Zijn hervormingsplannen werden gezien als revolutionair en in het Westen werd de Saoedische kroonprins door politici met open armen ontvangen. Maar achter de schermen zwaait Mohammed bin Salman met een autoritaire scepter. Was het allemaal duur betaalde pr? Een analyse.
De Saoedische kroonprins weet hoe hij anderen moet behagen. Begin maart was Mohammed bin Salman, ook wel bekend als MBS, op Buckingham Palace voor een lunch met de Britse koningin Elizabeth. Het was het eerste officiële bezoek van de 33-jarige kroonprins en de media waren laaiend enthousiast. ‘Een revolutionair!’ schreef The Daily Telegraph. Britse conservatieven waren helemaal weg van het voorstel van de kroonprins om Saudi Aramco, het staatsoliebedrijf, te privatiseren en naar de Londense beurs te brengen. Het zou een opsteker zijn voor de kwakkelende Britse economie en goed voor MBS’ reputatie van economisch hervormer. Later die maand werd de kroonprins in de Oval Office ontvangen door president Donald Trump, waarna hij Los Angeles, New York, Houston, Silicon Valley en Seattle aandeed voor ontmoetingen met de elite van Hollywood en de techindustrie, onder wie Oprah Winfrey, Elon Musk en Google-toplieden.
Zijn grand tour was het internationale debuut van de kroonprins. Zijn 82-jarige vader, koning Salman, had al gedeeltelijk afstand gedaan van zijn macht en een lans gebroken voor Vision 2030, MBS’ plan voor maatschappelijke en economische liberalisering. De kroonprins steunt in elk geval naar buiten toe het idee dat Saoedi-Arabië niet langer kan leunen op economische diplomatie met het buitenland en staatssteun in eigen land. Zijn plan beoogt onder andere minder afhankelijkheid van de olie-export, investeringen in onderwijs, amusement en toerisme, en versterking van de economie, onder andere door meer vrouwen toe te laten tot de arbeidsmarkt. Het in juni van kracht geworden decreet van de kroonprins dat vrouwen voortaan mogen autorijden, bevestigde zijn internationale reputatie van hervormer.
De arrestatie, vorig jaar november, van een tiental koninklijke familieleden en ministers die ervan werden beschuldigd te profiteren van overheidsdeals, werd internationaal gebracht als anti-corruptie- operatie. Die zou naar schatting 100 miljoen dollar toevoegen aan de middelen waarover de kroonprins de beschikking heeft. (Alles bij elkaar is het Huis van Saoed goed voor meer dan 1 biljoen dollar.)
Kruistocht in spijkerbroek
De reizen en wapenfeiten die het uitgekiende ‘progressieve’ profiel van de kroonprins kracht moeten bijzetten, zijn een opzichtige poging om een van de belangrijkste problemen van het koninkrijk aan te pakken: de deuk in het imago van Saoedi-Arabië die na 11 september 2001 nooit helemaal is hersteld. De aanslagen werden vooral door Saoediërs gepleegd. In een rapport van het Amerikaanse Congres dat in 2016 openbaar werd gemaakt – en dat de Saoediërs met veel moeite onder de pet probeerden te houden – staat dat de terroristen mogelijk werden gesteund door figuren die nauwe banden met de Saoedische regering onderhielden.
De kroonprins heeft er een strategisch belang bij om dat verhaal te doen vergeten door er een ander voor in de plaats te stellen: dat van een verwesterd, consumptiegericht land dat hongerig is naar Amerikaanse investeringen en wapens, die laatste om ze tegen gezamenlijke vijanden op te nemen. Hij speelde die rol met verve, onder meer door op het grootste deel van zijn Amerikaanse reis geen traditionele Saoedische koninklijke gewaden te dragen. Hij trok zelfs een spijkerbroek aan voor zijn ontmoeting met Facebook-topman Mark Zuckerberg.
Op elke tussenstop in Amerika werd MBS door de media bewierookt. Fox News raakte maar niet uitgepraat over zijn ‘moderniseringsoffensief’.CNN noemde Saoedi-Arabië ‘de interessantste opkomende markt van dit moment’. En American Media Inc. (eigendom van David Pecker, een vriend van Trump) wijdde een heel tijdschrift aan de kroonprins.De journalisten vroegen niet naar de gearresteerde vrouwen in Saoedi-Arabië, onder wie Samar Badawi en Nassima al-Sadah, die campagne hadden gevoerd voor het recht om auto te rijden, of naar de arrestatie van tientallen andere burgerrechtenactivisten. Ze vroegen niet naar de humanitaire ramp die zich voltrekt in Jemen en ook niet hoe de kroonprins de honderden miljoenen dollars die hij aan persoonlijke bezittingen heeft besteed, kan rijmen met zijn verhaal over verantwoorde economische hervormingen.
‘De Saoediërs hebben alle middelen aangewend om elke democratische impuls in de Arabische wereld om zeep te helpen’, zegt hoogleraar Madawi al-Rashid, een Saoedische antropoloog. MBS mag dan gehypet worden als hervormer, hij staat aan het hoofd van een autoritair regime dat geen tegenspraak duldt. De atheïstische blogger Raif Badawi blijft gevangenzitten, evenals zijn raadsman, de prominente mensenrechtenactivist Waleed Abulkhair. Noha al-Balawi, een strijder voor vrouwenrechten die filmpjes postte waarin ze de normalisering van de betrekkingen tussen Saoedi-Arabië en Israël aan de kaak stelde, werd in februari gearresteerd. Saoedische aanklagers eisen letterlijk het hoofd van een andere vrouwelijke mensenrechtenactivist, Israa al-Ghomgham, omdat ze heeft deelgenomen aan vreedzame demonstraties; ze zit al sinds 2015 gevangen zonder enige vorm van contact met haar advocaat.
Intussen behouden radicale geestelijken hun invloedrijke posities, terwijl ze een theologie uitdragen waarin het vermoorden van christenen, joden en sjiitische moslims wordt toegejuicht, en blijft de strenge wahabitische ideologie, aanjager van het extremisme in de islamitische wereld, een belangrijk Saoedisch exportproduct. En dan is er nog de lange lijst sjiitische slachtoffers in de olierijke Oostelijke Provincie, die zijn gemarteld, geëxecuteerd of simpelweg van de aardbodem verdwenen, ‘omdat hun ideeën een gevaar vormen voor MBS en kritiek niet wordt getolereerd’, aldus Rashid.
Democratie staat niet op de agenda van de kroonprins. Sterker: hij belichaamt de contrarevolutie waarmee de democratische vlam werd gedoofd die tijdens de Arabische Lente kortstondig opflakkerde. Samen met andere sterke mannen in het Midden-Oosten werkt MBS onverbiddelijk aan een nieuwe autoritaire regionale orde. Met ander woorden: Make Arabia great again.
Om te begrijpen hoe het kan dat MBS zijn pr zo goed in de tang heeft, moet je beginnen in Abu Dhabi, de hoofdstad van de Verenigde Arabische Emiraten. In de westerse verbeelding zijn de Emiraten synoniem met de wolkenkrabbers van glas en staal, de luxueuze winkelcentra en de indoorskipistes van Dubai. Minder bekend is hun kroonprins, Mohammed bin Zayed al-Nahyan, ook wel MBZ, en die wil dat vooral zo houden. De 57-jarige voormalige piloot heeft razendsnel de defensie-uitgaven en de bewapening van de Emiraten opgevoerd. Het land is inmiddels een van de zwaarst bewapende ter wereld. Maar dankzij MBZ’ agressieve manipulatie van de media overheerst het idee dat de Emiraten een open, multiculturele, progressieve macht zijn: een lesje beeldvorming dat zijn beschermeling MBS duidelijk ter harte heeft genomen.
In 2015 kreeg MBZ dankzij de dood van de Saoedische koning Abdullah, grootvader van MBS, een uitgelezen kans om het oude model van de Golf-diplomatie – ingetogen, voorzichtig, er vooral op gericht als front naar buiten te treden – voorbij te steken.
MBS trok als tiener al op met MBZ, die de jonge kroonprins begon klaar te stomen voor zijn taken. Ze hebben allebei geen geduld met de in hun ogen al te grote bescheidenheid van de generatie van hun ouders en streven naar een daadkrachtig antwoord op de problemen in de regio. Alleen voegde MBZ een finesse toe aan de oorlogszuchtige neigingen van MBS: het Westen paaien. Hij zette lobbyisten en pr-bedrijven aan het werk om een beeld van de Emiraten en Saoedi-Arabië te creëren als verlichte leiders van de Arabische wereld en gaf de Moslimbroederschap en Iran daarmee het nakijken.
In 2016 maakte Saoedi-Arabië gebruik van tien lobbybedrijven die in totaal naar schatting 1,3 miljoen dollar per maand betaald kregen
pr-offensief
Aan jaren van slappe pr kwam met de opkomst van MBS een einde. In 2016 maakte Saoedi-Arabië gebruik van tien lobbybedrijven die in totaal naar schatting 1,3 miljoen dollar per maand betaald kregen, aldus de politieke website The Hill. Een ervan, King & Spalding, had tot taak een wet te ondermijnen die het gezinnen van slachtoffers van 9/11 mogelijk maakte de Saoedische regering voor het gerecht te slepen. Een opdracht ter waarde van 90.000 dollar werd door Capitol Media Group, een bedrijf dat zich bezighoudt met islamofobe mediacampagnes, uitbesteed aan een ander bedrijf, Qorvis; het bestond erin op Capitol Hill tientallen Amerikaanse legerveteranen op de been te brengen die zich tegen de wet keerden. De wet kwam er uiteindelijk toch, ondanks een veto van toenmalig president Barack Obama.
Tijdens zijn bezoek aan Londen in maart probeerde MBS behalve met reclameborden en paginagrote krantenadvertenties ook stiekem invloed te kopen. The Bureau of Investigative Journalism, een onafhankelijke non-profitorganisatie voor onderzoeksjournalistiek, onthulde dat Consulum, een van de Londense bureaus die door het koninkrijk worden ingehuurd, een hoge Britse diplomaat voor de Saoediërs liet werken: lobbyen voor de dictator op kosten van de Britse belastingbetaler. Het moederbedrijf van het in ongenade gevallen Cambridge Analytica, de SCL Group, had het team rondom de kroonprins bovendien geholpen door groepen in de Saoedische samenleving in kaart te brengen die zich naar alle waarschijnlijkheid tegen hem zouden keren.
Het pr-offensief wordt opgevoerd, nu Saoedi-Arabië steeds repressiever wordt. Tientallen dissidenten en campagnevoerders blijven in de gevangenis zitten. Daar werd afgelopen mei een zeer vooraanstaande activiste aan toegevoegd: Loujain al-Hathloul. Saoedische vrouwen mogen nog steeds niet zonder toestemming van een mannelijk familielid uitreizen, en vaders en broers kunnen hun dochter of zus dwingen van hun man te scheiden.
Newsweek
Verenigde Staten | weekblad |
oplage 1.972.000
Gefuseerd met The Daily Beast. Initiatiefnemer Tina Brown blies het legendarische weekblad nieuw leven in.
Auteur: Rula Jebreal
CONTEXT | Deal met Al-Qaida
En dan is er nog Jemen. In 2015 werd MBS als minister van Defensie ‘het gezicht van de oorlog in Jemen’, zoals het Brookings Institution het noemde. Saoedi-Arabië stond aan het hoofd van een coalitie die een grootscheepse luchtaanval uitvoerde op de Houthi-rebellen in het land, die door Riyad worden beschouwd als zendelingen van Iran. Als gevolg van de oorlog in Jemen zijn duizenden burgers omgekomen en ruim 1 miljoen mensen met cholera besmet geraakt, terwijl voor 18 miljoen mensen hongersnood dreigt. En hoewel de Saoediërs hiermee verantwoordelijk zijn voor de grootste door menselijk toedoen veroorzaakte humanitaire ramp van dit moment, hebben ze op het slagveld hun wil nog altijd niet kunnen opleggen.
Volgens een onderzoek van Associated Press hebben de Saoediërs en de Emiraten bovendien een geheime deal gesloten met de strijders van Al-Qaida in Jemen, die zich konden terugtrekken met medeneming van hun wapens, uitrusting en bijna 100 miljoen dollar aan buitgemaakte contanten. Veel van deze strijders werden meteen geworven voor de Saoedische coalitietroepen, wat een flinke versterking betekent voor de gevaarlijkste tak van het extremistische netwerk dat de aanslagen van 9/11 pleegde. Amerikaanse functionarissen schatten het aantal Al-Qaida-strijders in Jemen op achtduizend, en dat aantal wordt alleen maar groter.
Bondgenoten
Zelfs de trouwste bondgenoten van Saoedi-Arabië verafschuwen intussen de rampzalige oorlog en de geruchten over schimmige wapendeals. Dankzij een gezamenlijke poging van Democraten en Republikeinen onder aanvoering van senator Bernie Sanders stemden 44 van de 100 Amerikaanse senatoren voor een wetsvoorstel om per direct een einde te maken aan de Amerikaanse steun aan het Saoedische oorlogsprogramma. Ze hebben beloofd het opnieuw te proberen.