Sinds Trumps belofte om een handelsoorlog met Beijing te beginnen en te streven naar een betere samenwerking met Moskou draait de internationale politiek nu om de driehoek Verenigde Staten-China-Rusland.
Keuze uit het archief
De afgelopen tijd is in toenemende mate duidelijk geworden dat de Verenigde Staten onder Donald Trump Europa links laten liggen en meer naar Rusland toe bewegen. Dit is slecht nieuws voor de EU en Oekraïne, maar volgens dit archiefstuk van de Russische propagandist Pjotr Akopov is deze keuze vanuit Amerikaans perspectief wel te begrijpen. China, dat goede vrienden is met Rusland, vormt namelijk een bedreiging voor de VS. Akopov legt uit wat Trump van plan is met deze radicale ommekeer in het Amerikaanse buitenlandbeleid. Het artikel uit 2017 van de Russische online krant Vzglyad had vandaag geschreven kunnen zijn.
In de Amerikaanse pers klinkt al de roep om een ‘nieuwe Conferentie van Jalta’ waarop de regels voor een nieuwe wereldorde moeten worden bepaald. Maar naast de Verenigde Staten en Rusland zou in deze trojka, anders dan in 1945, in plaats van Groot-Brittannië China moeten aanschuiven. In de ogen van de Amerikanen zou Rusland zo van een regionale macht opnieuw een allesbepalende wereldmacht worden, ook al heeft het land niet langer die vanzelfsprekende status die het in 1945 had. Destijds bezat Moskou het machtigste leger ter wereld en werd het gezien als de grote winnaar in een wereldoorlog. Tegenwoordig zien de Noord-Atlantische elites Rusland als een opstandig land dat ze graag hadden willen buitensluiten. Maar hun pogingen het land te isoleren zijn mislukt en nu is het tijd om hun Ruslandpolitiek te herzien. De crisis waarin de westerse elites nu verkeren, die manifest geworden is door de overwinning van Trump, biedt een goede gelegenheid om de hele strategie van de Amerikaanse geopolitiek radicaal te herzien.
Nieuwe trojka
Tegelijk is ook zonneklaar dat de Amerikaanse elites, ondanks Trumps isolationistische plannen, blijven geloven in mondialisering en beslist niet bereid zijn om die op te geven. Die mondialisering zal worden herzien, aangepast, gecamoufleerd of zelfs omgedoopt tot ‘antimondialisering’ om maar te zorgen dat de Verenigde Staten de status van wereldleider behouden. Er zal natuurlijk niet meer gesproken worden van een Amerikaans georiënteerde of een unipolaire wereld, en evenmin van een Noord-Atlantische wereldorde. Ook zullen de Verenigde Staten bescheidener worden en hoffelijker. Zo zullen Trumps oprechte verlangen ‘to make America great again’ en zijn daadwerkelijke bereidheid om een eind te maken aan de Amerikaanse militaire inmenging in andermans zaken samenkomen met de ‘levensvatbare geopolitieke concepten’ uit de koker van de mondialisten in het Amerikaanse establishment.
Een van die concepten werd onlangs geschetst door Zbigniew Brzezinski, voormalig nationaal veiligheidsadviseur van het Witte Huis en vooraanstaand denker over de Amerikaanse buitenlandse politiek. De 88-jarige Brzezinski werd door de televisiezender MSNBC geïnterviewd over de risico’s die een toenadering van Trump tot Rusland mogelijk met zich meebrengen: ‘Die risico’s zijn overduidelijk, dus daarbij moet je voorzichtig en behoedzaam te werk gaan. Maar over het geheel genomen zou toenadering tot Rusland een goede zaak zijn.’ Hij vervolgt dan: ‘Ten eerste is Rusland niet langer een communistisch land. Dat moeten we goed begrijpen. Maar de transformatie naar de democratie is nog niet klaar. En er heerst nog veel verbittering, ook tegenover ons. Het is een land in transitie. Als wij het intelligent aanpakken, dan denk ik dat we misschien kunnen helpen om die af te ronden op een manier dat het land een belangrijk en constructief lid van de internationale gemeenschap wordt. Ik denk dat onze rol in de wereld, ook al is die niet langer dominant, doorslaggevend zal blijven. Amerika is onmisbaar bij de vorming van een grote coalitie om wereldwijde problemen op te lossen. Zo’n coalitie, met daarin natuurlijk de Verenigde Staten, China en een Rusland in transitie, zou een prominente rol kunnen spelen.’
Brzezinski oppert dus de vorming van een nieuwe trojka, al is het wel onder de voorwaarde dat Rusland ook echt ‘de overgang naar de democratie’ maakt. Deze nuancering is van weinig betekenis omdat iets dergelijks niet over China wordt gezegd, terwijl naar Amerikaanse maatstaven Beijing op democratisch gebied overduidelijk ver achterloopt op Moskou. De reden hiervoor is simpel. China is economisch zo sterk dat voorwaarden stellen aan zijn plaats bij de Grote Drie onmogelijk is. Terwijl Rusland in de ogen van Brzezinski en de westerse elites zwak is. En ook al is de handelsblokkade tegen ons land mislukt vanwege een slechte inschatting van de relatie tussen de geopolitieke pressiemiddelen van Rusland en zijn economisch belang, de kijk op de plaats en de rol van Moskou is nog niet helemaal bijgesteld.
Zeker, het Rusland van Poetin wordt nu wel gezien als een van de grote spelers op het internationale toneel. Maar de illusie dat onze politiek te beïnvloeden is, leeft nog voort. Want in de opmerking over de ‘overgang naar de democratie’ schuilt in wezen de hoop dat Rusland kan worden opgenomen in de westerse wereld door het in ideologisch opzicht afhankelijk te maken van de ‘avant-garde van de internationale gemeenschap’ (omdat het er niet toe gedwongen kan worden). Nog belangrijker: als Rusland echt democratisch wordt, zou het in de driehoek VS-Rusland-China dichter bij de VS dan bij China komen te staan. Wat meteen ook een mogelijke coalitie tussen China en Rusland zou dwarsbomen (die overigens al een feit is).
Het idee van een nieuwe Grote Drie is een antwoord van de VS op de strategische toenadering tussen Moskou en Beijing. Doordat de Amerikanen probeerden Rusland via een blokkade te treffen, waren ze blind voor wat toch overduidelijk was: de druk vanuit het Westen dreef Rusland juist richting Azië en versterkte de Russisch-Chinese samenwerking. Die is vanaf 2012, 2013 steeds inniger geworden (na de vorming van de tandem Poetin-Xi Jinping), dus op dat moment hebben de VS de boot gemist en vervolgens het toenaderingsproces door eigen toedoen nog versterkt.
De laatste twee jaar hebben zowel Henry Kissinger als Zbigniew Brzezinski (de twee invloedrijkste Amerikaanse strategen) blijk gegeven van ongerustheid over de ophanden zijnde toenadering tussen Beijing en Moskou. Kissingers denkbeeld, dat hij in de jaren zeventig van de vorige eeuw in praktijk bracht bij de verzoening tussen China en de VS, houdt in dat de Amerikaanse betrekkingen met Rusland en China beter zijn dan die tussen die twee laatste landen onderling. Dit model werkte in de jaren zeventig bij de Chinees-Russische breuk. Eind jaren tachtig normaliseerden Moskou en Beijing hun betrekkingen, maar toen stond de Sovjet-Unie al op uiteenvallen. In de jaren negentig was de wereld volgens de Amerikanen unipolair geworden en was Rusland niet langer een land om rekening mee te houden, terwijl China wel een mogelijk, maar twijfelachtig gevaar vormde.
Twee aan elkaar grenzende landen waarvan het ene zich via het oosten en het andere via het westen tegen de Verenigde Staten verzet
In het eerste decennium van deze eeuw heeft Rusland zijn kracht en ambities hervonden en is China explosief gegroeid, maar voor Washington was een ongewoon grote toenadering tussen Beijing en Moskou nog steeds geen reëel gevaar. Het zag Rusland niet als een land dat in staat was om zijn tegenhangers te tarten. Zelfs niet na 2008 en het begin van de wereldwijde financiële crisis, toen Rusland zich bereid toonde de post-Sovjetwereld te verdedigen.
Bovendien gingen de Verenigde Staten uit van de grote afhankelijkheid van China op het gebied van de handel en meenden ze met Beijing te kunnen onderhandelen.
In 2009 stelden de Verenigde Staten aan China voor om samen de ‘Grote Twee’ te vormen. Beijing wees dat plan af, overtuigd van de hypocrisie van de Amerikanen. Vervolgens richtten de VS zich op het Pacifisch gebied, wat China opvatte als obstructiepolitiek tegen het Hemelse Rijk. Juist daarom zag Beijing na het begin van de Oekraïnecrisis zijn toenadering tot Rusland als een strategische stap voorwaarts: twee aan elkaar grenzende landen waarvan het ene zich via het oosten en het andere via het westen tegen de Verenigde Staten verzet.
Trumps overwinning en zijn openlijke oproep om een handelsoorlog tegen China te beginnen en met Rusland tot een betere samenwerking te komen maken de onderlinge relaties binnen de driehoek Verenigde Staten-China-Rusland tot centrale kwestie in de wereldpolitiek. Overigens valt zowel vanuit het oogpunt van de Russische als vanuit dat van de Chinese nationale belangen aan deze situatie niet te tornen: Moskou en Beijing zullen hun strategisch partnerschap niet opgeven. Mogelijk zal Rusland zijn betrekkingen met de VS verbeteren, maar die zullen nooit zo nauw worden als die met China.
Toch denken de Amerikanen nog enige speelruimte te hebben. Vanwege hun belangen zouden de Amerikaanse mondialisten Rusland graag losweken van China, terwijl het Trump als voorstander van een sterke staat beter zou uitkomen om echt overeenstemming te bereiken door met China en Rusland gunstige, voor een ‘in zichzelf gekeerd Amerika’ nuttige betrekkingen te sluiten.
Met Rusland zal Trump eerst besprekingen beginnen over oorlog en vrede in het Midden-Oosten en daarna over de invloedssferen in Europa en de post-Sovjetruimte, en met China over een herziening van de economische betrekkingen en de handelsrelaties. Maar binnen het format van de ‘grote trojka’ kunnen echt wereldomvattende kwesties aan de orde komen, zoals het mondiale financiële systeem, de regels voor de internationale handel, de organisatie van de internationale defensie en veiligheid. Kortom, een nieuwe wereldorde.
Rest nog de vraag of Trump daarvoor sterk genoeg is. Want Poetin en Xi Jinping zijn er allang klaar voor.