Hij zat vast wegens het publiceren van geheime documenten
Julian Assange, de oprichter van WikiLeaks, is vrijgelaten nadat hij schuldig pleitte aan ‘een samenzwering om informatie met betrekking tot de nationale defensie te verkrijgen en openbaar te maken’, volgens rechtbankdocumenten die in de nacht van maandag 24 op dinsdag 25 juni openbaar zijn gemaakt. ‘Met dit schuldig pleiten komt er waarschijnlijk een einde aan een lange juridische saga en een trans-Atlantisch getouwtrek waarin nationale veiligheid tegenover persvrijheid werd gesteld’, vat The Washington Post samen.
360 aanbieding: 3 maanden digitaal voor maar 15 euro.
De 52-jarige klokkenluider – die ervan werd beschuldigd tussen 2009 en 2011 geheime militaire en diplomatieke documenten te hebben gepubliceerd – moet woensdag voor een federale rechtbank op de Marianen-eilanden verschijnen, een Amerikaans territorium in de Stille Oceaan, waar hij zal worden veroordeeld tot de 62 maanden die hij achter de tralies heeft doorgebracht. Omdat zijn straf al is uitgezeten, kan hij daarna onmiddellijk terugkeren naar zijn land van herkomst, Australië.
‘Julian Assange is vrij’ en maandag verliet hij het Verenigd Koninkrijk en de zwaarbeveiligde gevangenis in de buurt van Londen waar hij opgesloten zat, bevestigde WikiLeaks. ‘Na meer dan vijf jaar in een cel van 2 bij 3 meter te hebben gezeten, 23 uur per dag geïsoleerd, zal hij binnenkort worden herenigd met zijn vrouw Stella en hun twee kinderen, die hun vader alleen achter de tralies hebben gekend.’ Zijn moeder Christine zei in een verklaring: ‘Ik ben dankbaar dat er eindelijk een einde komt aan de lijdensweg van mijn zoon. Deze ontwikkeling toont het belang en de kracht van stille diplomatie.’
Amerikaan is sinds 2013 als vluchteling in Rusland
Vladimir Poetin heeft een decreet ondertekend waarbij aan de Amerikaanse klokkenluider Edward Snowden het Russisch staatsburgerschap wordt verleend. De negendertigjarige voormalig Amerikaanse inlichtingenofficier is sinds 2013 vluchteling in Rusland om aan vervolging te ontkomen, nadat hij geheime dossiers had gelekt en uitgebreide binnenlandse en internationale surveillanceoperaties van de National Security Agency (NSA) had onthuld.
The Guardian, die de bestanden destijds publiceerde, schrijft dat Snowden, hoewel hij ‘eerder kritiek heeft geuit op de mensenrechtensituatie in Rusland, zich niet publiekelijk heeft uitgelaten over de Russische invasie in Oekraïne’. ‘Na twee jaar wachten en bijna tien jaar in ballingschap, zal een beetje stabiliteit een verschil maken voor mijn familie. Ik bid dat zij, en wij allemaal, privacy krijgen’, zei de klokkenluider op Twitter.
Omdat hij nooit in het Russische leger heeft gediend, en dus geen reservist is, treft de militaire mobilisatie van vorige week hem niet, aldus zijn Russische advocaat – ondanks de ‘grappen op sociale media’, merkt The Guardian op.
Frits Veerman probeerde de Nederlandse autoriteiten herhaaldelijk te waarschuwen voor de verdachte activiteiten van zijn collega Abdul Khan. Hij werd genegeerd en uiteindelijk ontslagen. In een onlangs verschenen rapport komt de ware toedracht boven tafel.
Begin jaren zeventig deelde de Nederlandse technicus Frits Veerman een groot bureau in een lab in Amsterdam met een charmante Pakistaanse wetenschapper genaamd Abdul. Op een dag zei Veerman dat hij graag Pakistan zou willen bezoeken. Hij vroeg of hij een paar nachten bij het gezin van zijn collega mocht logeren. Abdul – wiens volledige naam Abdul Qadeer Khan luidt – antwoordde dat de Pakistaanse regering zijn reis zou betalen. Op dat moment begon Veerman te vermoeden dat Khan eropuit was Nederlandse nucleaire geheimen te stelen.
Alles wees erop. Veermans was fotograaf en hij had ooit dagen achtereen met Khan doorgebracht om ultracentrifuges te maken, de apparaten die werden gebruikt ter verrijking van uranium. Hij had tekeningen van centrifuges en geheime rapporten in Khan’s woonkamer zien liggen. En Khan vertrouwde hem ooit toe dat zijn grote gouden ring zijn ‘zakcentje [was] voor als ik ooit snel ergens heen moet’.
Hoe voelde Veerman zich toen hij begreep hoe het zat? ‘Bang,’ antwoordt hij. Hij is nu in de zeventig, met kort donker haar en een bril zonder montuur, en eet pasta op het terras van een restaurant in Antwerpen, België, waar we elkaar ontmoeten. Als je zijn beroep zou moeten raden, zou je zeggen: gepensioneerd technicus. Hij is een Nederlander uit de provincie, wiens leven vanwege nucleaire spionage ontspoorde.
Als er toen of later naar hem was geluisterd, was de wereld misschien een nachtmerrie bespaard gebleven
Veerman probeerde Khan in 1973 voor het eerst aan te geven bij de Nederlandse autoriteiten. Hij kwam niet verder dan een secretaresse. Als er toen of later naar hem was geluisterd, was de wereld misschien een nachtmerrie bespaard gebleven. Maar Khan mocht in 1975 Nederland verlaten en Europese leveranciers blijven bezoeken. Ook de Amerikaanse Central Intelligence Agency hield hem niet tegen. Khan bouwde uiteindelijk de Pakistaanse atoombom en verkocht de technologie aan Iran, Noord-Korea en Libië.
In januari dit jaar verplaatste het Bulletin of Atomic Scientists de Doomsday Clock naar 100 seconden voor middernacht, de laatste stand sinds de oprichting in 1947. De klok symboliseert het risico dat de mens uitsterft. Het Bulletin citeerde bedreigingen, waaronder ‘een hernieuwde nucleaire wapenwedloop … de verspreiding van kernwapens en … verlaging van de barrières voor een nucleaire oorlog’, waarbij mogelijk Khans klanten Noord-Korea en Iran betrokken zouden zijn.
Nadat Veerman de klok luidde, raakte hij zijn baan kwijt. Door een rapport van het Huis voor Klokkenluiders, de nieuwe Nederlandse autoriteit op dit gebied, werd hij begin juli eindelijk van blaam gezuiverd. Het rapport verklaart bovendien waarom hij en niet Khan werd gestraft.
‘Boeven en misdadigers’
Khan is nu 84 en leeft onder onofficieel huisarrest in Pakistan, waar zijn relatie met de autoriteiten al lange tijd wisselvallig is. Tijdens zijn beperkte bewegingsvrijheid wordt hij begeleid door veiligheidsfunctionarissen, eventuele bezoekers aan zijn woning worden vooraf gescreend.
Hij werd in 1936 geboren in Bhopal, Brits-Indië, als zoon van een islamitische hoofdonderwijzer. Als kind zag hij hoe treinen tijdens de opdeling van India in 1947 lijken vervoerden van moslims die tijdens sektarische gevechten waren omgekomen, schrijven Douglas Frantz en Catherine Collins in hun boek The Nuclear Jihadist. Khan verliet India in 1952, na het afronden van de middelbare school. Tijdens zijn eigen treinreis stal een Indiase politieagent zijn gouden pen. ‘Hindoes zijn boeven en misdadigers’, schreef de jonge Khan aan een vriend. ‘Ze dromen ervan Pakistan te vernietigen en een verenigd India te creëren.’
De Nederlanders hadden geen atoombommen en de verrijking was bedoeld voor vreedzame kernenergie
In 1961 ging hij studeren in Berlijn, in 1963 stapte hij over naar de Nederlandse technische universiteit in Delft om metallurgie te studeren. Terugkijkend zei hij: ‘Van alles wat ik weet en heb geleerd, dank ik het meeste aan Delft.’ Na Delft promoveerde hij in Leuven, België. In 1971 verloor Pakistan een oorlog met India en werd de nieuwe staat Bangladesh uit het Pakistaanse grondgebied gehouwen. Khan huilde, volgens Frantz en Collins. Een jaar later trad hij als metallurgisch wetenschapper toe tot FDO, het lab van het industriële bedrijf VMF.
FDO ontwierp ultracentrifuges om uranium te verrijken. De Nederlanders hadden geen atoombommen en de verrijking was bedoeld voor vreedzame kernenergie. Maar als het uranium verder werd verrijkt, was het heel geschikt om bommen van te maken.
De FDO gaf aan dat Khan niet aan ultracentrifuges zou werken en merkte op dat de familie van zijn vrouw Nederlands was. De Nederlandse inlichtingendienst, toen nog Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) geheten, verdacht hem daarom niet van geheim werk. En zo werden Khan en Veerman – destijds technisch fotograaf – in 1972 kantoorgenoten. FDO was gevestigd in een oud pakhuis van de VOC. Veerman was onlangs uit de kelder opgedoken, waar hij vier jaar in zijn eentje had gewerkt om de details van de ultracentrifuge, die uit zes cilinders bovenop elkaar bestond, verder te perfectioneren. Het was een hele kunst om ze te laten draaien, vertelt hij liefdevol.
Veerman werd in 1944 geboren in Huizen, een dorp waar iedereen elkaar al eeuwen kent. Hij woont er nog steeds: vanuit zijn tuin heeft hij uitzicht op zijn ouderlijk huis. Zijn moeder, een Duitse, verhuisde voor de oorlog naar Nederland. Door de bezetting van Hitler schaamde ze zich voor haar nationaliteit. 5 mei ‘was geen gelukkig moment in de familie Veerman’, herinnert hij zich. Zijn grootmoeder van vaderskant noemde hem ‘een rotmof’.
Joris van Wijk, een tv-producent die aan een serie rond Veerman werkt, zegt hierover: ‘Nederland was na de oorlog een onvriendelijke plek voor kinderen met een Duitse moeder. Frits zal het moeilijk hebben gehad. Het moet de ontwikkeling van zijn sociale vaardigheden hebben beïnvloed. Hij woonde tot in de dertig bij zijn ouders.’
Op bezoek aan de familie van zijn moeder hoorde Veerman verhalen over familieleden die vastzaten in Oost-Duitsland, en ontmoette hij anderen met een twijfelachtig oorlogsverleden. Eerder dan de meeste Nederlanders leerde hij dat er vreselijke dingen waren gebeurd. Dat maakte hem extra voorzichtig toen hij in aanraking kwam met nucleaire geheimen.
Hij had altijd een talent voor wetenschap gehad. Als arbeidersjongen bezocht hij technische scholen. FDO was zijn droombaan, de universiteit die hij nooit had gehad, ‘een speeltuin voor hobbyisten van hoog technisch niveau’, zegt hij. Hij bouwde zijn eigen telescoop op het werk. Hij leerde graag van afgestudeerde collega’s. Maar die verwachtten meestal dat hij koffie zou zetten.
Oer-Hollands
Khan was anders. Abdul, zoals Veerman hem nog steeds noemt, was vriendelijk, knap, goedlachs en hij sprak goed Nederlands. Een Pakistaan was in de jaren zeventig in Nederland een exotisch wezen. Veerman bracht Khan kaas uit Huizen. Op rustige middagen speelden ze tennis op de banen van de FDO, aan de rivier. Ze bezochten elkaar thuis: Khan woonde in een oer-Hollands bakstenen rijtjeshuis, vlak bij Schiphol.
FDO maakte ultracentrifuges voor Urenco, een bedrijf met een fabriek in Almelo, waarvan de vermeende saaiheid dankzij komiek Herman Finkers beroemd werd: ‘Een stoplicht springt op rood, een ander weer op groen. In Almelo is altijd wat te doen.’ Khan had er zeker wat te doen.
Toen Veermans vermoedens over Khan steeds meer vorm aannamen, wist hij aanvankelijk niet wat hij moest doen. Khan was zijn meerdere. De baas van Veerman kende Khan al sinds Delft. Uiteindelijk ging Veerman naar een telefooncel in de Czaar Peterstraat in Amsterdam en belde de directeur van Ultra-Centrifuge Nederland, die toezicht hield op de Nederlandse ultracentrifuges. Zijn secretaresse antwoordde. Omdat ze Veerman niet wilde doorverbinden met de directeur, vertelde hij haar zijn vermoedens. Ze zei dat ze het zou doorgeven. Later, toen hij niets meer hoorde, belde hij opnieuw, en weer zonder succes.
Terugkijkend mijmert hij: ‘Ik had daarheen moeten gaan en aan moeten bellen om het aan de directie te vertellen. Dan was het allemaal anders afgelopen. Maar ik was toen niet zo brutaal.’ Hij uitte zijn zorgen tegenover hooggeplaatsten bij FDO, maar ook die toonden weinig interesse.
Ondertussen was Khan bij Urenco gaan werken, waar hij ondanks een gebrek aan de juiste veiligheidsmachtiging ongestoord door de fabriek kon dwalen. Niemand leek het erg te vinden. Het was Koude Oorlog en Nederlanders keken uit naar snuffelende Sovjets, niet naar Pakistanen.
Maar ook op het Indisch subcontinent was al van alles gaande. In mei 1974 testte India haar eerste kernwapen. Khan schreef Pakistaanse functionarissen en bood aan om te helpen bij de bouw van de ‘islamitische bom’. In september besloot toenmalig premier Zulfikar Ali Bhutto de gok te wagen. De Pakistaanse ambassade in Den Haag nam contact op met Khan. Zijn werkgevers vroegen hem om Duitse documenten waarin een nieuwe centrifuge werd beschreven in het Nederlands te vertalen. Hij werkte voor de ‘brain box’ in Almelo, waar de meest gevoelige informatie van de fabriek werd bewaard. Hij was goed op weg.
Maar inmiddels werd hij ook door anderen verdacht. Een Pakistaanse diplomaat die onderdelen bij leveranciers van Urenco bestelde, viel het op dat sommige bestellingen dezelfde specificaties hadden als die van Urenco. In oktober 1975 volgden Nederlandse BVD-agenten Khan op een nucleaire beurs in Basel, waar hij verkopers uithoorde over kernwapens.
De eerste monumentale fout
Dat is het moment waarop Khan kon worden gestopt. De BVD maakte plannen om hem toen hij op een ochtend op zijn werk kwam te arresteren, schrijven Frantz en Collins. Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken ging akkoord. Maar Ruud Lubbers, toenmalig minister van Economie, was tegen: een schandaal kon de hightechsector schade toebrengen.
De Nederlanders informeerden de CIA over Khan, zoals Lubbers in 2005 aan de Japanse tv vertelde. De Amerikanen waren tegen de nucleaire ambities van hun Pakistaanse bondgenoten. Desalniettemin heeft de CIA de BVD ervan weerhouden Khan te arresteren. De Amerikanen wilden hem in de gaten houden om de nucleaire aankopen van Pakistan en de geheime nucleaire leveranciers van Europa te volgen.
Deze beslissing in 1975 was ‘de eerste monumentale fout’, zegt Robert Einhorn, die in de regeringen van Clinton en Obama op de non-proliferatieafdeling werkte.
De Amerikanen verzochten de Nederlanders ‘om hen volledig te informeren, maar geen actie te ondernemen’, herinnert Lubbers zich, lachend. Hij vond het ‘een beetje raar’, zegt hij, maar hij dacht: ‘Oké, het is hun zaak.’ De wereld beschermen tegen nucleaire proliferatie voelde niet als een Nederlandse verantwoordelijkheid. Nederland was er enkel opuit om zaken te doen. De CIA hield Khan tientallen jaren in de gaten.
Op 15 december 1975 vloog hij met zijn vrouw, dochters en blauwdrukken van centrifuges naar Pakistan
De FDO vertelde Khan niet dat hij werd verdacht. Onder het mom van promotie kreeg hij een nieuwe baan. Zijn bezoekjes aan Almelo werden stopgezet. Misschien dat hij zich toen realiseerde dat er iets niet in de haak was. Op 15 december 1975 vloog hij met zijn vrouw, dochters en blauwdrukken van centrifuges naar Pakistan, op verlof. Kort daarna nam hij vanuit Pakistan ontslag bij de FDO.
Lekkere kip
Op 15 januari 1976 stuurde Khan Veerman een handgeschreven brief in het Nederlands vanuit Karachi. Het begin luidde als volgt:
Beste Frits, Het is nu bijna een maand geleden dat we uit Nederland vertrokken en langzamerhand begin ik de lekkere kip te missen. Elke middag denk ik: laat ik Frits eens vragen of hij zin heeft om kip te eten!
In de brief werd hem vervolgens gevraagd om Khans vrouw Henny (die vermoedelijk terug in Nederland was om de bezittingen van de familie op te halen) op zaterdagochtend te helpen de inhoud van zijn kluisje bij de FDO in een kartonnen doos te stoppen. Veerman deed dit niet. Hij wist dat het kluisje vol zat met tekeningen en onderdelen van ultracentrifuges. In zijn brief werd hij ook verzocht een Pakistaans visum aan te vragen. Het leek erop dat Khan zijn hulp nodig had bij het voltooien van het Pakistaanse Project 706: de bom in handen krijgen. Tv-producent Van Wijk: ‘Ik denk dat Khan Frits’ genialiteit erkende.’
In september 1976 organiseerde de FDO een vergadering over Khan. Veerman vertelde zijn collega’s dat hij vermoedde dat Khan een spion was. De FDO lijkt geen onderzoek te hebben gestart of maatregelen te hebben genomen, volgens het Huis voor Klokkenluiders.
Later vertelde Veerman BVD-agenten over de acties van Khan. Maar ook daar kregen zijn verhalen geen gehoor. Binnen de FDO was men blij toen een leidinggevende van een bezoek aan ex-werknemer Khan in Pakistan terugkeerde met opdrachten. Pakistaanse technici begonnen FDO te bezoeken voor wat Veerman ‘een cursus ultracentrifuge bouwen’ noemt.
Straf
Klokkenluiders worden vaak gestraft. Het rapport van de Nederlandse autoriteit is vanwege de tijd die is verstreken terughoudend, maar noemt het ‘aannemelijk’ dat dit ook in Veermans geval zo was. Kort nadat hij zich had uitgesproken, degradeerde de FDO hem tot kopieerwerk. Toen hij Khan schreef, om zich hierover te beklagen en kaas te sturen, toonde Khan zich meelevend. In 1977 schreef Khan opnieuw:
Beste Frits, Strikt vertrouwelijk, ik verzoek je om hulp. Ik heb de volgende informatie dringend nodig voor ons onderzoeksprogramma: 1. Etsen van assen (a) Potentieel hoeveel volt? 2. Lagere absorber Kun je zorgen voor een hele CNOR lagere absorber? Wil je alstjeblieft mijn hartelijke groeten overbrengen aan Frencken en proberen [er een] voor mij te bemachtigen. [Etcetera]
Khan voegde hieraan toe dat er ‘veel fotowerk’ voor Veerman in Pakistan was, en beloofde: ‘Je zult zeker een goede tijd hebben en er geen spijt van krijgen (. . .) Schrijf alsjeblieft niet je eigen adres op de envelop als je mij schrijft. In plaats van mijn naam zet je gewoon “mevrouw Khan” of gewoon Henny erop, en dan het huisadres.’
Veerman reageerde niet op de brief. Hij liet hem aan zijn bazen zien, die hem verzochten de brief te vernietigen. Hij bewaarde hem in zijn kluis. In 1978, op de dag dat Veerman terugkwam van zijn huwelijksreis, overhandigde een postbode hem een telegram van de FDO met de mededeling dat hij ontslagen was. De opgegeven reden luidde dat het fotografiewerk was opgedroogd.
Waarom werd Veerman echt ontslagen? Een voormalig Nederlandse veiligheidsonderzoeker, die de zaak-Khan al sinds 1979 behandelt, vertelde de klokkenluidersinstantie dat Veerman ‘geofferd’ was omdat hij niet ophield met praten. De beveiliging van de FDO was laks geweest, Nederland en de hightechsector waren in verlegenheid gebracht, de betrokkenen wilden niet dat het verhaal de media of andere landen bereikte en de junior medewerker moest zijn mond houden. Dit is wat Veerman altijd al vermoedde.
Geen enkel ander Nederlands technologiebedrijf wilde hem nog aannemen. Is Veerman bitter? De vraag lijkt hem te verbazen. Hij heeft geen groot emotioneel vocabulaire. ‘Het is niet zo dat ik er de hele dag om huil. Er is mij een groot onrecht aangedaan, maar ik denk er niet veel over na. Als zoiets gebeurt, moet je een afweging maken en doorgaan.’
Nu het klokkenluidersrapport er is, is Veerman van plan compensatie van de Nederlandse staat te eisen en van de huidige incarnatie van FDO’s voormalige holdingmaatschappij, VMF-Stork (FDO sloot in 1992). Het huidige Stork, dat nu uit een heel andere groep werkmaatschappijen bestaat, zegt ‘volledig te hebben meegewerkt aan het onderzoek [van het Huis voor Klokkenluiders], ook al is deze zaak van heel lang geleden. . . Het huidige Stork kan niet worden beschouwd als de werkgever van de heer Veerman, zo bevestigt het rapport van de Autoriteit.’
‘Het grootste geluk van mijn leven’
Veerman bleef ondertussen lucratieve aanbiedingen ontvangen. ‘Ik had 500.000 gulden van Abdul kunnen krijgen als ik had gewild’, mijmert hij. Hij vertelt dat diplomaten uit Iran, Irak en andere landen in het Midden-Oosten hem thuis hebben gebeld en hem een visum voor bezoekers hebben aangeboden. Uiteindelijk verzocht hij om een geheim telefoonnummer.
Zijn leven nam een andere wending. Toen hij een werkloosheidsuitkering aanvroeg, trof hij bij de plaatselijke socialezekerheidsdiensten een puinhoop aan. Hij vroeg naar de manager, die hem uiteindelijk een baan aanbood tegen een twee keer zo laag salaris als hij bij de FDO verdiende. Toch zegt hij: ‘Het was het grootste geluk van mijn leven dat ik daar ben beland.’ Hij bleef er tot zijn pensionering – weliswaar niet ‘de schitterende carrière waarvan ik had gedroomd’, maar hij genoot van het werk.
In zijn eerste weken daar werd hij nog regelmatig bezocht door BVD-agenten. ‘Waar gaat dit over?’ vroeg zijn baas. ‘Nucleaire bommen,’ zei Veerman dan. Agenten bezochten ook zijn huis en ondervroegen hem ooit in zijn slaapkamer terwijl het gezin zijn verjaardag vierde. De BVD suggereerde dat hij vervolgd kon worden als Khans medeplichtige. (Veermans verzoek om inzage in zijn BVD-dossier is afgewezen.)
Ondertussen vloog Khan regelmatig naar Brussel en reed daarna naar nabijgelegen landen om leveranciers en wetenschappers te bezoeken. De BVD ondernam geen actie, zelfs niet toen de Nederlandse zakenman Nico Zondag in 1977 meldde dat Pakistan producten zocht om een atoombom te bouwen. Een Nederlandse ambtenaar van het ministerie van Buitenlandse Zaken schreef in 1984 in een memo dat de export naar Pakistan doorging, ‘inclusief essentiële bomcomponenten die om welke reden dan ook niet konden worden geblokkeerd’.
Toen hij zei dat hij zich zou blijven uitspreken, snauwde een directeur van de FDO dat hij door zijn uitspraken was ontslagen
Khan zei in 1987 dat Europeanen enthousiaste verkopers waren: ‘Mensen achtervolgden ons met cijfers en details van apparatuur die ze hadden verkocht aan Almelo en Capenhurst [de Britse afdeling van een andere Urenco-fabriek]. Ze smeekten ons letterlijk om hun uitrusting te kopen.’ Er waren in die tijd weinig beperkingen op dergelijke export. Als een item problemen zou kunnen opleveren, was het de kunst de bestemming te verbergen door het door een onschadelijk derde land te leiden.
In 1983 werd Veerman opgeroepen voor een bijeenkomst in de Bijlmergevangenis. Daar, zo vertelde hij later aan de klokkenluidersautoriteit, bevolen regeringsfunctionarissen hem te zwijgen over Khan ‘omdat de internationale betrekkingen en reputatie van Nederland in gevaar waren, evenals de belangen van de Nederlandse industrie’. Toen hij zei dat hij zich zou blijven uitspreken, snauwde een directeur van de FDO dat hij vanwege zijn uitspraken was ontslagen – waarmee de dekmantel van het bedrijf was ontmaskerd.
Veerman stapte vanaf de vergadering rechtstreeks naar een Nederlandse krant, maar trok zich daarna terug in zijn baan bij de sociale zekerheid en decennialang was er in het openbaar nauwelijks iets over hem te horen. Hij werd op een internationale watchlist geplaatst en jarenlang door de autoriteiten ondervraagd wanneer hij naar het buitenland reisde. Tijdens een familievakantie in Italië werd zijn auto aangehouden door gewapende politie.
In 1983 veroordeelde Nederland Khan tot vier jaar gevangenisstraf wegens het zoeken naar geheime informatie. Het belangrijkste bewijs waren zijn brieven aan Veerman. Khan was beledigd en klaagde volgens zijn biograaf Zahid Malik dat twee van de rechters Joods waren. Later werd zijn vonnis vernietigd omdat hij de dagvaarding niet had gekregen. De Nederlanders staakten daarna de vervolging van de ernstigste misdaad die op hun grondgebied was gepleegd sinds de Tweede Wereldoorlog. Het ministerie van Justitie gaf later toe dat het juridische dossier van Khan was verdwenen.
Lubbers, die in 1982 premier werd, wilde dat Khan gearresteerd werd, maar kreeg te horen dat hij het ‘aan de [inlichtingen]diensten moest overlaten’. Terugkijkend zei hij tegen de Argos-radioshow: ‘Washington wist ongetwijfeld alles, hoorde alles. Er is een open lijn tussen Den Haag en Washington (…) Het was erg dom.’ Khan mocht herhaaldelijk naar Nederland terugkeren, onder meer voor een bezoek aan zijn stervende schoonvader in 1992.
Ze beseften ook te laat dat Khan een nucleaire supermarkt geopend had en starterkits aanbood aan veel landen
De voormalig directeur van de centrale inlichtingendienst van de CIA, George Tenet, pochte eens: ‘We waren in [Khan’s] woning, in zijn huis, in zijn kamers.’ Toch misten de Amerikanen veel, deels omdat ze verwachtten dat Pakistan een bom zou wilde die gemaakt was met plutonium in plaats van uranium. Ze beseften ook te laat dat Khan een nucleaire supermarkt geopend had en starterkits aanbood aan veel landen, waaronder Syrië en Saoedi-Arabië. Tientallen jaren na zijn vertrek uit Nederland kocht hij nog steeds Nederlandse kennis door. Hij werd rijk. In 1998 werd hij bovendien gevierd als ‘Mohsin-e-Pakistan’ (Redder van Pakistan), nadat het land op een testlocatie zes atoombommen had laten ontploffen.
Het bewijs van de verkoop kwam naar voren in 2003, toen de Amerikaanse marine een schip onderschepte dat nucleaire technologie vervoerde van een van zijn fabrieken naar Libië. Later overhandigden de Libiërs de Amerikanen twee plastic zakken (met de namen van een kleermaker in Islamabad en een stomerij erop) met bomontwerpen. In 2004 bekende Khan live op televisie dat hij de technologie had overgedragen aan Libië, Iran en Noord-Korea. Tegen die tijd konden de VS zijn straf niet eisen, aangezien Pakistan een bondgenoot was in de ‘oorlog tegen terreur’.
Ondertussen gaf de Nederlandse regering in 2004 toe dat er Iraanse centrifuges waren gezien die gebruikmaakten van ‘Urenco-technologie uit de jaren zeventig’. De centrifuges van Pakistan waren vergelijkbaar. Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken zei tegen Financial Times: ‘Nederland hecht veel belang aan het non-proliferatieverdrag en het voorkomen van proliferatie. Nederland heeft niet actief bijgedragen aan ongewenste verspreiding van kennis.’
Uit de gratie
Khan trok zijn bekentenis later in. Enkele jaren kreeg een Amerikaanse documentairemaker Veerman zover om zijn oude vriend te bellen. Khan, die het vervelend vindt om als een gewone spion te worden neergezet, zei tegen hem: ‘Frits, jij bent de grootste leugenaar die er is.’ Khan is nu uit de gratie bij de Pakistaanse regering. Personeel van de veiligheidstroepen, dat in het naastgelegen huis is geïnstalleerd, verhindert hem om zijn familieleden, vrienden en advocaten te ontmoeten, klaagde hij vorige maand tijdens zijn beroep tegen het Pakistaanse Hooggerechtshof.
Hoe ziet Veerman hem nu? Veerman denkt na en zegt dan: ‘Hij heeft zijn land geweldige diensten bewezen. Volgens mij werkte hij als spion. Dat betekent niet dat ik vijandig tegenover hem sta. Toen we samen tijd doorbrachten, vond ik hem een aardige man.’
Over zijn eigen land oordeelt Veerman harder: ‘Als Iran er ooit in slaagt Israël te vernietigen, kunnen ze op de wapens “Made in Holland” zetten.’
Ruim vier jaar woont de Amerikaanse klokkenluider Edward Snowden alweer op een onbekende plek in Moskou, zonder dat er zicht lijkt op verandering in zijn situatie. In een uitgebreid gesprek met het Duitse weekblad Der Spiegel praat Snowden over zijn leven in Rusland, de macht van de inlichtingendiensten en zijn voortdurende strijd tegen massabewaking door overheden.
Om Edward Snowden te interviewen, moet je een lange reis maken. Voor Der Spiegel begon die reis een jaar geleden, met vele gesprekken met zijn advocaten in New York en Berlijn. En hij eindigde onlangs op een woensdag in een Moskouse hotelsuite met uitzicht over het Rode Plein.
De 34-jarige voormalige medewerker van de Amerikaanse CIA en NSA die het wereldwijde bewakingssysteem van de Amerikaanse National Security Agency (NSA) openbaarde, woont ergens in de Russische hoofdstad. Sinds hij de klok heeft geluid geldt hij in zijn eigen land als staatsvijand. Voor burgerrechtenactivisten is hij een icoon geworden, maar hij is ook een man op de vlucht. Bijna had onze reis naar Snowden nog langer geduurd, omdat hij een zware kou vatte en op het punt stond het interview uit te stellen. Uiteindelijk ging het toch door en toonde Snowden zich bescheiden en verbazingwekkend optimistisch in een ruim drie uur durend interview.
Vier jaar geleden verscheen je in een video vanuit een hotelkamer in Hongkong. Het was het begin van het grootste inlichtingenlek in de geschiedenis. Nu zitten we hier, in een hotelkamer in Moskou. Je kunt Rusland niet uit, omdat de Amerikaanse regering een arrestatiebevel tegen je heeft uitgevaardigd. Ondertussen is de wereldwijde bewakingsmachinerie nog steeds in volle gang, waarschijnlijk krachtiger dan ooit. Is het dit allemaal echt waard geweest?
‘Het antwoord is ja. Kijk naar wat mijn doelen waren. Het ging me er niet om de wetten te veranderen of de machinerie te vertragen. Misschien had het daar wel om moeten gaan. Volgens mijn critici was ik niet revolutionair genoeg. Maar zij vergeten dat ik een product van het systeem ben. Ik heb op die kantoren gewerkt, ik ken die mensen en ik heb nog steeds enig vertrouwen in hen en in de mogelijkheid dat de systemen hervormd worden.’
Maar zij zien jou nu als hun grootste vijand.
‘Mijn persoonlijke gevecht was niet bedoeld om de NSA of de CIA af te branden. Ik vind zelfs dat die wel degelijk een nuttige rol hebben in de samenleving, zolang ze zich bezighouden met de echt belangrijke bedreigingen waarmee we worden geconfronteerd, en als ze daarvoor hun minst grove geschut inzetten. We gooien ook geen atoombom op een vlieg die op de eettafel gaat zitten. Iedereen snapt dat, behalve de inlichtingendiensten.’
Wat heb je bereikt?
‘Sinds de zomer van 2013 beschikt het publiek over kennis die tot dan toe geheim was. Dat de Amerikaanse regering alles uit jouw Gmail-account kan halen en daar niet eens een gerechtelijk bevel voor nodig heeft als jij geen Amerikaan bent maar bijvoorbeeld Duitser. Het is niet toegestaan om onderscheid te maken tussen de eigen burgers en die van andere landen: die hebben in principe dezelfde basisrechten. Maar steeds meer landen, niet alleen de VS, doen dit. Ik wilde het publiek een kans geven om te beslissen waar de grens moet liggen.’
Volgens jou is massabewaking een schending van de wet. Maar voor zover we weten zit tot nu toe nog geen enkele verantwoordelijke achter de tralies.
‘Daarom noem ik het de geheime wet. Deze NSA-activiteiten waren onwettig. In een rechtvaardige wereld zouden de mensen die over dit soort programma’s gaan nu inderdaad achter de tralies zitten. Kijk bijvoorbeeld naar de talloze schendingen die zijn gevonden en bevestigd in het parlementaire onderzoek naar de Duitse G10-wet…’
.. die het recht van de inlichtingendienst beperkt om zich toegang te verschaffen tot iemands persoonlijke gesprekken of e-mails bij gelegenheden die onder de geheimhoudingsbepalingen van het post- en communicatieverkeer vallen.*
‘Maar in plaats van straffen, in plaats van afgetreden verantwoordelijken, in plaats van verandering van deze spionageactiviteiten hebben we alleen maar een nieuwe wet gekregen die bepaalt dat het allemaal oké is.’
Was je verbaasd toen bekend werd dat de Duitse geheime dienst, de BND, ‘vrienden’ als de Israëlische premier bespioneerde of vierduizend ‘selectoren’ op Amerikaanse doelen had gericht?
‘Ik was teleurgesteld, niet verbaasd. Hetzelfde gebeurt in feite in Frankrijk en in al die andere landen. Alle regeringen willen meer mogelijkheden op het gebied van economische spionage, diplomatieke manipulatie en politieke invloed.’
Het belangrijkste doel van die bewaking is om aanslagen tegen onze landen te voorkomen. In principe is daar niets mis mee.
‘We hebben geen bewijs dat deze massabewakingsprogramma’s terroristische aanslagen voorkomen. Maar als je ons niet kunt laten zien dat er dankzij deze maatregelen cellen zijn ontmaskerd, waarom zeg je dan toch dat ze absoluut noodzakelijk zijn? Omdat ze superinteressant zijn voor andere gebieden van spionage. Zoals het afluisteren van een telefoongesprek tussen Kofi Annan en Hillary Clinton…’
.. zoals de Duitse BND heeft gedaan.*
‘Dat zal waarschijnlijk niet al te veel aanslagen hebben voorkomen.’
Dus wat is dan het verschil tussen de BND en de NSA?
‘Het belangrijkste verschil is het budget. Hoeveel geld hebben ze te besteden? Dat bepaalt hun mogelijkheden. Maar Duitsland heeft geweldige mogelijkheden omdat het zo centraal ligt en zo veel gunstige geografische punten heeft, zoals het internetknooppunt DE-CIX in Frankfurt. Dat maakt het belachelijk gemakkelijk. Als je alleen maar je hand in het water hoeft te steken om een vis te vangen, maakt het niet uit hoe slecht of hoe arm je bent.’
De Duitse autoriteiten beweren dat ze doof en blind zouden zijn zonder de NSA of CIA.
‘Natuurlijk, Duitsland is geen Amerika, dat zo’n 70 miljard dollar per jaar in inlichtingenprogramma’s steekt. Maar Duitsland is een erg rijk land. In 2013 gaf het een slordige half miljard euro uit aan de BND. Nu is dat zo’n 300 miljoen euro meer. Combineer dat met het feit dat het Duitse onderwijssysteem een van de beste van de wereld is, en het is duidelijk dat Duitsland een grote basis aan technisch talent heeft.’
‘Hoe je ook over hen denkt, politici zijn niet dom’
In Berlijn is de parlementaire commissie die de NSA-affaire onderzocht drieënhalf jaar bezig geweest om de samenwerking tussen de NSA en de BND in kaart te brengen. Volgens het eindrapport ben jij niet als getuige opgeroepen zoals oorspronkelijk was gepland, onder andere omdat je geëist zou hebben dat je asiel zou krijgen in Duitsland.
‘Dat is een leugen. Ik heb nooit asiel als voorwaarde gesteld. Ik denk niet dat het woord asiel ooit is gevallen.’
Hoe verklaar je dan dat dit in alle media is gemeld?
‘Politiek. De partijen die de meerderheid vormden in de onderzoekscommissie verklaarden in het openbaar dat ze mijn toelating tot Duitsland zouden blokkeren, om het Witte Huis te sussen. Maar in de maanden daarna stapelden de onthullingen over het onrechtmatig bespioneren van mensen over de hele wereld, ook Duitsers, zich op en werd dit standpunt steeds minder populair. Dat maakte een onderzoek onvermijdelijk. Toen zochten de verschillende politieke spelers een manier om te voorkomen dat het onderzoek iets al te gênants zou opleveren, en daarmee lieten ze meteen zien dat beloften aan het Witte Huis in Duitsland de hoogste wet zijn. Hoe je ook over hen denkt, politici zijn niet dom, en waarschijnlijk wisten ze dat ze het onaantrekkelijke resultaat van het onderzoek alleen konden rechtvaardigen door te beweren dat ze geen keus hadden. Dus verzonnen ze die asieleis. Historici zullen misschien niet onder de indruk zijn, maar voor dit moment werkt het. En “voor dit moment” is maar al te vaak het enige dat telt in de hedendaagse politiek.’
Wat zou de commissie van jou hebben gehoord? De documenten die je hebt aangeleverd waren al gepubliceerd.
‘Ik weet dat ik in hun ogen alleen maar een systeembeheerder was. Het is waar dat ik in mijn carrière vaak systeembeheerder ben geweest, maar dat was niet het enige wat ik deed. In mijn laatste baan op Hawaï gebruikte ik letterlijk de hele dag XKeyscore om Chinese hackers op te sporen. XKeyscore was het programma dat de Duitsers van de NSA kregen en ook gebruikten.’
Je hebt delen van het uiteindelijke onderzoeksrapport gelezen. Wat vond je ervan?
‘We hoopten allemaal zo dat dit een betrouwbaar product zou worden, dat het een echt onderzoek zou zijn. Maar het rapport van de meerderheidspartijen is een teleurstelling. Het was een soort oefening in creatief schrijven. Het Duitse publiek was boos over hun bewakingsbeleid, dus moesten ze daar iets aan doen. Maar vervolgens deden ze niet wat volgens mij de oppositie op een heldhaftige manier wel probeerde te doen, namelijk uitzoeken wat er nu eigenlijk gebeurt, bepalen wie daarvoor verantwoordelijk is en uiteindelijk de activiteiten van deze inlichtingendiensten zo inrichten dat ze overeenstemmen met de wet. Maar deze politici zeiden: laten we de wet wat minder strikt maken, zodat ze die niet meer overtreden.’
Dat klinkt berustend.
‘Helemaal niet. Ik denk dat we als samenleving veel vooruitgang hebben geboekt – we gebruiken nu wiskunde en wetenschap om dit soort misbruik door overheden te beperken.’
Je bedoelt de encryptie van onze communicatie.
‘Voordat hij met pensioen ging, zei het vroegere hoofd van de Amerikaanse National Intelligence, James Clapper, dat ik de invoering van een encryptie met zeven jaar had versneld. Hij bedoelde het als een belediging, maar ik vatte het op als een compliment. We zien nu ontwikkelingen zoals de invoering van de end-to-end-encryptie, die standaard wordt toegepast – je hoeft er zelfs niet eens over na te denken. Voor 2013 wisten de meeste sites niet eens wat encryptie was. Nu kan vrijwel elke serieuze redactie encryptie gebruiken.’
Edward Snowden met Glenn Greenwald.
Maar terroristen gebruiken ook encryptie.
‘Als je in een stad drie terroristen hebt, gebruikt de ene een laptop en wordt neergeschoten door een drone, de tweede gebruikt een mobiele telefoon en wordt neergeschoten door een drone. Degene die alleen boodschappen op papier verstuurt via zijn neef als koerier op een motorfiets, wordt nooit neergeschoten door een drone. Terroristen kunnen heel snel twee plus twee bij elkaar optellen. Ze hebben Der Spiegel niet nodig, ze hebben mij niet nodig om ze te vertellen hoe het werkt.’
Zou je op zijn minst bereid zijn toe te geven dat een deel van de informatie die is gepubliceerd, in het voordeel was van criminelen en schurkenstaten, omdat zij ervan leerden hoe geheime diensten werken?
‘Nee, dat is een beschuldiging waarmee overheden wel heel gemakkelijk proberen te scoren. Zij verklaren bepaalde kennis tot geheime informatie door te zeggen dat het onthullen ervan schade zal veroorzaken. Ik heb menulijsten van de kantine verstuurd die tot top secret waren bestempeld. Echt waar.’
Maar er zaten bij de gelekte documenten ook echte geheimen, programma’s en technieken.
‘Ik ben ermee naar buiten gekomen in 2013. Het is nu 2017 en er is nooit enige schade aangetoond, ondanks de vragen die daarover zijn gesteld in het Congres en ondanks het feit dat ze meer dan twee jaar bezig zijn geweest met onderzoek ernaar. Zelfs Michael Rodgers, de directeur van de NSA, heeft gezegd: “De hemel komt niet naar beneden, we doen nog steeds ons werk.” Ja, het heeft voor veel onrust gezorgd, maar het leven gaat door.’
Waarom zijn er niet meer klokkenluiders zoals u? Zijn ze bang dat ze ook in Rusland terecht zullen komen?
‘Daar is een pessimistisch antwoord op. Mensen zien op tegen de grote gevolgen als ze betrapt worden. Maar er is ook een optimistisch antwoord. De gebeurtenissen van 2013 hebben deze inlichtingendiensten gewaarschuwd – dat zij de volgende kunnen zijn.’
Volgens ons komt het pessimistische antwoord het dichtst bij de werkelijkheid.
‘Ik denk dat het een combinatie van de twee is. Kijk alleen maar naar de Vault7-documenten die WikiLeaks heeft gepubliceerd. Dat was een ongekende openbaarmaking van heel gevoelige informatie, duidelijk afkomstig van de eigen CIA-servers. Er zijn nog geen arrestaties verricht en het is al maanden geleden. Daar kun je twee dingen uit opmaken: om te beginnen dat het kennelijk nog steeds vrij gemakkelijk is om de inlichtingendiensten binnen te dringen, en ten tweede dat dit duidelijk niet mijn werk was, dus dat er ook anderen zijn die dit doen.’
De documenten die je hebt gelekt zijn nu een aantal jaren oud, net als de maatregelen die ze beschreven. Hebben ze nu nog meer dan alleen historische waarde?
‘Het systeem is nog zo’n beetje hetzelfde. Alleen als je het basismechanisme begrijpt dat wordt gebruikt om onschuldige mensen te bespioneren, kun je beginnen daar iets aan te doen. De uitdaging is dus: wat komt hierna en hoe moeten we daarmee omgaan?’
En? Wat komt er hierna?
‘Overheden beseffen nu dat massabewaking niet werkelijk effectief is. Ze gaan nu over op datgene waarvan inlichtingendiensten hopen dat het hun nieuwe wondermiddel zal worden: hacken. Maar daarbij gaat het om massahacken, en niet om echt doelgericht hacken, zoals zij meestal zeggen. Dat hebben we gezien bij het oprollen van die marktplaatsen op het darknet en andere gezamenlijke operaties van de EU en de VS.’
Dus nu is alles gericht op het kraken van encryptie?
‘Niet op het kraken van encryptie – de diensten proberen de encryptie te omzeilen. Ze zoeken zwakke plekken in het apparaat dat je gebruikt, om te kunnen zien wat je schrijft vóórdat je je boodschap versleutelt. Wat ze eigenlijk doen is een website overnemen, die infecteren met kwaadaardige software en als jij die website bezoekt, bijvoorbeeld omdat je een link hebt ontvangen, word je gehackt. Dan zijn ze de baas over je computer of telefoon. Jij hebt dat apparaat betaald, maar zij gebruiken het. Dat werkt volgens mij veel beter dan massabewaking.’
Waarom?
‘Massabewaking was ongelooflijk goedkoop. Het werkte min of meer vanzelf – onzichtbaar, constant – en er was geen echte verdediging tegen behalve het gebruik van encryptiesystemen. Het is een erg dure grap om browsers, telefoons en computers aan te vallen.’
Maar je hebt net zelf gezegd dat geld niet het grootste probleem is voor inlichtingendiensten.
‘Maar zelfs die kunnen deze methode niet gebruiken om iedereen op de hele wereld continu te bespioneren. De nieuwe methode maakt het de inlichtingendiensten moeilijker, op een goede manier. Hij zorgt voor een natuurlijke discipline die hen dwingt om te besluiten: is deze persoon die ik wil bespioneren werkelijk die kosten waard? Zo was er bijvoorbeeld een jihadistische groep die een encryptiepakket gebruikte dat Mujahedeen Secrets heette. Dat is typisch iets waar ze achteraan moeten gaan, want als je Mujahedeen Secrets installeert, tja dan hoor je waarschijnlijk bij de moedjahedien, niet?’
Al zou de reikwijdte van inlichtingendiensten in de toekomst beperkt zijn, mensen geven gratis enorme hoeveelheden intieme gegevens weg aan commerciële ondernemingen als Facebook, Google, YouTube en Instagram. Moeten we niet accepteren dat we nu in een tijdperk van totale transparantie leven?
‘Ik geef maandelijks lezingen op middelbare scholen en krijg de indruk dat de jongere generatie zich in feite drukker maakt om privacy dan de oudere. Eenvoudigweg omdat ze voortdurend vrijwillig informatie delen.’
Toch zweeft er een enorme hoeveelheid data rond die gebruikt kan worden, of misbruikt.
‘Je hebt gelijk, zonder dat er ooit een echt debat over is gevoerd, hebben we besloten dat dit reusachtige universum van derde partijen je complete geschiedenis en allerlei gegevens over je privéactiviteiten mag hebben. Tegelijkertijd zien we de nieuwe vermenging van grote bedrijven en politiek, met topmensen uit het bedrijfsleven die toespraken houden over zaken als economie, werkgelegenheidsprogramma’s en onderwijs – onderwerpen waarover politici normaal gesproken discussieerden.’
‘Ik denk het gevaarlijk wordt wanneer we zeggen: Google, jullie zijn nu de politie van het internet. Jullie bepalen wat de wet is’
Vind je het aanvaardbaar als autoriteiten en bedrijven samenwerken om misdaad, terrorisme of haat te bestrijden?
‘Een bedrijf zou nooit mogen worden ingezet om het werk van een overheid te doen. Die twee hebben heel verschillende doelen en als je over die grenzen heen gaat, levert dat onbedoelde gevolgen op en onvoorziene kosten. Natuurlijk kunnen bedrijven de overheid helpen bij terrorismeonderzoek. Maar om bijvoorbeeld gegevens van bedrijven in te mogen zien zouden ze eerst een rechter moeten overtuigen. Ik denk het nogal gevaarlijk wordt wanneer we zeggen: Google, jullie zijn nu de politie van het internet. Jullie bepalen wat de wet is.’
Wat niet eens zo ver van de werkelijkheid af staat.
‘En dan zien we dat de oprichter en CEO van Facebook zich bij de volgende verkiezingen kandidaat wil stellen voor het presidentschap. Willen we het bedrijf met de grootste aanwezigheid op social media ter wereld en met duidelijke politieke ambities laten beslissen wat toelaatbare politieke uitingen zijn en wat niet?’
Over politieke ambities gesproken: heb je een verklaring voor de toenemende bemoeienis van de kant van de inlichtingendiensten met democratische verkiezingen?
‘Ik denk dat die bemoeienis er altijd is geweest. Nieuw is alleen dat het zichtbaarder gebeurt. We weten bijvoorbeeld uit vrijgegeven documenten dat de Verenigde Staten zich de hele vorige eeuw met verkiezingen hebben bemoeid. Elk land dat een inlichtingendienst heeft, probeert hetzelfde te doen. Ik zou zelfs heel verbaasd zijn als Duitsland daarin een uitzondering was. Waarschijnlijk gebeurt het daar op een minder heftige en beleefdere manier. Maar klopt het als ik denk dat we nu min of meer om de hete brei van de Russische kwestie heen draaien?’
Hoe raad je het zo?
‘Dat was niet zo moeilijk. Iedereen wijst op dit moment naar de Russen.’
Terecht?
‘Dat weet ik niet. Ze hebben waarschijnlijk wel de Democratische Partij van Hillary Clinton gehackt, maar daar hebben we geen bewijzen voor gezien. In het geval van de hackaanval op Sony kwam de FBI met het bewijs dat Noord-Korea daarachter zat. In Clintons geval hebben ze dat niet gedaan, al ben ik ervan overtuigd dat ze die bewijzen wel hebben. De vraag is: waarom niet?’
Is het mogelijk om absoluut zeker te weten wie een systeem hackt? Het lijkt vrij gemakkelijk om een tijdsaanduiding te manipuleren, bepaalde servers te gebruiken en een versluierde operatie op te zetten.
‘Dat van die versluierde operatie is waar – ik weet hoe dat werkt. Ik heb ermee te maken gehad in het geval van China. Zij waren altijd de usual suspects, in die tijd had niemand het over de Russen. De Chinezen maakte het nooit veel uit of ze hun sporen wel goed uitwisten. Zij waren meer van het raam inslaan, grijpen wat ze te pakken konden krijgen en lachend wegrennen. Maar zelfs zij hebben nooit rechtstreeks vanuit China een aanval uitgevoerd. Ze zouden het altijd via een server in Italië, Afrika of Zuid-Amerika doen. Maar je kunt altijd het spoor terugvolgen, het is geen tovenarij.’
Je weet dat bepaalde invloedrijke mensen, zelfs hoge regeringsfunctionarissen in Duitsland, beweren dat jij een hechte relatie hebt met de Russen.
‘Ja, vooral die Hans uit Duitsland.’
Je bedoelt Hans-Georg Maassen, het hoofd van de binnenlandse inlichtingendienst van Duitsland. Hij heeft een paar keer geïnsinueerd dat je misschien een Russische spion bent. Ben je dat?
‘Nee. Hij heeft niet eens het lef om te zeggen: “Ik denk dat deze man een spion is.” In plaats daarvan zegt hij: “Of Snowden een Russische agent is, valt niet te bewijzen.” Dat kun je letterlijk over iedereen zeggen. Ik had gedacht, en gehoopt, dat we in deze open samenleving de tijd achter ons hadden gelaten dat de geheime politiediensten hun critici verdacht maken. Ik word hier niet eens kwaad om. Ik ben alleen teleurgesteld.
Toch hebben veel mensen, ook hier in Duitsland, zich afgevraagd wat voor concessies je hebt moeten doen om de gast van Rusland te worden.
Ik ben blij dat je die vraag stelt, want ook dit klinkt logisch: hij zit in Rusland, dus daar heeft hij natuurlijk iets voor terug moeten doen, nietwaar? Maar als je er goed naar kijkt, houdt dat geen stand. Ik heb geen documenten of toegang tot documenten. Die hebben de journalisten, en daarom konden de Chinezen of de Russen mij niet bedreigen toen ik de grens over ging. Ik had hen niet kunnen helpen, al hadden ze me mijn vingernagels uitgetrokken.’
Het blijft voor veel mensen moeilijk te geloven dat de Russen je zomaar binnen hebben gelaten.
‘Ik weet het, dan zeggen ze: ja hoor, Poetin, kampioen mensenrechten, natuurlijk laat die hem zomaar voor niets het land in. Niemand gelooft dat, er moet wel een deal zijn gesloten, een uitruil. Maar zij begrijpen het niet. Als je er even over nadenkt: ik probeerde naar Latijns-Amerika te komen, maar de VS trokken mijn paspoort in en zo zat ik in de val op het Russische vliegveld. De Amerikaanse president stuurde dagelijks boodschappen aan de Russen om mijn uitlevering te eisen. Denk eens aan de Russische politieke situatie. Aan Poetins zelfbeeld, zijn beeld tegenover het Russische volk en hoe dat eruit zou zien als de Russische president zou hebben gezegd: “Ja hoor, neem ons alsjeblieft niet kwalijk – hier, neem die vent maar.” En misschien is er zelfs een nog simpelere verklaring, namelijk dat de Russische regering gewoon de zeldzame gelegenheid aangreep om eens “nee” te kunnen zeggen. De ware tragedie in dit geval is dat ik asiel had aangevraagd in Duitsland, Frankrijk en nog 21 andere landen in de hele wereld. En pas nadat al die landen “nee” hadden gezegd, zeiden de Russen eindelijk “ja”. Het leek erop dat ze helemaal geen “ja” wilden zeggen, en ik had er in ieder geval niet om gevraagd.’
Mike Pompeo, het nieuwe hoofd van de CIA, heeft WikiLeaks, waarvan de advocaten jou hebben bijgestaan, ervan beschuldigd een spreekbuis te zijn van de Russen. Is dat ook schadelijk voor je imago?
‘Om te beginnen moeten we goed kijken wat die beschuldigingen inhouden. Ik geloof niet dat de Amerikaanse regering of wie ook in de inlichtingenwereld Julian Assange of WikiLeaks er rechtstreeks van heeft beschuldigd dat ze voor de Russische regering werkten. Voor zover ik weet komen de beschuldigingen erop neer dat ze als instrument zijn gebruikt om documenten die door de Russische regering waren gestolen openbaar te maken. En natuurlijk is dat een zorg. Volgens mij heeft dat geen directe invloed op mij, want ik ben WikiLeaks niet en er zijn geen twijfels over de herkomst van de documenten waar het in mijn geval om ging.’
Op dit moment is er een andere Amerikaan die wordt beschuldigd van al te nauwe banden met Poetin.
‘O.’ (lacht)
Je president. Is hij jouw president?
‘Het idee dat de helft van de Amerikaanse stemmers vond dat Donald Trump de beste van ons was, zit me wel dwars. En dat zal ons allemaal de komende decennia blijven dwarszitten, denk ik.’
Misschien zal hij jouw zaak goed doen door per ongeluk de Amerikaanse inlichtingendiensten te schaden.
‘Ik geloof niet dat een president in zijn eentje de mogelijkheden heeft om de inlichtingendiensten werkelijk te schaden. Deze groepen zijn goed vertegenwoordigd in het Congres, in de media, in de cultuur, in Hollywood. Sommigen noemen hen de deep state, maar dit is heel erg iets van vóór Trump. Donald Trump heeft niets te maken met de deep state. Donald Trump weet niet eens wat de deep state is. De deep state is de klasse van carrièreambtenaren die elke regering overleeft.’
Is dat ook niet een complottheorie?
‘Was het dat maar. Kijk naar Barack Obama, die indertijd door mensen werd gezien als een oprechte man die ernaar streefde om Guantanamo te sluiten, een eind te maken aan de massabewaking van die tijd, de misdaden uit het Bush-tijdperk te onderzoeken en nog veel meer te doen. En binnen honderd dagen na het begin van zijn presidentschap draaide hij volledig om en zei: we gaan vooruitkijken, niet achterom. De deep state beseft dat ze niet de president mag kiezen, maar die president wel heel snel kan vormen – met hetzelfde middel als waarmee ze ons vormt.’
En dat is?
‘Angst. Waarom denk je dat al die terrorismewetten worden aangenomen, zonder echt debat? Waarom blijft er een eindeloze noodtoestand van kracht, zelfs in liberale landen als Frankrijk? Ik denk dat je ook weerspiegelingen van deze dynamiek kunt zien in Duitsland, dat gezien zijn eigen geschiedenis volgens mij veel minder gehecht is aan inlichtingendiensten en spionage. Maar het onderzoek naar de NSA-documenten heeft niet zo heel grondig naar massabewaking gekeken. De meerderheidspartijen beweerden dat zij het niet hard konden maken, ook al lagen de bewijzen letterlijk voor het oprapen, waren ze onmogelijk over het hoofd te zien. Ze namen niet eens de moeite om mij iets te vragen. Al die dingen laten zien dat inlichtingendiensten invloed hebben via een impliciete dreiging. Ze zijn effectief, ze zijn overtuigend. Ze hebben een nieuwe politiek van angst geschapen. Telkens als een van hun beleidskeuzes wordt bedreigd, voeden ze de pers en het publiek met alle gevaren waarvoor we beducht moeten zijn. We worden als samenleving geterroriseerd.’
Maar is er geen reden om bang te zijn voor terrorisme?
‘Natuurlijk wel. Terrorisme is een reëel probleem. Maar als je kijkt hoeveel levens het heeft geëist, is dat aantal in elk land dat buiten oorlogsgebieden als Irak of Afghanistan ligt, zoveel kleiner dan bijvoorbeeld het aantal auto-ongelukken of hartaanvallen. Zelfs als er in de VS elk jaar een 11 september zou voorkomen, zou terrorisme een veel kleinere bedreiging vormen dan veel andere dingen.’
Dat kun je niet met elkaar vergelijken.
‘Ik zeg alleen dat terreur een ideaal voorbeeld is van een groeiende angstcultuur. De inlichtingenwereld heeft die angst gebruikt om de terreur te benaderen met een nieuw golf aan massabewaking. En het meest tragische daarvan is dat uiteindelijk het proces zelf ons terroriseert. Het wordt een systeem en het leidt ons naar waar we vandaag zijn. Hoe is Donald Trump anders te verklaren dan uit een systematisch gebrek aan rationaliteit? We zien dingen gebeuren in landen als Hongarije en Polen met autoritaire leiders. Volgens mij komt dat door deze nieuwe sfeer van angst en zal het niet veranderen voor we, als publiek, een soort truc leren om angst te herkennen wanneer hij ons wordt voorgehouden. We moeten angst leren eten, zodat we hem vervolgens kunnen omzetten in een energie die de samenleving ten goede komt in plaats van haar bang te maken en te verzwakken. Maar zelfs Obama is dat niet gelukt.’
Obama heeft tenminste nog gratie verleend aan Chelsea Manning, de klokkenluider die WikiLeaks al die Amerikaanse documenten gaf, waaronder de diplomatieke telegrammen.
‘En daarvoor verdient hij alle lof.’
Had je op eenzelfde barmhartigheid gehoopt?
‘Ik geloof niet dat daar ooit kans op is geweest. Obama voelde zich persoonlijk gekwetst door deze onthullingen omdat hij ervoor verantwoordelijk werd gehouden. Hij zag het als een soort aanval op hemzelf en waar hij voor stond, maar dat is eigenlijk treurigmakend.’
Hoop je nog steeds dat je ooit kunt terugkeren naar de VS?
‘Jazeker. Ik ga niet proberen te berekenen hoe groot die kans is, maar daarnet hadden jullie het over beschuldigingen tegen mij – die hoor je elk jaar minder. En dat betekent volgens mij dat er nog steeds hoop is voor de toekomst – zelfs voor mij.’
Wat is op dit moment je status in Rusland?
‘Ik heb een legale verblijfsvergunning – vergelijkbaar met de Green Card in de VS. Maar dat is geen asiel en om de drie jaar of daaromtrent moet hij verlengd worden, maar dat is niet officieel gegarandeerd. Ik ben vrij kritisch over de Russische regering geweest op Twitter en in mijn uitspraken, en daar maak ik waarschijnlijk geen vrienden mee. Ze hebben het me tot nu toe niet moeilijk gemaakt, maar wie weet hoe dat in de toekomst zal gaan.’
In de documentaire Citizenfour zagen we die aardige scène waarin je vriendin het eten klaarmaakt. Mogen we vragen of je leven er nu zo uitziet?
‘Ze is nog steeds bij me, ja.’
Wat doe je zoal op een dag?
‘Ik reis veel. Ik ben naar Sint-Petersburg geweest. Mijn ouders komen af en toe op bezoek.’
Hoe verdien je je brood?
‘Ik geef lezingen, voornamelijk aan Amerikaanse universiteiten via video’s. Ik doe veel, onbetaald, voor de Freedom of the Press Foundation, waarvan ik voorzitter van het bestuur ben.’
Het lijkt erop dat het onderwerp bewaking je altijd zal blijven achtervolgen.
‘Mijn leven is werken aan technologie. Ik ben technicus, geen politicus. Dus een toespraak houden voor publiek, of zoiets als dit, hoe aardig jullie ook zijn, is moeilijk voor me. Dat ligt buiten mijn comfortzone.’
Ben je bang voor het moment dat de belangstelling van de wereld voor jou begint te tanen?
‘Nee! Dat zou ik heerlijk vinden!’
Aandacht kan verslavend zijn.
‘Nou, misschien voor bepaalde persoonlijkheidstypes. Maar voor mij? Je moet begrijpen dat mijn leven letterlijk wordt bepaald door mijn liefde voor privacy. Voor mij is het ergste wat er is het idee dat ik naar de supermarkt ga en iemand me herkent.’
Overkomt je dat wel eens?
‘Een paar dagen geleden nog. Ik was in de Tretjakovgalerij en daar was een jonge vrouw. En die vrouw zegt: “Jij bent Snowden.” Ik geloof dat het een Duitse was. En ik zei: “Eh, ja,” en ze maakte een selfie. En weet je wat grappig is? Ze heeft hem nooit online gezet.
‘Tipgeld’ voor klokkenluiders zou een einde moeten maken aan Nigeria’s grootste kwaal: corruptie. Maar zolang het rechtssysteem en de grondwet niet worden gewijzigd, blijft het volgens Ayo Sogunro dweilen met de kraan open.
Keuze uit het archief
Afgelopen woensdag werd Bola Tinubu van de regeringspartij All Progressives Congress verkozen tot de nieuwe president van Nigeria. De zeventigjarige Tinubu won met een ruime marge, maar oppositiepartijen trekken de uitslag in twijfel. Er zou zijn gesjoemeld met stemmen en in sommige stemlokalen zou niet transparant zijn geteld. Deze beweringen leggen de vinger op de zere plek van Nigeria’s grootste probleem: corruptie. Zal de nieuwe president het op dat punt beter gaan doen dan zijn voorganger Muhammadu Buhari? Dit artikel laat zien wat Tinubu te doen staat als hij de corruptie in zijn land effectief wil aanpakken.
Binnen een paar maanden is in Nigeria naar verluidt een slordige 17 miljard naira [48,5 miljoen euro] aan verduisterd geld in beslag genomen dankzij het nieuwe tipgeversbeleid dat president Muhammadu Buhari eind vorig jaar heeft ingevoerd. Dat beleid houdt in dat burgers financiële misdrijven of verdachte economische activiteiten anoniem kunnen melden. Indien de tip vruchten afwerpt, krijgt de tipgever 2,5 tot 5 procent van het opgespoorde geld.
Het ‘klokkenluidersinitiatief’ heeft geleid tot duizenden tips en een aantal grote invallen. Zo werd in februari een bedrag van 9,8 miljoen dollar in beslag genomen dat was aangetroffen in een pand van Andrew Yakubu, oud-topman van het Nigeriaanse staatsoliebedrijf NNPC. In april werd na een tip 43 miljoen dollar ontdekt in een appartement in Lagos.
Door deze spectaculaire vangsten oogst de ‘oorlog tegen corruptie’ van de Commissie voor Economische en Financiële Misdrijven (EFCC) veel lof. Hoewel dit optimisme begrijpelijk is in een land waar op grote schaal wordt gefraudeerd en geld in verkeerde zakken verdwijnt, kan het tipgeversbeleid helaas geen einde maken aan het Nigeriaanse probleem met corruptie. Het behaalde succes is absoluut positief, maar een van de tekortkomingen van het initiatief is dat het niet wettelijk wordt ondersteund – en dat wordt ook ruiterlijk toegegeven door de minister van Financiën.
Strafrechtsysteem
Het probleem is dat de effectiviteit van beleidsmaatregelen in Nigeria afhankelijk is van degenen die het beleid uitvoeren. Dit betekent dat een nieuwe regering – of zelfs een onwillige functionaris onder de zittende regering – het tipgeversbeleid gemakkelijk kan ondermijnen. Wil het op de lange termijn iets wezenlijks kunnen uitrichten, dan moet er wetgeving komen met duidelijke richtlijnen en beschermingsmaatregelen die gelden voor het hele strafrechtsysteem.
Maar zelfs met nieuwe wetten zal het effect van het tipgeversbeleid beperkt blijven. Corruptiebestrijding in Nigeria wordt namelijk bemoeilijkt door twee onderliggende problemen. Het eerste is het ontbreken van onafhankelijke instellingen die zonder politieke inmenging functioneren, en het gebrek aan politieke wil om zulke instellingen op te zetten. In geval van de financiële waakhond EFFC bijvoorbeeld kan de president de commissieleden ‘te allen tijde’ ontslaan indien hij dat ‘in het algemeen belang’ acht. Onder zo’n constructie, waarbij de commissie gebonden is aan de goedkeuring van de president, kan zij niet echt onafhankelijk opereren. En zo is de EFCC in haar veertienjarig bestaan verworden tot een politiek instrument dat kleine fraude en tegenstanders van de zittende regering aanpakt, in plaats van op te treden als onafhankelijke waakhond.
Buhari won de verkiezingen in 2015 met de belofte de wijdverbreide corruptie uit te roeien. Maar om deze bij de wortel aan te kunnen pakken, moeten hervormingen worden doorgevoerd die de aanstelling en de onafhankelijke positie van commissieleden waarborgen. Dit vereist wijzigingen in de grondwet die een einde maken aan de discretionaire bevoegdheden van de regering – een erfenis van het koloniale en militaire bewind. Daarbij moet de opsporings- en politiecapaciteit worden uitgebreid, een team van goed opgeleide officieren van justitie worden samengesteld, en de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en de rechtstaat worden vergroot.
Het tipgeversbeleid doet niets op dat vlak. Er worden weliswaar een paar dieven in de kraag gevat, maar het levert geen noemenswaardige bijdrage aan de institutionalisering van het strafrechtsysteem.
Het tweede onderliggende probleem is de enge definitie die – vaak uit eigenbelang – wordt gehanteerd door degenen die tot taak hebben de corruptie te bestrijden. De regering ziet corruptie enkel als het verduisteren van overheidsgeld, zodat de voorgestelde maatregelen eveneens vrij beperkt zijn.
Het klopt natuurlijk dat in Nigeria miljoenen aan overheidsgeld worden verduisterd. Dat is financieel wangedrag dat voortkomt uit hebzucht. Maar in Nigeria bestaat ook zoiets als financieel wangedrag dat voortkomt uit armoede. Het gaat hierbij om alledaagse illegale activiteiten die voortvloeien uit de drang om ongunstige neveneffecten van wettelijke verplichtingen te vermijden. Dit is het soort fraude waarbij bijvoorbeeld overheidsambtenaren, die niet worden uitbetaald steekpenningen aannemen of zwart proberen bij te verdienen. Deze uitwassen worden veelal veroorzaakt door sociaaleconomische ongelijkheid en omstandigheden die op hun beurt weer het gevolg zijn van jarenlange patronagepolitiek, slecht beleid en een spilzieke regering.
Zoals de satirische site #bringbackcorruption benadrukte, is corruptie niet alleen een kwestie van beëdigde overheidsfunctionarissen die misbruik maken van een gebrekkig systeem. In veel opzichten is het systeem – waar miljoenen Nigerianen het mee moeten doen – het probleem. Het systeem aanpakken vergt veel meer dan een gewiekste maatregel om een paar witteboordencriminelen in de kraag te vatten.
Het bieden van geld in ruil voor informatie is kenmerkend voor het gebrek aan welvaart, de sociaaleconomische ongelijkheid en de klassendiscriminatie die in Nigeria heersen
De poging van de huidige regering om corruptie te lijf te gaan met het lokmiddel van een tipgeversloon legt de vinger precies op de zere plek. Het hele idee van ‘klikken loont’ is aantrekkelijk in een maatschappij waar zo’n zeventig procent van de bevolking in armoede leeft. Het bieden van geld in ruil voor informatie is kenmerkend voor het gebrek aan welvaart, de sociaaleconomische ongelijkheid en de klassendiscriminatie die in Nigeria heersen.
Een half ei is altijd beter dan een lege dop. Maar Nigerianen moeten zich realiseren dat het klokkenluidersinitiatief uiteindelijk nooit een heel ei zal opleveren. In het gunstigste geval kan het bestaande strategieën ondersteunen, maar het beleid zelf evenals het strafrechtsysteem worden nog altijd politiek gestuurd.
Een paar grote vangsten en veroordelingen kunnen – en moeten – worden toegejuicht. Maar de hardnekkige Nigeriaanse gewoonte om de ene kortetermijnoplossing te verruilen voor de andere, zet uiteindelijk geen zoden aan de dijk. Het wordt tijd dat daar eens iemand de noodklok over luidt.
Chelsea Manning is genoeg gestraft, The Guardian vindt het pardon daarom een terecht gebaar van vergiffenis. ‘Dus bedankt, Obama. Serieus.’ The Wall Street Journal is het daar volstrekt niet mee eens. ‘Het is een verschrikkelijke boodschap aan anderen.’
JA
Niemand heeft meer geleden onder de harde Amerikaanse aanpak van klokkenluiders dan Chelsea Manning. Nu de rest van haar onrechtvaardige straf is kwijtgescholden, kan ze binnenkort weer vrij rondlopen. Manning, die journalisten een historische verzameling documenten toespeelde en het publiek een ongekend kijkje gunde in de werelddiplomatie, wordt op 17 mei vrijgelaten, in plaats van in 2045. Dat is reden voor een feestje, maar ook voor reflectie – niet alleen over wat ze heeft doorgemaakt, maar ook over datgene waar haar zaak voor staat.
Ten tijde van haar onthullingen was ze de belangrijkste klokkenluider sinds Daniel Ellsberg [die in 1971 de Pentagon Papers lekte]. Nadat hij het nieuws had gehoord, zei Ellsberg: ‘Af en toe doet iemand wat hij moet doen. Sommigen gaan daarvoor zeven jaar naar de gevangenis; anderen accepteren een verbanning voor de rest van hun leven. Maar soms doet zelfs een president wat hij moet doen. En vandaag was dat Obama.’
Vaak is geprobeerd de vele verhalen op te sommen waaraan Mannings onthullingen in de loop der jaren hebben bijgedragen, maar dat is zelden gelukt. De staats- en Defensiedocumenten die door haar zijn gelekt – oorspronkelijk aan WikiLeaks en daarna gepubliceerd door onder andere The Guardian en The New York Times – worden tot op de dag van vandaag regelmatig geciteerd door de grootste Amerikaanse kranten. Ze hebben historici en het publiek een ongekend inkijkje gegeven in de machinaties van de Amerikaanse regering.
Kortgeleden is ze in eenzame opsluiting geplaatst, een macabere straf voor een zelfmoordpoging
Ze hebben zelfs een einde helpen maken aan de oorlog in Irak. In ruil daarvoor heeft de regering geprobeerd Manning kapot te maken. Voorafgaand aan het proces mocht ze met niemand communiceren om uit te leggen waarom ze de informatie had gelekt. En volgens een speciale VN-rapporteur werd ze op een ‘wrede en onmenselijke manier’ behandeld door het Amerikaanse leger. Daarna kreeg ze 35 jaar opgelegd, langer dan de meeste spionnen, verkrachters en moordenaars. En kortgeleden is ze in eenzame opsluiting geplaatst, een macabere straf voor een zelfmoordpoging.
Hoe men ook over klokkenluiders denkt, de behandeling van Chelsea Manning in de afgelopen tien jaar is schandalig geweest. Met één simpele pennenstreek heeft de president niet alleen het juiste gedaan, maar misschien ook letterlijk haar leven gered.
Velen zullen zich afvragen waarom president Obama Manning gratie heeft verleend. Wilde hij voorkomen dat hij de geschiedenisboeken inging als een vervolger van klokkenluiders? Was hij heimelijk geschrokken van de manier waarop Manning in de gevangenis behandeld werd? Maakte hij zich zorgen over de vergelding die de regering-Trump naar haar aantreden voor Manning in petto zou hebben? Of besefte hij gewoon dat Mannings straf fundamenteel onrechtvaardig was? Alleen Obama weet het antwoord. Maar wij weten wel dat hij de juiste beslissing heeft genomen, zonder dat hij dat hoefde te doen. Het maakt zijn harde klokkenluidersbeleid niet ongedaan, maar hiervoor verdient hij wel een compliment. Dus bedankt, Obama. Serieus.
Trevor Timm is medeoprichter van de Freedom of the Press Foundation in San Francisco. De journalist, activist en jurist schrijft elke week een column in The Guardian over privacy, vrijheid van meningsuiting en nationale veiligheid.
NEE
De beslissing van oud-president Obama op dinsdag 17 januari om Chelsea, voorheen Bradley, Manning strafvermindering te verlenen, zal door links worden gevierd als eerherstel voor een goedbedoelende klokkenluider wier gevangenschap als transgendervrouw in Fort Leavenworth een gerechtelijke karikatuur was. Maar de echte karikatuur is het vertoon van toegeeflijkheid jegens een cause célèbre die honderden levens op het spel heeft gezet.
Voor wie het vergeten is, de in Irak gestationeerde Manning lekte bijna 750.000 documenten aan WikiLeaks, waaronder duizenden geheime telegrammen van Buitenlandse Zaken en een massa aan militaire informatie over de oorlogen in Irak en Afghanistan. WikiLeaks-oprichter Julian Assange werkte samen met diverse nieuwsorganisaties die het materiaal publiceerden.
Amerikaanse diplomaten en hoge militairen waren ziedend, en terecht. Sommige telegrammen bevatten gevoelige informatie over gesprekken tussen Amerikaanse diplomaten en oppositieleiders in repressieve regimes. Het gevolg was dat het regime van Robert Mugabe in Zimbabwe een onderzoek instelde tegen Morgan Tsvangirai wegens ‘verraderlijke samenzwering tussen plaatselijke Zimbabwanen en de agressieve internationale wereld’.
Deze strafvermindering is een verschrikkelijke boodschap aan anderen in het leger die misschien ook grieven koesteren of andere problemen hebben maar nog geen staatsgeheimen hebben gestolen
Gevaarlijker nog was het lekken van operationele geheimen, inclusief de namen van Afghaanse informanten die met de coalitie van de VS samenwerkten tegen de taliban. Bij een inval door Amerikaanse mariniers in een compound van Osama Bin Laden in Pakistan werd Mannings informatie op een computer aangetroffen.
Geen wonder dat Obama destijds ernstige kritiek had op ‘de betreurenswaardige acties van WikiLeaks’ en dat toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton waarschuwde dat de gelekte documenten ‘mensenlevens in gevaar [brachten]’ en ‘een aanval [waren] op het buitenlandbeleid van Amerika en zijn bondgenoten’.
Aanvankelijk werd levenslang geëist tegen Manning, die uiteindelijk schuldig werd bevonden aan 17 van de 22 aanklachten, waaronder spionage en diefstal.
Nog geen 24 uur nadat hij in 2013 was veroordeeld, zei Manning dat hij met hormoontherapie wilde beginnen en voortaan door het leven wilde gaan als Chelsea. Vorig jaar verklaarde het leger zich bereid haar te laten behandelen voor genderdysforie. In december drongen de American Civil Liberties Union en veel lhbt-groepen er bij Obama op aan Manning clementer te behandelen, deels omdat ze in eenzame opsluiting was geplaatst na een aantal zelfmoordpogingen.
Deze strafvermindering is een verschrikkelijke boodschap aan anderen in het leger die misschien ook grieven koesteren of andere problemen hebben maar nog geen staatsgeheimen hebben gestolen. De les is dat als je aanspraak kunt maken op genderdysforie of een andere politiek correcte aandoening, je er gemakkelijk mee wegkomt als je je land verraadt.
Bewees zich met het publiceren van de Pentagon Papers. Eerste krant die zeven dagen per week verscheen (sinds 1980). Een van de meest invloedrijke kranten ter wereld. Centrum-rechts georiënteerd met een grote focus op de Amerikaanse politiek.
Vertaler: Peter Bergsma
Deze website gebruikt cookies. Door de site te gebruiken gaan we er vanuit dat je ze accepteert. OK
Manage consent
Over onze cookies
Deze website gebruiks cookies die de gebruikservaring verbeteren. De cookies die we als noodzakelijk categoriseren worden opgeslagen door je browser en zijn essentiëel voor een goede werking van de basisfuncties van deze website. We gebruiken ook third-party cookies die ons helpen te analyseren hoe deze website gebruikt wordt. Deze cookies kunnen ook voor marketingdoeleinden worden gebruikt. Ze worden alleen door je browser opgeslagen als je daar toestemming voor geeft.
Onze noodzakelijke cookies zijn essentiëel voor het goed functioneren van deze website. De basisfuncties en beveiliging van deze website zijn hiervan afhankelijk. Deze cookies slaan geen persoonlijke informatie op.
