van de Polaris. Deze ijsbreker, een product van de lokale technologie, werd in 2016 in dienst genomen als de eerste ter wereld die functioneert op vloeibaar gas (LNG). ‘Voor de Baltische Zee is deze de beste in zijn soort,’ beweert de vicepresident van Arctia, die zijn kracht, het moderne ontwerp van zijn romp en zijn voortstuwingssysteem prijst. Kojonen is gewend om als gids te dienen.
‘Tot eind september 2025 ontvingen wij minstens twee Amerikaanse delegaties per week,’ zegt Jukka Viitanen, de woordvoerder van Arctia. En niet voor niets: op 9 oktober 2025 tekende Donald Trump met zijn Finse ambtgenoot Alexander Stubb en de Finse premier Petteri Orpo een historisch akkoord dat voorziet in de levering van elf ijsbrekers aan de Amerikaanse kustwacht, waarvan vier in Finland gebouwd zullen worden. Niets bijzonders voor het noordelijke land. Al telt het slechts 5,6 miljoen inwoners, op deze nichemarkt is het een reus. Niet alleen is 80 procent van alle honderdvijftig ijsbrekers die wereldwijd actief zijn er ontworpen, zes op de tien zijn er ook gebouwd op een van de drie scheepswerven.
‘Elke Fin kent wel de naam van een van de ijsbrekers’
Maar voor de Verenigde Staten betekende het een breuk met het verleden. Krachtens de Jones Act, een federale wet die in 1920 werd aangenomen, mogen alleen schepen die in eigen land zijn gebouwd tussen Amerikaanse havens varen. Om de aankoop van de Finse schepen te rechtvaardigen beriep Trump zich op ‘de urgente en groeiende dreiging’ in het Noordpoolgebied, als gevolg van de ‘strategische competitie, de demonstratie van agressieve militaire macht en de economische toe-eigening door buitenlandse machten’.
De situatie is kritiek: terwijl Rusland een veertigtal ijsbrekers bezit, waarvan acht met nucleaire aandrijving, en China er vijf in dienst heeft, heeft de Amerikaanse kustwacht er maar drie (tegen achttien voor hun Canadese collega’s). Een ongelijke verdeling, die aan het licht kwam in de zomer van 2025, toen Beijing zijn armada in stelling bracht tot vlak bij de Beringstraat en daarmee de Amerikanen dwong om de Healy erheen te sturen, de enige ijsbreker die op dat moment beschikbaar was.
Met deze krachtmeting die nog maar net is begonnen start Washington dus op ruime achterstand, zegt Harri Mikkola, onderzoeker aan het Finse instituut voor internationale betrekkingen: ‘Voor de VS was het Noordpoolgebied lange tijd een afgelegen regio. Ze vonden het niet eens nodig de capaciteiten te ontwikkelen waar de Russen om economische en veiligheidsredenen al tientallen jaren van afhankelijk zijn. En ze beginnen zich nu pas bewust te worden van de snelle verandering van het poolgebied en van het groeiende geopolitieke belang van deze regio, alsook van de versterkte Chinese aanwezigheid.’
Nieuwe schepen
De Amerikaanse kustwacht vraagt nu om acht à negen nieuwe schepen ter aanvulling. Trump heeft er veertig beloofd. Meerdere schepen worden in de VS gebouwd, maar ‘de kosten lopen alleen maar op en de vertragingen in de levering worden alleen maar langer,’ constateert Peter Rybski, voormalig marineattaché bij de Amerikaanse ambassade in Helsinki. Hij is specialist op het gebied van ijsbrekers en auteur van een blog over het onderwerp. In 2024 sloot Joe Biden al een akkoord met Finland en Canada, dat het ICE Pact werd gedoopt (dat staat voor ‘Icebreaker Collaboration Effort’) en waarmee de weg werd geopend voor samenwerking tussen de drie landen.
Op het ministerie van Economische Zaken in Helsinki verbaast Reko-Antti Suojanen zich nauwelijks over de belangstelling voor Finse schepen; ook niet over die van Trump, die ze maar blijft prijzen. Suojanen is voormalig scheepsbouwingenieur, werd daarna CEO van onderzoeksinstituut Aker Arctic en is nu nationaal coördinator voor het ICE Pact. ‘Vergeleken met de Amerikaanse scheepsbouwindustrie, die nooit eerder met concurrentie te maken heeft gehad, is onze industrie veel competitiever en geavanceerder. Wij kunnen schepen bouwen met de nieuwste technologie, tegen veel redelijker prijzen,’ zegt hij.
Die expertise heeft Finland verworven uit noodzaak. ‘Wij zijn het enige land ter wereld waar alle havens ’s winters geblokkeerd kunnen zijn door het ijs,’ zegt Kojonen van Arctia. En ongeveer 94 procent van de export en 96 procent van de import van het land vindt plaats over zee. ‘De VS hebben ijsbrekers om geopolitieke redenen, de Finnen om in de winter sinaasappels te kunnen eten,’ vat Rybski de situatie samen. Op die manier garandeert Helsinki sinds 1970 het hele jaar door de toegang tot al zijn havens. Die dienst is gratis en wordt gecoördineerd met de zes ijsbrekers van de Zweedse vloot.
Dat de Finse scheepsbouwindustrie zich zo heeft kunnen ontwikkelen, heeft ze voor een groot deel te danken aan de immense oostelijke buur. Tot aan de inval in Oekraïne in februari 2022 was Rusland een van de belangrijkste klanten van de Finse scheepswerven. Een traditie die begon na de Tweede Wereldoorlog: veroordeeld tot zware herstelbetalingen leverde Finland schepen aan de USSR, waaronder ijsbrekers, die de Sovjet-Unie, en later Rusland, bij hen bleef bestellen, ook nadat de schulden waren afbetaald. In 2014 kwam de scheepsbouw in Helsinki zelfs onder Russische controle, waarna ze werd getroffen door Europese sancties en in 2023 werd doorverkocht aan het Canadese Davie.
In de dokken, aan de zuidkant van de Finse hoofdstad, zijn werklieden druk bezig rondom een gigantisch stuk staal. Het betreft de kiel van de romp van de Polar Max, een ijsbreker van 158 meter lang, besteld door de Canadese kustwacht. Binnenkort zullen er ook nog twee schepen voor de VS worden gebouwd. De directeur van de werf, Kim Salmi, ziet dat als een terechte erkenning: ‘Omdat wij sinds de Tweede Wereldoorlog in een vast ritme die schepen bouwen, kunnen wij vandaag de dag ijsbrekers van verschillende formaten produceren in een tijdsbestek van 24 tot 36 maanden, gerekend vanaf het tekenen van het contract.’
Prestigieus project
De grote troef: binnen een straal van een paar honderd kilometer kunnen de Finse werven rekenen op ruim duizend bedrijven die actief zijn in de maritieme sector, met 30.500 werknemers. Daar zitten reuzen tussen als het Zweeds-Zwitserse ABB, leverancier van voortstuwingssystemen, dat meer dan vijfduizend werknemers in Finland in dienst heeft, en het bedrijf Wärtsilä, dat de motoren heeft gebouwd voor 34.000 van de 100.000 schepen die wereldwijd rondvaren, en voor de helft van de actieve ijsbrekers. ‘De bestelling van vier schepen in Finland zal voor ons niet zo veel veranderen, maar het is een prestigieus project dat de kracht van het Finse ecosysteem toont,’ zegt Hakan Agnevall, CEO van Wärtsilä.
Dit contract zal ‘3500 mensen twee jaar lang aan het werk houden’, preciseert Suojanen van het ministerie van Economische Zaken. Hij voorziet ook een uitwisseling van kennis en kunde tussen Finland en de VS. Niet iets wat Aker Arctic, gespecialiseerd in het ontwerp van de ijsbrekers, zorgen baart. In dit 15 kilometer ten oosten van Helsinki gevestigde onderzoeksinstituut zijn de Commandant Charcot en de Astrolabe, de twee ijsbrekers van de Franse vloot, ontworpen.
Het probleem ‘is niet het bouwen van een ijsbreker, maar het bepalen waarvoor je hem nodig hebt. Want als je iets ontwerpt dat iedereen past, dan zal het voor niemand passend zijn,’ zegt Jari Hurttia, bij Aker Arctic verantwoordelijk voor de bedrijfsontwikkeling. Finland is volgens hem onverslaanbaar vergeleken met zijn Chinese en Zuid-Koreaanse concurrenten, die met serieproductie werken. De sleutel tot het Finse succes: de enorme expertise, in de loop van decennia opgebouwd door bedrijven zoals Aker Arctic. Dat heeft een 75 meter lang bassin in de kelder van het gebouw, waarin de condities van het varen in bevroren water worden nagebootst. ‘Sinds 1969 hebben wij daar meer dan zevenhonderd testprogramma’s uitgevoerd, van elk meer dan een week, en honderdvijftig tests met ijsbrekers die wij hebben ontworpen,’ aldus Hurttia. ‘Dat is niet zo makkelijk te kopiëren.’
Mechanica ijsmassa’s
Temeer daar het ijs als gevolg van de klimaatverandering ‘niet alleen smelt, maar ook verandert’, vertelt Jukka Tuhkuri. Als docent aan de Aalto-universiteit in Helsinki is hij gespecialiseerd in de mechanica van ijsmassa’s en de mariene technologie van het Noordpoolgebied. Ook de universiteit heeft een ijsbassin (er zijn er vijf in de hele wereld), het enige dat golven kan produceren. Samen met zijn collega’s probeert Tuhkuri te begrijpen welke dynamieken er aan het werk zijn, zoals de uitbreiding van marginale zones tussen de ijsvrije oceaan en het pakijs, en de druk die brekend ijs uitoefent op de scheepsromp: fenomenen die volgens hem het gebruik van ijsbrekers zouden moeten doen toenemen.
‘Het is goed nieuws voor de Finse economie,’ zegt onderzoeker Mikkola, die eraan herinnert dat premier Jyrki Katainen al in 2021 voorspelde dat ‘het Noordpoolgebied het nieuwe Nokia kan worden’ voor Finland. Recentelijk hebben de ijsbrekers vooral hun diplomatieke nut bewezen, waardoor de Finse president Stubb in staat was rechtstreeks van gedachten te wisselen met zijn Amerikaanse ambtgenoot en diens respect af te dwingen.
De dreigementen van Washington om Groenland te annexeren hebben de officiële positie van Helsinki niet veranderd: ‘Het is in ons belang dat onze bondgenoten, de bondgenoten van de NAVO, over voldoende capaciteiten beschikken om aanwezig te zijn in het Noordpoolgebied, want we weten dat de Russen er zijn en dat de Chinezen er willen zijn,’ zegt Pasi Rajala, de Finse staatssecretaris van Buitenlandse Zaken.