Onder de titel JR: Chronicles stelde het Brooklyn Museum uit New York een solotentoonstelling samen van de Franse kunstenaar JR, met een aantal van zijn meest iconische projecten. De ‘photograffeur’ beschikt over de grootste kunstgalerie ter wereld: de wereld zelf.
Je zou hem de Franse Banksy kunnen noemen, want ook al is hij net iets minder anoniem, zijn projecten zijn minstens zo spraakmakend als die van zijn evenknie uit Bristol: de Franse kunstenaar JR (Frankrijk, 1983), van wie de verdere identiteit niet precies bekend is.
Geëngageerd en gedreven, inventief, verrassend en emotionerend: JR is een alleskunner die ooit begon als graffitikunstenaar in Parijs en die zichzelf nu ‘photograffeur’ noemt. Hij zegt te beschikken over ‘de grootste kunstgalerie ter wereld’, namelijk de wereld zelf.
De foto’s voor zijn eerste projecten, zoals Portret van een generatie (2004-2006), waarvoor hij jongeren uit de getroebleerde banlieues van Parijs dreigende houdingen liet aannemen en angstaanjagende gezichten liet trekken om het clichébeeld dat in de media van hen bestond te ridiculiseren, maakte hij met een gevonden camera waarop een 28 millimeter groothoeklens zat. Ook Vrouwen zijn helden uit 2008 fotografeerde hij daarmee. Die korte lens vereiste dat hij zeer dicht bij zijn onderwerpen moest gaan staan om hen te kunnen portretteren en daardoor werd hij gedwongen een vertrouwensband op te bouwen met de mensen die hij wilde vastleggen. Die kwaliteit is hem in latere werken altijd van pas gekomen. Als ode aan die groothoeklens hebben zijn eerste projecten allemaal ‘28 Millimeters’ in hun titel of omschrijving.
Hun levens voltrekken zich misschien in anonimiteit, maar dat betekent niet dat ze niet bestaan
Inmiddels werkt JR grootschaliger en is de wereld zijn werkterrein geworden. Met veelal grote teams van enthousiaste vrijwilligers brengt hij zijn fotocollages aan op openbare plekken in de hele wereld, van Australië tot Venetië en van São Paulo tot Californië. Met zijn projecten slaat hij op fraaie wijze een dubbelslag. De enorme uitvergrotingen in de openbare ruimte vestigen de aandacht op mensen die hun vaak beklagenswaardige levens in anonimiteit moeten leiden. Tegelijkertijd zorgen ze ervoor dat mensen die normaal gesproken niet naar musea gaan, in aanraking komen met de kracht van kunst en creativiteit en mogelijk iets van zichzelf herkennen: hun levens voltrekken zich misschien in anonimiteit, maar dat betekent niet dat ze niet bestaan.
JR IN HET LOUVRE & HET GEHEIM VAN DE GROTE PIRAMIDE, 1 APRIL 2019
Ter gelegenheid van de dertigste verjaardag van de piramide van het Louvre, creëerde JR een kunstwerk dat ongeveer dezelfde afmetingen heeft als de Cour Napoléon, de binnenplaats van het museum. Een gigantische collage, die werd aangebracht met behulp van vierhonderd vrijwilligers, vestigde de aandacht op de beroemde glazen entree van I.M. Pei. Dagelijks kwamen honderden vrijwilligers helpen om tweeduizend stroken papier waarop een rotsachtig landschap was geprint, elk van 10 meter lang, te knippen en op de vloer rondom de piramide te plakken.
Het is de grootste collage die de kunstenaar ooit heeft gemaakt
Het uiteindelijke beeld dat zo ontstond, is een soort van trompe-l’oeil, een werk dat het oog en de geest bedriegt en dat de indruk wekt dat de piramide oprijst uit een enorme steengroeve. Het is de grootste collage die de kunstenaar ooit heeft gemaakt.
Belangrijk aspect van het project was voor JR de participatie van vrijwilligers, bezoekers én van souvenirjagers die, naarmate de bedrukte papierstroken beschadigden en loslieten, stukken van het kunstwerk mee naar huis namen.
PORTRET VAN EEN GENERATIE – AFBRAAK, 2013
In 2013 hoorde JR dat een aantal gebouwen in de voorstad Les Bosquets bij Parijs, waarop hij tussen 2004 en 2006 enorme portretfoto’s van bewoners had aangebracht, weldra zouden worden gesloopt. Dat was een reden om het project Portret van een generatie nog eens onder handen te nemen. Gebruikmakend van de foto’s uit de oorspronkelijke serie plakten hij en zijn team in het geheim portretten van twee verdiepingen hoog aan de binnenkant van de gebouwen voordat ze werden gesloopt. Tijdens de sloop kwamen die portretten bloot te liggen, en daarmee de relatie tussen de bewoners en hun stedelijke omgeving.
TEHACHAPI, DE BINNENPLAATS, CALIFORNIË, VS, 2019
In oktober 2019 kreeg JR toestemming om een project te doen in een zwaar beveiligde gevangenis in Tehachapi, Californië. Het merendeel van de gevangenen in Tehachapi heeft al zo’n tien jaar of meer van hun straf uitgezeten en velen zijn tot levenslang veroordeeld zonder kans op vervroegde vrijlating.
In eerste instantie ging hij erheen om de 28 gevangenen te ontmoeten en een idee te presenteren voor een gezamenlijk artistiek project op de centrale binnenplaats. ‘Ik was er niet om te oordelen of te veroordelen, maar puur om een gezamenlijk project te doen,’ aldus JR die onder de indruk was van het gegeven dat de meeste mannen wisten dat ze nooit meer uit Tehachapi weg zouden komen.
JR en zijn team fotografeerden de mannen één voor één, van bovenaf, en bood ze de mogelijkheid om hun verhaal te vertellen. Er werden geen specifieke vragen gesteld; zij kregen de mogelijkheid om vrijuit te spreken. Hun verhalen zijn te beluisteren op de app JR:murals.
Van bovenaf werd duidelijk dat gedetineerden, ex-gedetineerden en het gevangenispersoneel schouder aan schouder staan
Ook voormalige gevangenen en gevangenispersoneel werden gefotografeerd en zo ontstonden 48 portretten en verhalen over het gevangenissysteem.
Twee weken later keerde hij met zijn team terug om 338 bedrukte stroken papier op de grond te plakken. Uitgerust met bezems en behanglijm werkten de gedetineerden samen met bewakers, voormalige gedetineerden en leden van JR’s studio, om het terrein te beplakken.
Vanaf de grond op de binnenplaats was het uiteindelijke beeld niet te zien. Maar van bovenaf werd duidelijk dat gedetineerden, ex-gedetineerden en het gevangenispersoneel schouder aan schouder staan. Geheel volgens plan verdween het beeld in drie dagen tijd doordat de gevangenen er overheen liepen.
VROUWEN ZIJN HELDEN
Voor Vrouwen zijn helden reisde JR naar Sierra Leone, Liberia, Soedan, Kenia, Brazilië, India en Cambodja om vrouwen te ontmoeten die te midden van conflicten worstelen met hun dagelijkse levens om vervolgens, in zijn woorden, ‘hun verhalen met de wereld te delen’. Portretten van de vrouwen met de afmetingen van muurschilderingen plakte hij op de zijkant van gebouwen, op treinen en op bruggen om zo een menselijk gezicht te bieden in de snoeiharde omgeving van sociale conflicten.
VROUWEN ZIJN HELDEN, NEW DEHLI-JAIPUR, INDIA, 2009
In maart 2009 bracht Vrouwen zijn helden naar India. Tijdens het hindoeïstische Holifeest, waarbij zakjes met kleurpoeder worden rondgestrooid, bracht hij op de muren in Jaipur enorme witte, plakkerige stencils aan die de kleurstoffen opvingen. Gaandeweg werden zo ogen en gezichten zichtbaar.
VROUWEN ZIJN HELDEN, Bo City, Sierra Leone, 2008
In 2008 reisde JR naar de steden Freetown en Bo City in Sierra Leone, die het toneel waren geweest van een gruwelijke burgeroorlog in de jaren negentig. Hij ging er niet heen om te proberen de achtergronden van het conflict te begrijpen of erover te oordelen, maar om de stille slachtoffers te zien en te ontmoeten. Hij fotografeerde de vrouwen die hij ontmoette met de gedachte dat het delen van hun pijn mogelijk behulpzaam kon zijn om hun wonden te helen. De foto’s installeerde hij op plekken met maximale zichtbaarheid.
VROUWEN ZIJN HELDEN, Parijs, Frankrijk, 2009
Een jaar na de presentatie in Sierra Leone toonde JR de beelden van zeventig vrouwen uit oorlogsgebieden in het hart van Parijs, op bruggen over de Seine en op de kademuren.
VROUWEN ZIJN HELDEN, RIO DE JANEIRO, BRAZILIË, 2008-2009
De wijk Morro da Providencia staat symbool voor het geweld in Rio de Janeiro. De regelmatige botsingen tussen drugsdealers en de politie waren echter niet de reden waarom deze favela in het centrum van Rio in augustus 2008 op de televisie te zien was. Dit keer was er een positieve aanleiding, namelijk de presentatie van het project Vrouwen zijn helden.
Als eerbetoon aan diegenen die een essentiële rol spelen in de samenleving maar die tegelijk ook de voornaamste slachtoffers zijn van oorlog, misdaad, verkrachting en politiek of religieus fanatisme, plakte JR enorme foto’s van gezichten en ogen van lokale vrouwen tegen de buitenkant van de favela, waardoor op zowel de heuvel als de favela plots vrouwengezichten te zien waren.
‘Het speet zelfs de grote stoere jongens uit de favela, met geweren en kogelvrije vesten, om ons te zien vertrekken’
‘De bewoners kregen echt een impuls door het project. Op onze laatste dag gaven ze een klein feestje voordat we vertrokken. Het speet zelfs de grote stoere jongens uit de favela, met geweren en kogelvrije vesten, om ons te zien vertrekken.’
Het moment waarop JR in de favela arriveerde was beladen: enkele weken eerder hadden soldaten drie jongeren uit Providencia gevangengenomen en overgedragen aan drugsdealers uit een andere favela, die hen executeerden en in stukken hakten.
Openingsbeeld: Picknick at the Border, Tecate, Mexico-VS, 2017. Installatiebeeld. Op tafel geplakte poster. – © JR-ART.NET
De expositie JR: Chronicles is georganiseerd en samengesteld door het Brooklyn Museum in New York en opent op 4 juni 2021 in de Saatchi Gallery, Londen. Kaarten zijn nu te koop via www.saatchigallery.com/jrtickets.
Tot stand gekomen met hulp van Art Explora.
