Konstanz riep als eerste Duitse stad de klimatologische noodtoestand uit en stelde zich ambitieuze doelen. Zes jaar later is de stad aan de Bodensee nog ver verwijderd van het bereiken van die doelen. Was het allemaal alleen een PR-stunt?
Bij twijfel spring je gewoon in het meer, zeggen de mensen aan de Bodensee, alsof dat inderdaad de oplossing is voor Italiaanse temperaturen in Duitsland. Het is nog altijd het op twee na grootste meer van Midden-Europa – dat klinkt alsof het een reservoir is dat nooit op raakt.
Maar zo eenvoudig ligt het ook aan de Bodensee niet.
In de zomer van 2018 warmde het meer zo sterk op dat er een massasterfte onder de vissen dreigde. Bij de nabije Rijn werden koudwaterbekkens uitgegraven in de hoop dat een paar vissen daar een toevlucht zouden vinden.
In 2022 bleef het smeltwater uit de Alpen uit, in veel havens lagen de boten letterlijk op het droge. En in het geliefde Loretto-woud van Konstanz zijn veel bomen ziek, ze zijn niet bestand tegen de hitte, zijn gehavend door stormen en door bastkevers.
In Konstanz heeft men de ernst van de situatie onderkend. In 2019, toen Fridays for future honderduizenden mensen op de been bracht en de krantenkoppen beheerste, riep de stad als eerste in Duitsland de klimatologische noodtoestand uit. Meer dan honderd andere gemeenten volgden.
Die proclamatie is in eerste instantie een symbolische daad. Een publieke roep om hulp, zo men wil. Maar de stad aan de Bodensee besloot iets te doen tegen de klimaatcrisis en stelde zichzelf ambitieuze doelen. Zo wil ze omstreeks 2035 verregaand klimaatneutraal zijn – vijf jaar eerder dan Baden-Württemberg, tien jaar eerder dan Duitsland. Er staan 63 maatregelen op de to-dolijst.
Er staan 63 maatregelen op de to-dolijst
Maar de balans na de eerste jaren valt niet best uit: Konstanz heeft zijn doelen bij lange na nog niet bereikt.
. De CO2-uitstoot is van 2018 tot 2022 met 19 % afgenomen, ook door de energiecrisis. Het jaar daarna was het nog maar een procent. In het jaar 2023 heeft Konstanz 100.000 ton te weinig bespaard.
. De ontwikkeling van zonne-energie: in 2024 maar de helft van wat beoogd was, en het wordt zelfs minder.
. Minder auto’s? Nauwelijks. Misschien ook omdat het openbaar vervoer niet echt aantrekkelijker is geworden. Bij een buslijn werd het aanbod zelfs gereduceerd.
En dan deze ontnuchterende zin in het actuele bericht over klimaatacties, die klinkt als een ambtelijke capitulatie: ‘Een verregaande klimaatneutraliteit in 2035 of zelfs in 2040/45 zal met de huidige inzet van middelen en personeel niet bereikt worden.’
Was alles dus alleen maar een PR-stunt, een roep om aandacht, en helemaal geen echte inspanning?
Op de achtergrond
Zes jaar na de klimatologische noodtoestand is de klimaatcrisis op de achtergrond geraakt, het luide protest van de jonge mensen op straat is weggestorven. Steeds opnieuw worden er pogingen gedaan om onder de klimaatmaatregelen en -doelen uit te komen.
Maar de realiteit blijft hetzelfde.
Wie vragen stelt aan Konstanz, zou ze ook aan Berlijn kunnen stellen: zijn we nog serieus met het klimaat bezig? Of zijn we er allang aan gewend geraakt dat de ambitie om de zelf gestelde doelen te halen te gering is?
Met andere woorden: kan en wil Konstanz het desondanks nog voor elkaar krijgen, op de een of andere manier?
Achter glas-in-loodruiten zit burgemeester Uli Burchardt in zijn met gas verwarmde kantoor. Het raadhuis stamt uit de 16de eeuw, een beschermd monument, zoals zo ongeveer elk huis in de binnenstad van Konstanz. Renoveren is moeilijk.
Burchardt is een CDU burgemeester, niet bepaald een typische klimaatactivist. Desondanks is de zaak wat hem betreft duidelijk, ook voor de toekomst. ‘Als wij het niet voor elkaar krijgen, wie dan wel?’ zegt hij. ‘We hebben hier een meer, dat met gemak klimaatneutrale warmte kan leveren. We hebben gemeentewerken die voor 100 procent ons eigendom zijn. En we hebben een constructieve gemeenteraad, zonder populistische fracties.’
‘Als wij het niet voor elkaar krijgen, wie dan wel?’
De AfD speelt in de traditioneel groene stad inderdaad geen rol. Maar het ontbreekt Konstanz, zoals zoveel gemeenten, aan geld. Burchardt heeft in september nog een stop op de uitgaven ingevoerd.
Daarom moet de klimaatactie in Konstanz wel economisch haalbaar zijn, en dat biedt volgens de burgemeester ook een kans. Bijvoorbeeld bij de netten voor het verwarmen met stadsverwarming. Hij wil er zes bouwen, als joint venture met privébedrijven. De warmte moet uit de Bodensee komen, van de zuiveringsinstallatie, van de vuilverbranding en uit de buitenlucht.
Voor de stad is dat de sector met het grootste potentieel om emissies te verminderen. En tegelijkertijd voor de gemeentewerken een gebied waarop ook in de toekomst geld te verdienen is. Vorig jaar was gas nog de grootste kostenpost in de energiesector.
‘Ik moet het de stadsgemeenschap kunnen voorrekenen: we investeren 500 miljoen euro, maar daarmee verdienen we ook weer minstens zoveel geld terug,’ zegt Burchardt. ‘We kunnen de volgende generatie niet zomaar met hoge schulden opzadelen en zeggen: dat kost het nu eenmaal om klimaatneutraal te zijn.’ Burchardt hoopt ook op rijksgelden, bijvoorbeeld uit een speciaal klimaatfonds.
Ook bij andere klimaatinvesteringen speelt het geld een grote rol. Bijvoorbeeld bij de autoveerpont die Konstanz verbindt met Meersburg aan de andere oever van de Bodensee, zonder dat je een omweg van een uur hoeft te rijden. Sinds 2023 vaart er naast de dieselvloot ook een veerpont op LNG.
De stad wil de vloot elektrificeren; die is nu verantwoordelijk voor een kwart van de broeikasgassen die de stad uitstoot. Alleen al de ombouw van twee veerponten spaart volgens Burchardt evenveel CO2 uit als de isolatie van alle gemeentegebouwen in de stad.
Ambitieuze doelen
En toch mislukt de ombouw. De reden klinkt even idioot als veelzeggend voor Duitslands klimaatambities: de diesel voor de veren is belastingvrij – de stroom niet. Het is gewoon niet rond te krijgen, zegt Burchardt. Hij hoopt dat de Bondsregering deze absurditeit snel wegneemt.
Maar terug naar de ontnuchterende zin in het bericht over de klimaatacties, dat Konstanz de klimaatneutraliteit niet gaat halen, niet in 2035, niet in 2040 en niet in 2045. Heeft Konstanz gefaald?
‘De grootste winst is toch dat we kennis opdoen: waar loopt het mis? Waar zitten de knelpunten? Waar liggen de problemen?’ meent de burgemeester.
‘Ik vind dat men niet mag verwachten’ zegt Burchardt koppig, ‘dat het stadsbestuur het probleem in z’n eentje oplost.’ Elk particulier huishouden speelt ook een rol. ‘Wij zijn niet de instantie die Konstanz helemaal alleen klimaatneutraal gaat maken.’
Maar wie, als het niet de burgemeester is, heeft de middelen om het tempo aan te geven?
Maar wie, als het niet de burgemeester is, heeft de middelen om het tempo aan te geven?
In het noordelijk deel van Konstanz staat een eenzame paal die wel een zinnebeeld lijkt voor de moeizame dagelijkse realiteit van de klimaatactivist. Een straat die de binnenstad verbindt met de universiteit is veranderd in een fietsstraat. Hier bepalen fietsers met bakfietsen, mannen op racefietsen en horden studenten de snelheid.
Op kruispunten is het asfalt blauw geschilderd om ook de laatste automobilisten erop te wijzen: u bent hier gasten! Na een paarhonderd meter is het zelfs verboden voor personenauto’s: daar heeft de stad een markeringspaal neergezet. Maar die paal wordt steeds weer omver gereden. Zo vaak dat er intussen al een Instagramaccount bestaat waarop de actuele toestand wordt gedocumenteerd. ‘Poller of love’ wordt die liefdevol genoemd, omdat hij zo vaak ‘neergelegd’ wordt.
Dan wil de stad het eens helemaal goed doen – en dan wordt die paal omver gereden.
Op deze herfstochtend staat de paal overeind, ook al is hij flink beschadigd. Hij vormt een stop in de fietstour van Richard Bartscher en Manuel Oestringer. Zij willen laten zien wat er goed gaat in Konstanz, maar vooral ook: wat niet.
De fietstocht is begonnen bij de parkeergarage Europabrücke, een betonnen kolos in een grijze omgeving. Wie in Konstanz wil shoppen moet hier zijn auto parkeren, en niet in de binnenstad. Maar Bartscher vindt de busverbinding niet goed genoeg.
Vanaf volgend jaar moet er een waterbus zijn, die de parkeergarage verbindt met de binnenstad
Vanaf volgend jaar moet er een waterbus zijn, die de parkeergarage verbindt met de binnenstad. Een dure onderneming. ‘We moeten ons concentreren op de belangrijke dingen, maar in plaats daarvan zet de stad middelen in voor een prestigeproject dat zal mislukken,’ zegt Bartscher.
We fietsen langs het Seerhein, bij de fietsbrug links verder op goed aangelegde fietspaden, langs de ‘Poller of love’ naar de Zähringerplatz, waar plotseling een eind komt aan het fietsgenoegen. De fietsstraat houdt bij een groot kruispunt gewoon op – en het recht van de sterkste geldt weer.
Beide heren winden zich op. ‘Burgemeester Burchardt houdt zich bezig met de verwarmingsnetten omdat hij daar iets kan laten zien – en op andere gebieden niet,’ zegt Bartscher. Zo schrikt Burchardt bijvoorbeeld terug voor een duidelijke verhoging van de parkeergelden, ‘want dan kom je aan de heilige koe.’ Daar kom je als politicus niet zonder kleerscheuren mee weg.
600 euro per jaar is in de klimaatactiestrategie voorzien voor een parkeervergunning voor bewoners. Nu ligt de prijs op 150 euro. ‘En Konstanz heeft niet minder parkeerplaatsen, maar er zijn er ruim 200 meer dan drie jaar geleden.’
Sommigen, vertelt Oestringer, zouden intussen zeggen: die streefdatum 2035 klopt toch niet meer, dan is het Bureau voor klimaatactie ook niet meer nodig. De FDP wilde die afdeling al opheffen.
‘Ik geloof niet dat wij in 2035 bijna klimaatneutraal zijn, maar ik ben positief gestemd dat we in de buurt komen.’
Toch wil Bartscher de hoop dat zijn geboortestad haar zelf gestelde doelen bereikt niet helemaal opgeven. En ook Oestringer zegt: ‘Op dit moment wijst niets erop. Maar het is niet onmogelijk.’
De man die ervoor moet zorgen dat Konstanz zijn klimaatdoelen bereikt is nauwelijks optimistischer. ‘Ik geloof niet dat wij in 2035 bijna klimaatneutraal zijn,’ zegt Philipp Baumgartner. De 44-jarige voormalige directeur bij het Internationale Fonds voor Agrarische Ontwikkeling van de Verenigde Naties leidt sinds 2023 het nieuw gestichte Bureau voor klimaatactie in Konstanz. ‘Maar ik ben positief gestemd dat we in de buurt komen.’
Hij houdt kantoor in de Villa Rheinburg, een door veel groen omgeven kast van een huis. ‘Climate4Change#’ staat er op een briefje op het whiteboard. Het wachtwoord voor hun draadloze lokale netwerk.
Wanneer het stadsbestuur of de fracties beleidsvoorstellen in de gemeenteraad willen inbrengen, moeten deze eerst door Baumgartner goedgekeurd worden. Bij elk voorstel wordt nagegaan of het gevolgen heeft voor de klimaatdoelen.
Baumgartner kan een voorstel tegenhouden als het schadelijk is voor het klimaat en er alternatieven zijn. Dat gebeurt gemiddeld een keer per maand, vertelt hij. Laatst wilde men bijvoorbeeld verschillende apparaten aanschaffen die op diesel werken, waaronder bladblazers.’Toen heb ik gezegd: dat moet ook elektrisch kunnen.’ In Konstanz is klimaatactivisme geen hype meer, maar bestuurlijk beleid.
Maar Baumgartner wil niet dat die competentie tot zijn bureau beperkt blijft. ‘Klimaatbescherming moet een gewoon thema zijn.’ Het moet op alle niveaus gebeuren: ‘De expertise voor klimaatbescherming bij publieke werken moet niet bij ons zitten maar bij de afdeling Publieke Werken.’
Kopenhagen
Als het pessimisme hem te veel wordt, wendt de klimaatchef van Konstanz de blik naar Kopenhagen. Die Deense stad stelde zich in 2012 ten doel om in het jaar 2025 de eerste klimaatneutrale hoofdstad van de wereld te zijn – en faalde. Maar het lukte ze wel om de CO2 uitstoot drastisch te verminderen, met ongeveer 80 procent.
‘Alleen dankzij die ambities is hun dat gelukt,’ zegt Baumgartner. En nu pakt de metropool de resterende 20 procent aan. ‘Zo moeten we het in Konstanz ook doen.’
Kopenhagen had overigens een heel ander uitgangspunt: al tussen 1991 en 2012 had de stad haar CO2 uitstoot met ongeveer 60 procent verminderd, terwijl de wereldwijde trend duidelijk de andere kant op ging.
Toen Kopenhagen haar ambitieuze doelstelling bekendmaakte, lag de uitstoot in de buurt van 3,2 ton per hoofd per jaar – Konstanz startte bij 5 ton.
Kopenhagen is voor veel steden in de wereld een voorbeeld. Konstanz zou het graag willen zijn. ‘Het ergert me dat we nog niet verder zijn,’ zegt Baumgartner. Nog altijd is het aandeel van fossiele brandstof bij de verwarming van gemeentegebouwen hoger dan bij private of bedrijfsgebouwen. Bij de woningbouwdienst ontbreekt het geld voor omvangrijke saneringen, en veel andere dingen blijven ofwel steken in de planning of ze blijven achter bij de gestelde doelen.
Kopenhagen is voor veel steden in de wereld een voorbeeld. Konstanz zou het graag willen zijn
‘De tijd van het oogsten van laaghangend fruit is voorbij,’ luidt het bericht over de klimaatactie. ‘Wat Konstanz nu nodig heeft is de invoering van complexere en meestal ook duurdere maatregelen.’ Maar daarvoor ontbreekt het Konstanz aan het geld of de wil. Of aan beide.
Als Baumgartner spreekt, lijkt hij meestal te willen zeggen: ik begrijp de kritiek wel, maar wat kan ik eraan doen?
‘Op dit moment.’ zegt de officiële klimaatactivist, ‘krijgen we ongeveer drie energiekaravanen per jaar voor elkaar.’ Hij doelt op de energieadviescampagnes die in alle 15 stadswijken gevoerd moeten worden. Eigenaars van woningen en gebouwen krijgen individueel advies hoe ze hun huis energiezuiniger kunnen maken, door isolatie of vervanging van hun verwarming.
‘Eigenlijk zouden we er 10 per jaar moeten doen.’ Ook op andere plekken zijn er meer planologen nodig. ‘Maar in een sector die geen geld oplevert is het moeilijk om meer mensen in te zetten.’ Wat ontbreekt, kritiseert Baumgartner, is een landelijke regeling, zodat gemeenten voldoende middelen voor hun klimaatmaatregelen krijgen.
‘Eigenaars van woningen en gebouwen krijgen individueel advies hoe ze hun huis energiezuiniger kunnen maken’
Ten slotte leidt hij ons vanuit zijn bureau in de Villa Rheinsburg in de binnenstad naar de Münsterkerk, het waarmerk van de oude stad Konstanz. ‘Alles wat je vanaf de Münster ziet, is monumentenzorg fase 1.’ Juist de daken van de oude stad, die deels nog uit de late middeleeuwen en de vroege renaissance stammen, zouden beschermd moeten worden.
Baumgartner wijst naar boven. Het dak ziet er op het eerste gezicht uit zoals een dak er nu eenmaal uitziet: rode dakpannen, dakvensters, een kleine schoorsteen. Maar op het rode dak zijn rode panelen met zonnecellen gemonteerd, nauwelijks zichtbaar. En daar is Baumgartner trots op: zo kun je monumentenzorg en klimaatactie combineren.
Baertscher (60) is voorzitter van de plaatselijke afdeling van de Grünen, en via zijn zoon bij Fridays for future gekomen. Hij is afdelingschef van een softwarebedrijf en is korter gaan werken, ook om zich meer in te zetten voor klimaatactivisme.
Oestringer (29) is doctorandus in de chemie en was erbij toen Fridays for future met het stadsbestuur en de fracties onderhandelde over het uitroepen van de klimatologische noodtoestand. Hij behoort tot de luidste critici en analyseert regelmatig de klimaatpolitiek van de stad.