Der Spiegel sprak met de Duits-Iraanse schrijver en essayist Navid Kermani over het vluchtelingenvraagstuk. Problemen zoals in Keulen moet je volgens hem erkennen en benoemen. Maar hij blijft geloven in het nieuwe, pluriforme Duitsland.
Der Spiegel: Meneer Kermani, we hebben kort na het bekend worden van de gebeurtenissen in Keulen met elkaar gebeld. U leek niet volkomen verrast.
Kermani: Die bendes zijn al jaren een probleem, ook in deze wijk. Iedereen weet dat. Maar als je hier het Marokkaanse café binnenstapt, dan verbaas je je.
Der Spiegel: Waarover?
Kermani: Dat de mensen daar schijnbaar meer weten dan de politie. Ze weten blijkbaar wie deze jongens zijn, ze zeggen ook dat die al in Marokko crimineel en drugsverslaafd waren: straatjongens, zonder op-
voeding, zonder binding, die op eigen houtje gekomen zijn. De Marokkaanse families hier zijn, zacht uitgedrukt, niet blij met deze laatkomers.
Der Spiegel: Wat bedoelt u?
Kermani: Nou ja, ze praten ongeveer zoals de politici van de CSU: uitzetten, meteen!
Der Spiegel: Ach.
Kermani: Wat er gebeurd is, is nieuw, en verontrustend voor ons allemaal. Eigelstein is een stationsbuurt, een multicultureel stadsdeel, met alle romantiek, maar ook de problemen die zich zo duidelijk manifesteerden op Oudejaarsdag: alcohol, drugs, machogedrag, losbandigheid en die ‘haat tegen de burgerlijke samenleving’, zoals het heet.
Der Spiegel: Zou u het zo durven noemen?
Kermani: De lui die waarschijnlijk de harde kern daarvan vormen, lijken in elk geval niet de mensen die gekomen zijn om hier arts te worden.
Der Spiegel: Of schrijver.
Kermani: Of om bij Ford te werken. Die komen
vermoedelijk omdat het hier makkelijker is: meer opbrengst, minder politie, die ook niet zo hard optreedt als de politie in Marokko.
Der Spiegel: Nu is iedereen geshockeerd.
Kermani: Pluriformiteit veroorzaakt problemen. Zou ik, zou u graag terug willen naar een monocultuur, of een homogene volksgemeenschap? Mij lijkt het Duitsland van nu spannender, en ook sympathieker dan, laten we zeggen, de muffe sfeer van de jaren vijftig.
Der Spiegel: En als de problemen te groot worden?
Kermani: Sorry, maar er komen zo veel mensen uit de meest uiteenlopende landen en sociale klassen, en met de meest uiteenlopende achtergronden. En niet alleen de Duitsers hebben ressentimenten. Moet u de Marokkanen van de eerste generatie eens horen praten over de tweede, of de Turken over de Arabieren, en dan de Iraniërs over de Turken. En de moderne Turken uit Istanboel over de vrome Anatoliërs!
We leven in een fragiel evenwicht, en als er dan
terreuraanslagen of dingen als in de Oudejaarsnacht in Keulen gebeuren, dan wekt dat angstgevoelens. We weten dat uit de geschiedenis, en we zien het nu in het Midden-Oosten: zelfs in vreedzame tijden wordt identiteit gevormd door zich tegen anderen
af te zetten. En in tijden van grote onzekerheid of sociale ontbinding gaat dat vaak genoeg helemaal niet vreedzaam. Pluriformiteit is altijd in gevaar, en ja, ook gevaarlijk. Dat kan omslaan, kantelen. Op het moment dat mensen zich onzeker voelen, angstig worden, komen ze met hun vermeende identiteit
op de proppen en zetten die in tegen de anderen.
Dat is bijna een natuurwet. En dan de seksuele overtredingen. Dat was in Joegoslavië al zo, en nu in Irak en Syrië: vrouwen zijn altijd de eerste slachtoffers.
De vrouwen van anderen zijn vogelvrij verklaard.
Der Spiegel: Trofeeën van de haat.
Kermani: En als iemand daar niet bang van wordt, zou ik graag willen weten in wat voor wereld die leeft. Bijna een miljoen migranten in een half jaar, dat is echt veel. Een reusachtige opgave.
Der Spiegel: En dan laat de politie het afweten.
Kermani: Niet voor het eerst. In Keulen heeft de NSU [Nationalsozialistischer Untergrund] twee terreuraanslagen gepleegd, waarvan een hier in de wijk: maar 200 meter hier vandaan in de Probsteigasse heeft een NSU-bom de dochter van een Iraanse
kruidenier zwaar verwond. Mijn dochter ging vlak daarnaast naar een kinderdagverblijf. Wij kenden
de familie, kochten daar vaak chocola of melk. Van de ene dag op de andere was de zaak dicht. De veiligheidsdiensten hebben gefaald, hebben sporen die naar het Duits-nationalistische milieu leidden uitgewist en jarenlang slachtoffers tot daders gemaakt. Of denk aan de Hogesa-protesten [Hooligans gegen Salafisten]. Het kan toch niet dat vijfduizend hooligans zomaar midden in de stad urenlang kunnen protesteren. Als het falen van de autoriteiten zich zo dramatisch herhaalt, dan moet dat aan het systeem liggen. Maar dat kunnen we ons in een multiculturele samenleving, met zo veel nieuwe migranten en gewelddadige neigingen van meerdere kanten, niet permitteren. We moeten de staat kunnen vertrouwen.
Der Spiegel: Kan het zijn dat we ons hebben laten misleiden door de illusie van: oké, er zijn problemen in de steden, maar op zich gaat het wel?
Kermani: Ik geloof wel dat men een zekere criminaliteit door de vingers zag. Niet iedere terreuraanslag kan voorkomen worden, maar wat er bij het Centraal Station is gebeurd, had voorkomen kunnen worden. Ik zou als surveillerend agent, tussen zeer agressieve jongelui die stijf stonden van de drugs, woedend zijn op een leiding die zelfs aangeboden versterkingen afwijst.
Der Spiegel: U had het over de bendes die de harde kern vormden van de Oudejaarsnacht. Blijkbaar waren daar ook vluchtelingen bij.
Kermani: Ja, al speculeert iedereen daar nog over. Het schijnt in elk geval zo geweest te zijn dat daar ook vluchtelingen stonden en dronken, en misschien op een gegeven moment dachten dat ze wel de beest uit konden hangen. En nu discussiëren we over de Arabische man in het algemeen. Dat gaat mij echt veel te ver, dat culturalisme en deels ook racisme waarin plotseling iedereen zich openlijk meent te mogen uitleven. De Arabische man, lieve help!
Elyas M’Barek [Duitse acteur van Oostenrijks-
Tunesische afkomst] is er ook een, en Sami Khedira [voetballer van Duits-Tunesische afkomst] net zo. Worden zij ook bedoeld? Of hebben wij, dus u, die op Europese wijze onschadelijk gemaakt? Ik ben als moslim opgegroeid, en heb mijn dochter toch naar de Montessorischool gestuurd.
‘We hebben de immigratie gecriminaliseerd’
Der Spiegel: Ik maak niemand onschadelijk. Aan de feministische kant van het debat wordt inderdaad de vraag gesteld of een islamitische opvoeding waarden als respect voor, en gelijkberechtiging van de vrouw kan overdragen.
Kermani: Dat ik me niet aan vrouwen vergrijp is in elk geval niet alleen aan mijn Duitse socialisatie toe te schrijven.
Der Spiegel: Maar wat is er dan aan de hand met die Arabische jongemannen?
Kermani: Er zijn enorme problemen in grote delen van de Arabische wereld, speciaal onder de jonge mannen; deze problemen zijn niet te wijten aan een Arabisch gen, maar zijn benoembaar: een bevolkingsexplosie en een economische liberalisering, die heeft geleid tot een zichtbare rijkdom van zeer weinigen die steeds groter en obscener is geworden. De massa jongelui heeft zelfs met een diploma geen enkel beroepsperspectief, geen enkel uitzicht op een eigen woning en een huwelijk. En tegelijkertijd is seks buiten het huwelijk taboe. De informatietechnologie heeft de smaak van vrijheid en pornografie gebracht,
terwijl de mogelijkheden om die vrijheid te beleven steeds kleiner zijn geworden. Dat maakt de sociale diagnose – en ik heb nu echt nog maar een van de vele aspecten genoemd – er niet ongevaarlijker op, ook niet met het oog op de toestroom van deze jonge-
mannen uit die samenlevingen. Maar als je dat goed tot je laat doordringen, begin je tenminste iets te begrijpen. Wat hebben wij eraan als we ons verschansen in onze discours van culturele superioriteit en met steeds grotesker theorieën komen, zoals vroeger over de negers of de joden, tegenwoordig over de moslim, en nu over de Arabische man? Daarmee los je geen enkel sociaal probleem op. In tegendeel: de tegenstellingen worden nog scherper, omdat dit discours uitmondt in discriminatie en leidt tot nog meer uitsluiting.
Der Spiegel: Maar waarom zijn het vooral jongemannen die migreren, en niet meer families?
Kermani: Omdat we de immigratie gecriminaliseerd hebben. Zo dwingen we de mensen tot een lange vluchtweg, die de fysiek sterkeren beter aankunnen.
Der Spiegel: Nog steeds komen er veel mensen, ondanks de winter, en nog altijd hebben we geen idee wie dat zijn.
Kermani: Nogmaals: om dit proces te kunnen
sturen, mogen we de mensen niet in de illegaliteit dwingen.
Der Spiegel: En hoe pakken we dat aan?
Kermani: Daar praten we al tien jaar over. We moeten immigratie scheiden van asielverlening. Immigratie richt zich naar de behoeften van de ontvangende samenleving, asielverlening naar de nood. Zolang er nauwelijks een mogelijkheid is om voor immigratie in aanmerking te komen, probeert iedereen het via de asielprocedure. En zolang het praktisch onmogelijk is om aan een buitengrens van de EU een asielaanvraag in te dienen, moeten zowel de immigranten als de vluchtelingen hun geld, hun tijd en hun moed investeren in de smokkelindustrie in plaats van in hun opleiding en hun toekomst.
Der Spiegel: Veel Europese staten weigeren mee te doen aan een gemeenschappelijke oplossing.
Kermani: Ja, zoals Duitsland weigerde toen er nog niet zo veel vluchtelingen kwamen. Duitsland heeft Europa de Dublin-regeling opgedrongen en daarmee het eigen asielrecht praktisch ontlast. Je moest
ongeveer aan een parachute boven Duitsland gedropt worden om legaal van je grondrecht gebruik te kunnen maken.
Der Spiegel: Was het ‘Wir schaffen das’ van mevrouw Merkel en de beslissing om de grenzen te openen misschien niet zo zinvol, omdat vroeg of laat vanzelf de vraag rijst hoeveel mensen we kunnen opnemen?
Kermani: U moet wel bedenken dat dat een noodsituatie was. De mensen zaten in Hongarije op de snelweg, uitgehongerd en door de Hongaarse autoriteiten heel slecht behandeld. Men had niets anders kunnen besluiten.
Wie in zijn gemeente Syriërs opneemt, hun dankbaarheid ervaart, hun verhalen hoort, die is gewapend tegen vreemdelingenhaat
Der Spiegel: Maar de mensen zomaar uitnodigen, zonder een tijdslimiet?
Kermani: Staten als Polen en Hongarije blokkeren een oplossing. Een deel van Europa verleent geen asiel meer. Nu is er een situatie die niet eeuwig kan duren. Dat weet ook iedereen.
Der Spiegel: En als het toch voortduurt?
Kermani: Dan zullen er meer nachten komen
als die in Keulen. Of dingen die misschien nog onaangenamer zijn.
Der Spiegel: Onaangenaam is zacht uitgedrukt.
Kermani: Het zal Duitsland in elk geval niet lukken om het probleem van het Midden-Oosten hier op
te lossen. We hebben een Europese Unie die niet
adequaat kan reageren op de interne en externe uitdagingen, omdat men het over de fundamentele kwesties niet eens is. Steeds meer regeringen wijzen de zogeheten Europese waarden af. Die vinden dat vrouwen en homo’s geen gelijke rechten hebben, dat de vrijheid van meningsuiting en de scheiding der machten niet meer zo belangrijk zijn. Europa heeft geen innerlijke kracht meer.
Der Spiegel: Echt sterk is het nooit geweest.
Kermani: Jawel. Europa was beresterk – het heeft dit gewelddadige continent niet alleen vrede gebracht, het heeft ons niet alleen unieke welvaart bezorgd en tot op zekere hoogte gezorgd voor sociale rechtvaardigheid, in elk geval heel veel meer dan er bestaat in de Verenigde Staten. Europa heeft de vrijheid bevorderd, allereerst in Duitsland, maar ook in Oost-Europa en eerder in Griekenland, in Spanje, in Portugal – het vooruitzicht bij Europa te horen heeft de democratie aan een doorbraak geholpen. Europa is niet alleen een vredesproject, maar ook een vrijheidsproject. Het is de politieke toepassing van de Verlichting.
Der Spiegel: Dat klinkt een beetje als een zondagse preek.
Kermani: Ik weet het. Maar onze generatie heeft de bestaansgrond van dit Europa, de Tweede Wereldoorlog, de onvrijheid, de honger, niet zelf meegemaakt.
Der Spiegel: Nog eens terug naar Keulen: is het verkeerd om de herkomst van de daders te benoemen?
Kermani: Helemaal niet. Maar als je echt van dik hout planken wilt zagen, dan doe je eerst alsof er een zwijgplicht bestaat, en dan gooi je het in de media. We hebben nu de paradox dat iedereen praat over de herkomst van de daders, en tegelijk het gevoel heeft dat je over de herkomst van de daders niet mag praten.
Der Spiegel: Het debat wordt ook gekenmerkt door het gebrek aan vertrouwen dat deze samenleving lijkt te hebben in haar eigen geschiktheid voor democratie.
Kermani: Daar ben ik niet bang voor. Ik zie toch hoe het nu op de scholen gaat. Als schrijver kom ik vaak op scholen. In Siegen was ik indertijd de enige die anders was. Nu zijn er in iedere klas veel die anders zijn. De pluriformiteit is vanzelfsprekend geworden, juist nu ook voor degenen die persoonlijke ervaring met vluchtelingen hebben opgedaan. Wie in zijn gemeente Syriërs opneemt, hun dankbaarheid ervaart, hun verhalen hoort, die is gewapend tegen vreemdelingenhaat, ook wanneer andere vreemdelingen zich schuldig maken aan erge dingen. Hij of zij zal niet zeggen: het zijn de buitenlanders, de vluchtelingen, maar zal nuanceren.
Der Spiegel: De aanslagen in november in Parijs, het afgelasten van de interland in Hannover, de bommelding in München op Oudejaarsavond, de voorvallen in Keulen op diezelfde avond, de terreuraanslag in Istanboel, waarbij tien Duitse toeristen omkwamen: het is of iemand een afschuwelijk draaiboek aan het schrijven is.
Kermani: En in zekere zin wordt dat draaiboek ook geschreven. Er zijn mensen die met bommen de escalatie willen uitlokken. En zoiets als bij het Keulse station is voor die lui een extra gelukje.
‘We moeten ons haasten om ook na de volgende aanslag onze vrijheid en openheid overeind te houden’
Der Spiegel: En nu?
Kermani: Er is die beroemde regel van Hölderlin: ‘Wo aber Gefahr ist, wächst das Rettende auch.’ Wat overigens niets anders betekent dan dat er sprake is van een wedloop: enerzijds de escalatie, anderzijds het rijpingsproces van een samenleving. Beide voltrekken zich tegelijkertijd, en ja, we moeten ons haasten om ook na de volgende aanslag onze vrijheid en openheid overeind te houden. De welkomcultuur was immers geen uitvinding van mevrouw Merkel. Zij heeft erop gereageerd, dat gebeurde zelfs in de CDU, in eertijds conservatieve, kerkelijke kringen. Daar waar vluchtelingenopvang moest komen, ontstonden meteen burgerinitiatieven. En wel voor de opvang.
Der Spiegel: Zeker, maar je zou toch de indruk kunnen krijgen dat de staatsorde verbrokkelt. Aan de grenzen heerst chaos. In Berlijn functioneert de centrale registratie voor vluchtelingen nog steeds niet. In Leipzig verwoesten hooligans een alternatieve wijk [de als links bekend staande buurt Connewitz].
Kermani: Integendeel. Het is een grote prestatie, zoals de Duitse autoriteiten de vluchtelingencrisis de baas worden, even afgezien van Berlijn. Zelfs in het vaak verguisde Beieren loopt het heel goed.
Der Spiegel: Die doen het paradoxaal genoeg het beste.
Kermani: Die doen het het beste. Nee, het Avondland gaat hier niet ten onder. Wij hebben geen toestanden die aan burgeroorlog doen denken, echt niet.
Der Spiegel: En de Oudejaarsnacht in Keulen?
Kermani: Het is aan ons, of dat nu een begin was,
of dat wij dat opvatten als waarschuwingsschot.
Dat hebben we zelf nog in de hand.
Der Spiegel: Dus ‘Wir schaffen das’?
Kermani: Geen idee. Maar laten we het toch tenminste proberen.
Auteur: Lothar Gorris
Vertaler: Piet Meeuse
Beeld bovenaan: © Hannelore Foerster / Getty Images
Der Spiegel
Duitsland | weekblad |oplage 976.000
Een belangrijk onderzoekstijdschrift, opgericht in 1947 en uiterst onafhankelijk, dat verscheidene politieke schandalen aan het licht heeft gebracht.
Wie is Navid Kermani?
Navid Kermani (Siegen, 1967) is een Iraans-Duitse schrijver. Hij speelt een belangrijke rol in het publieke debat in Duitsland, vooral als het gaat over de rol van de islam en de relatie tussen Oost en West. Kermani studeerde Oosterse studies, filosofie en theaterwetenschappen in Keulen, Caïro en Bonn. Hij promoveerde in 1999 op het proefschrift God is schön en werd in 2006 hoogleraar Oosterse studies aan de Universiteit van Bonn. Kermani’s productie is zeer divers: hij schreef romans, essays, reportages, een kinderboek en een boek over zanger Neil Young. Na de aanslagen van 11 september 2001 publiceerde hij Dynamit des Geistes – Martyrium, Islam und Nihilismus, over de martelaarscultuur in de islam en het christendom. In Nederland verscheen Mijn leven met de islam, een door Kermani opgetekende autobiografie van de Egyptische islamoloog Nasr Hamid Abu Zaid. In 2015 won Kermani de prestigieuze Vredesprijs van de Duitse Boekhandel.